PHILIPPI BEROALDI OPVSCVLVM 
Eruditum: Quo continentur 
tio Philofophi Medici Oratoris 
Dc Excelletiadifceptantiu* 
ET LIBELLVS 
de optimo ftatu: 
& prin·' 
cipc* EPISTOLA 
AD Clariffimu Paulu Sidlouitiu Scholafticu 
Polonum Philippi Beroaldi Bononiefis Epiftola. 
Ortiu Catone Tuiculanu illum:qui opti> 
p mus orator/optimus fcnator/optimus imx 
perator e habitus:dicerc folitu ferant/ 
fam ee parete δί quada quafi cociliatricu*' 
la.At quato illi honefhus/ucrius/fpecioftusiq 
la feminariu:q litteras bcniuoletice glutinu 
dixere.N illas funt uere diuturneqi armeitiettq 
parat"’ i gymnaiiislittcratornstq cx fimilitu 
hoc fonte amici mihi fexccnti 
xcrut:Ex hoc columen δί gema Minus Ro 
fcius deriuatus:quo nil clegatius:qui cu fena δί ioca 
utdicitf:Quierudito^nobiliifimus/nobiliu crudi'' 
tiffimus:Qui Pollionis A finii di 
ci meritiffimo p6t:Cuius amicicia iucudiffirna ut pe 
culiariter gloricr ita maxime dclcelor:qua fpero Γκ 
cut nuc oiba notiiTima e:Ita cognita quoq; pofterita/ 
ti forc.H te ide ftud iop»! ncxus:quo nihil tenacius:te 
mihi Paule uirclariffime copulationibus neceffitu> 
dinis ardioribus dcuinxit:qui ia fcfquiannu degis 
Bononie inter fcholafticos tranimontanos:utnobi" 
Iiffimusficamabihffimustquino magis tui ordinis 
hoiba es gratuf ob comitate:q noftratiba ob ho. 
neftameta.In tc oia funt affatim cogruetiaclaritudP 
nifamilieiqua: apud Polcmonios/ucl ut 
bus corrigimur/apud Polonos no minus honorata 
Schola 
fons ami 
eorum. 
Minus 
Rofeius 
Clarita s 
Sidloul·' 
tiorum. EPISTOLA 
cj clara iadiu floruit/floretcptEt ne atauofqpf 
pntia pccnfea pater tuustCm Staniflao nomen 
xima fuit:ficut par crat:apd rege exiftima/ 
tionciampliflimis honoribo gefhstfidei finceritate rp 
batti5:uitx peritia moratus :prcconio bonitatis orna-' 
tUS.Etcu coiiliatorcs principu prudetia coprimis p' 
ditos ce oporteat.Fuit pf tuus du uiucret apd Cardi 
tiale polonu primi nols c5filiarius:oftedes nihil pr\9 
in 01 uita ee co iiliotplufq; fine dodrina prudentia cj 
fine prudetia facere doclrina. Quid dica de numc·' 
rofa fratru oes aulici funt.Et cum 
fumus honor fit/prmripi ucl uni placuiflethi apud 
principes in gratia fut di cxiirimationerEx qba Iaco 
bus facratiffimo regi Albcrto e perq iucundus: Cui 
ob madata cuftodiatqua: nifi 
integerrimo pbatiifimoq; haud temere c5mitti (ο·* 
IettPetrus uero mefe regias ftrudor e di fcindedoru 
fcius artifex.Quod qdeminifteriu ί aula 
principali honorifica haud dubie e:idq? foli igenuo 
δίplane nobili imugit .Ide reba bellicis ppolles nec 
in toga fpernedustpp q j apud rege itimus e:Et auli 
CIS purpuratifq; fere oib3 uenerabilis 
cudu hos N icolai fut ueti ualde fecudunecno 
& huic adolofcetulo aura principalis afpirat.Casteru 
ut hi apd rege fauorabilestfic ap<J illuftriffimu regis 
fratre S igifmudu Chriftophorus tccu i fmu e.uteixp 
fouef /utcrq; diligit .Na Chrifbphon prudetia 
gularis ac igcniu pns effecerut ut dignitate difeopho 
Prislaus* 
Fratres 
A ulici 
Difco> 
phorus. EPISTOLA 
ri Cracouiefis peculiariter ifigncretf:Quac apefuos 
eft oppido q honorata puicia.Tu uero mi Paule ob 
dexteritate/oberuditione/ob bonitate:mcruifli ut ei/ 
de pricipi ces a fccrctis:T u archigramatc9:tu auricu 
larius illuflriffimi pricipis nucuparis/Cacellariu uul 
go noltat.His de rcbo fit ut familia Sidlouitia tantae 
fit au<ffontatis exiftimationifq? apet polonos:ut qui 
cmergcreillic atqj enitefcei'c cccupifcut:hi ad Sidlcv 
uitios fratres cofugiattVobifq; depeatoriba potiffi> 
mu utant: Venifh tu haud ita pride ί gymnafiu no> 
ftrutut nos latinos latialitcr pfonates audircs:Vt do i 
latorio latinitatistfi ulla cct liguac afpitas leuigareti* 
Qd adeo te deiedlat/detinet/pafcit:ut no folu publK 
cas fcholas freques:Scd priuati quoq; aliqd fcitu dii 
gnu me docete cotineter domus tua 
fad:a cft officina 8C cociliabulu politioris litteraturae: 
Ex hoc quotidiano docedi/difcediq? cSmertio beni'- 
uoletia iter nos.ubcnor adoleuitthae aure uellicantc 
comonitus libcllu huc tibi Paule Vir clariffime nola 
tim dedicauitut monumetu fit mei erga te amoris fe 
piternutut abfens i pfiahxc iteruifens Philippu tuu 
fubidc recorderis «Materia e opinor no idigna cogni 
tu nec triuialiter ytritatCuius uarietas multiiuga Ici 
<5lore obleclare/ncc minus ifhtuere poffit:Et te pfer 
tirmCuio!a qliacuq; mea pbantf: Sed ia plege qfo 
controuerfia triu fratru/necp lllepida/neq? inerudita: 
Mox de optimo flatu libellu pledlurus: Vale decus 
fcholaflicorum;5C dilgc dodfoiem, - 
La? pau 
ii, PHILIPPI BEROALDI DECLAMA., 
TIO AN ORATOR SIT PHILO' 
SOPHO ET MEDICO ANTE' 
PONENDVS. 
agna ac venerabilis 
res eft eloquentia Viri omatiffimi. 
m Cuius bono nihil preftabilius: Cuius 
beneficio fittut tanto hominibus ipfis 
preftet eloquentes: Quanto homines 
exteris animantibus antecellunt: hoc 
cuncfHs fatis liquetthoc prcconio omnium atq; coiv 
fenfucelcbrauilimChhoe noftra quoq; oratione ia·" 
pridem edita teftatu cib Attamen hodierno die Phl·' 
lipptcas.M-Tulit fiue Antonianas aufpicaturus exi 
ftimaui mc fadurum opergprcciumtfi ritu fcholafti/ 
co paulu rhctoricarertEt declamatoria dictione pre> 
luderem: Quod ut commodius fiat unam de fcho> 
Ia Prifcorum declamatorum controucrfiam 
ftabo:Daboq; operam ut c oditura noftra 
taq? edulia faciant ad ftomachCuut qua: a me diccntf 
ca animos foueant:& aures permulceat* Sed ut 16 
2jas prefationes recidamus rem ipfam ingrediemur. 
Quod du fit uos quafo diligeter ac libeter attedite. 
Argumentum. 
p Ater qui tres liberos habebattphilofophum i 
medicum/oratorem:moricns teftamcnto eu DECLAMATIO ORATORIS 
herede fecit qui efict utiliiTunus ciuitati:poft morte 
patris contendunt tres fratres: cui hereditas paterna 
ccdcrcdcbcat. Primus philofophus cora ludicibus 
agit caulamta quo cum alia tum hac dicuntur. 
Declamatio. 
E miror iudices cuipiam mortalium du·* 
d bium uideri:Cui ex tribus fratribus pCK 
tiuspaterna bona fint adiudicada: Cum 
philofophia fit Regina eundarum diiciplmarum. 
Quam.M.Tullius inuentum deorum . Plato uero 
donum deoru effe tradiderunt. Quo bono/ut lpfius 
Platonis uerbis utar/nihil unquam maius mortale 
bus datu cft a diis nec unquam dabitur:H ac eil uk 
ta lex/uirtutum indagatrix: uitiorum expukrix.lu·' 
men legum/magiftra morum. Rerum elementaria*' 
rum exploratrix.Cceli δί mundi contemplatrix: qui 
m altitudinis ftudio ctia cocio ipfo fublimiora qua-' 
piam ueftigat.Et ut inquit platonicus Apuleius .dn 
extimo mundi tergo degit: Hac internuncia Ιίοπικ 
nes deo cognati di proximi imo ut uerius loquar dii 
terreni efficiuntur.Quid per deos imortales excelle 
tius facratifhma illa fupra hanc 
ligine/inquauolutamurcxccdens/docet quid aga* 
tur in ccelo:Meritoq3 Seneca philofophorum fince*' 
nili mus utiq: credi couenit.N a t 
ture rerum gratias agit:cum fecretiora eius ingreifus 
difeit qua: uniucrfi materia fit:quid fit deus.totus in 
Laus phi 
lofophie. 
Philo 
phia natu 
talis di 
gica* fe intenderit/An ad nos aliquando refpiciat: faciat 
quottidicaliquid.An femel fcccritipars mudi fu an 
mudusjAn mudi aia:an potius opifex di factitator: 
liceat ne illi cx lege fatos: aliquid derogare/ An maic 
ftatisdiminutio di crroriscofeifio fit mutada fcciffe. 
Ad hxc nulla res magis difcuilcrit caliginem illam 
nebula: crafiiiTimam: qux ut duo clarifiimi 
prodiderunt/obtutus mortalium hebetat/mentefq; 
obducit oppafo ignorationis uclamcnto.Quid por·" 
ro utilius illa altera philofophiae parte. Quapartim 
ethiccmpartim mortale apellitattque maxime ad ho 
mines fpc<ftat:qua: docetqd i terris agedu fit. Et 
rores noftros difcutittQux urbes pepit/ Difhpatos 
hoies ί focictate uitx couocauit:Res pu. bene mora' 
tas inftituit.Vnde no imerito fedlatores philofophie 
ubicp gcntiuphilofophos nominitant noie.f. fancto 
di religiofo quafi folos fapietix ftudiofos: Qui ante 
Pythagoram fophi id eft lapientes di habebantur di 
nominabatur.Quid quod di philofophus medicus 
cfbCu philofophia ut inquit Arpinas orator fit anv 
morum medicina:Quod di Galenus quoq; teita' 
turtCum autem morbi pernitiofiores plurcfq; fint 
animi q corporistprieftantior haud dubie eft 
fophus:qui grauioribus morbis medelas ac 
ta falutariter apponittqui deniq? tanto cft q corporis 
medicus nobilior utiliorcp:quanto animus corpore 
pr^ciofior.Quin etiam philofophus Orator cft. 
PHILObUFMi ct ntrxrni? TS 
Caligo 
hebeta' 
trix. 
mentis» 
Ethice 
Moralis. 
Philo ίσ* 
phus fapi 
cntie ftu> 
diofus. 
pbus 
dicus. 
Philofo ' 
medicina 
Philo fo> 
phus ora/ 
tor. unde enim uis δί filua dicendi nifi ex fchalis-ptitlo* 
fophoru duda eft;Vnde riut eloquentia mfi ex fon 
tibusphilofophiicdenuatiiHuc adde qd' dialeiftice 
ideft diiputatoria fiuedirputarrix philoibphoru efti 
quae rhetoricae prope germana eitiln tantum ut 
no dialecticen manui m manum comprefix :Rh’eto'' 
ricen uero explicata fimilcm cfie tradiderit. Quid p 
deos immortales hac tripartita pbilofophia preftabi 
lius/quid utilius efle ac dicipoteftC Cuius una pars 
reru naturam ferutatur/altera componit animum 6C 
mores ttertia ftruCluram uerborum exigit δί argume 
tationcstlpfum porro philofophie uocabulum quid 
aliud iigmficat q amorem fiudiumq? fapientix:quo 
quid mcliusCCuius germana e philocalia que amor 
pulchritudinis interpretatur :tanq fine philofophia 
pulchritudo cfie non poiTit,Caeterum ut femcl fima, 
Philofophus hoc cfi: lapiens cfl: omnia: Et ut inquit 
illc.Vno minor eil Ioue/ditics/libcr/honoratus/puti 
cher.rexdeniqj regum.In tanta apud PrifcQSCXtti 
mationeacreucrentia habiti philofophi.ut Platoni 
fapierix Antifiiti Dionyfius tyrannus uittatam 
uem obuiam miferitdpfe quadrinis albis cgredien-' 
tem in littore excepentiut Alexander magnus Arti 
fiotelis philofophoru doClifiimi patnam refiituerit 
in honorem Preceptons:Cui fe no minus debere q| 
Philippo parenti profitehatunut Pythagora Croton 
mat£ ac Metapontini pro deo colcrcnt:S£ cx cius do 
nccLxuATio vyKAlORfS 
Dialedti/ 
ca, 
Diiputa- 
toria ♦ 
Scitu Ze 
nonis. 
Philoca' 
lia germa 
na 
fophix ♦ 
In uene-' 
ratioe phi 
lofophn 
fius pia' 
tone 
norat. 
Pythago 
rasjadeo PHILOSOPHI ET MEDICI. 
mo templu facerent:Qui in tanta fuit admiratione: 
ut qui pracfentia illius frui merutiTentnd pcrfcnbe> 
rent ad fuos:tanq magnum quiddam ac praeclarum 
adepti forent:quod Pythagoram uidiilent»N unc 
quocp uosoiudices reueriti nome philofophi facra 
fandu ac uencrabile/piiilofopho mihi bona pater' 
fentetia ueftra decernite: 
Cum uoluntas patris hoc uolucrinCum fenfus co' 
munis hoc diiudicettCum excclletia dodrina: qua 
profiteor/hoc peculiariter depofeat* Dixi* 
Audiftis hadenus uiri clariilimuque ex philofo 
phi pfona ί petitione hereditatis paterne dida funt: 
nue quaefo audi te attetis ais δί auribus; quas fecudo 
loco medicus egerittQui caufse fax patrocinatus e 
patrocinio huiufce uel conhmilis orationis* 
Difccptatio ert iudices inter nos non quae cx no/ 
ftris fit ars fpeciofiiTimatSed quas duitati utiliffima; 
Queritur quis ex nobis plus mortalibus profit : 
Quis nefeit medicum ad omnes totius ciuitatis or' 
dines;Ad omnem iexum:Ad omnem aetatem 
tinere;Cum fummatibus infimatibus mris/fbemi< 
nb. fenibus/pueris/egrotare contingattCunr omnes 
ex hoc utilitatem ind tfcnmmatim petanttMcritoq; 
dici potefl: medicum rem comunem terrarum efle* 
Et mehercles fi uera difpicimus/ficuriofe eunda 
perpendimus/fola medicina foloq; medico opus efl: 
°mnibus;Medicina eft una contra fata depu^ 
Vtilitas 
ex medi'' 
co* 
Medicus 
res cois* 
Laus me 
dicinx ♦ DECLAMATIO ORATORIS 
gnat caq? identide expugnattqua: languentibus ui' 
ta prorogat: quae ia deploratos/ iam defletos/iam in 
familia orci numeratos/luci auraeq; uitali perfape re 
ftituitnnulticp medicina: opera rcuixiflc creduntur: 
Et ne fabulas percenfcamtqua: ab Efculapio 
polytum £C Tyndandam ad uitam reuocatos ferut: 
N6nc A fclepiadcs inter medicos famigerabilis ar" 
gumentum huiufce rei uel potetiffimum efbqui ho* 
mini iam conclamato depofitoq; dum effertur fatu 
attulit:Cuius animam in corporis latibulis dcliteicc 
tem cuocauitteumq; ab inferis poft liminiopropefli 
ncratum domum rettulit.Huc adde qd' huic arti ta> 
tum honoris tribuere maiores/ut diis inuetores fuos 
aflignauerint/ccelocp dicauennt: Apollinem/E 
lapiumqi prodendo:quem ob id Archiatrum quafi 
principem medicorum dixit Antiquitas: Et profer 
cilo medicina res eft facra:Et ut Solomonis fapien> 
tia teftat? /omnis medela a deo eft.ldeoq: falubenv 
rne fapientiiTimus ille praecepit medicum honorans 
dum effe propter neceffitatcm: Cum illum altiiTi> 
muscrcucarit:Quod autem philofophus frater gl<v 
riatus efl: philofophos prifeo feculo honoratiTTimos 
extitiiTe apud reges:nc in hac quoq? parte illi utiq? 
ceiferimxum medicos acceperimus prope cultos ad 
deoru uiccm:Nacp Hippocrates ille maximus medi 
coru ob depulfam arte medica pefhlentia ex lllirico 
in gr§da uenietedionores illos meruit a grccis/quos 
&us ab 
Afclepia/ 
dereuoca 
tus* 
Archia> 
trusacfcu/ 
fapius* PHILOSOPHI ET MEDICI, 
Herculi decreucruttqua ί rc fubit mete illud G alcni 
cx libro thcriaces/queadmoduA iuiTit diuinus H ip 
pocratcs ignes fieri medicatos odoramctis Sc luauco 
Ictibus unguetis pfufostut ita acr tabificus emacula 
*et /fieretq* ί attrahedo inocetior finceriorquQd i pe 
Metia fa<ifrtadu Auicenaquoq? pccpit.Quid A fele 
piades ide iter medicos prifcosCH ippocrate femper 
cxcipio)facile pneeps/none uniuerfuppe humanu 
genus circucgit ί fc fcCno alio mo q fi c cocio cmiffus 
adueniilet:qnq;resmaxie comuniu 
fus. Abilinetia cibi/uini/fri<5lione corpori s / ambul av 
expetitus a maxio regu mithri 
date legatos \W\9 ad le mifTos pollicitatiocfqi igetes 
fpreuit poilhabuitq; quieti \χάκ . Critobolus quoqj 
& Erafiflratus habiti futimaxiaapd reges maxios 
cxiftimatioctcu alter Philippu Alexadri patre/ alter 
Anthiochu tyne rege folati curatioe fanaflet.Quid 
multa; cu fanttate nihil utili? fit mortalibo/qd Galc/ 
nus quocp aflerit/ί libro Medicina 
at cu fanitate pilet liqdo coiligim? 
fopho & oratof loge utiliore ee ciuitatuqd fi philofo 
phia ai medicina dicif :medicina quoqj phi/ 
lofophia rite phibetf :cui? adiumeta ifirmitaf hoium 
aduocat:& cotinuo ubi egritudo iuafit folatia medP 
ci rcqrit/philofophisoratonbufq; pofthabitisnn qba 
nulla: fuppetise falutares nulla funt adminicula lan- 
guentiurmQuibus prjflo cfl medicus: & remediis 
Odora ' 
meta ad> 
ucrfus pe 
ililentia ♦ 
Sanitate 
nil utilius 
Mcdicia 
corporu 
philofo> 
phia. DECLAMATIO ORATORIS 
praefentiffimis opitulatur .proinde iurifconfulti 
dicos profciToribus Studiorum liberalium merito 
anteponunt.Cum hi falutem hominum agant. Illi 
Puellorum curam .quid nunc ego enumerem medi/ 
cmx panes :quas omnis facias ac falutares puto: 
Dieteticam qux ui<Pu/pharmaceuticam :qux medh 
cam5tis:Chirurgicam/qux manu curat: Ex quo fit 
ut qui medicina: utilitatem non uidct/Isnon ut \w 
fciofus fed ut exoculatus nihil prorfus uideat. Quo 
circa iudices/fi utilitati publica: con fulicis/fi medicu 
in ciuitatc utiliflimum eiTe cognofcitis/mihi qui fa/ 
luberrimam artium utiliflimamq; profiteor heredi- 
tatem paternam aifignatotc. Dixi. 
AudiPis uiri fpccPatiflimbqux philofophustque 
poft philofophum medicus dixerint in caufa adipi- 
fcendx paternx hereditatis: nunc fedulo aufcultate: 
atqi animum aduertite:& ea qua foletis comitate p- 
penditc:quid nouiifimo loco dixerit orator: Erunt 
opinor hxc/nec iniucunda relatu/nec ingrata audi> 
tu/nec indigna cognitu:fic autem Oratorem caufam 
fuam egiiTe creditote. 
N unq magis iudices fcnfi quanta fit oratoriae 
cultatis uis atq: excellentia: quam hodierno dic/du 
fratres audio non ex inilrumento philofophix:aut 
medicinx: fed ex Oratoria fupelle&ile iniliucPos 
caufam aPitaffcrAdeo fuaplnlofophophilofophia/ 
medico medicina nihil opis in agenda caufa praeiii> 
Dietetica 
Pharma- 
ceutica. 
Chirurgi 
ca ♦ PHItOfcOPHI ET MEDICI. 
tere:Quin muti pene eonticuiffent nifi ad eloquen- 
tiae noftra adminicula confugiiTcnt:finc cuius nito* 
rcphilofophia fordefcit:medicina obfolefcit.D ifcK 
plincc omnes incultae mbiginant.Adco neceffaria e 
atq; conducibilis omnibus omnium ingenuam do- 
minarum profeiforibus cloquentiatCuius utilitati 
maieftatiqj nihilCabfit uerbo inuidia)eft comparan 
dum:Et quia mihi primu cu fratre philofopho age/ 
dum eft:An ego philofophiam cum oratoriav philo/ 
fophum cum oratore tccu age- 
re cogor dc mitius quia frater estfed tamen q<J inter 
nos di&u fit ifta tua pclara philofophia quam glo- 
riofe iadlas mi fratenSC tanq filiola exofcularis nc- 
quaq tanti efhquati eam uideri uis:nec tam in phi* 
lofophia ftudium fapientise eft q opinatio: N am cu 
fcietia certi fit/opinatio incerti: fcholac 
omniu ac fe&e du philofophantur haud dubie opi- 
nantunld ,n .opinatur quifep qcfncfcitdlli aute qui 
de rebus naturalibus & coelefhbus difputant opinio 
ne educunt:Cum ueritas demerfa in fecretariis na- 
turae delitefcatthinc philofophos a feriptoribus lucu 
lentis opinatores/opiniofos/opiniofiflimos dici no/ 
Ulmus. Vnde aut qfo nifi ex opinatione tot diffidia 
tot compugnationes emanarut/tot fc- 
ftse di fcordantes . D icam .n .no obftrigilandi ca fed 
quia ita res fe habct.Pugnat philofophi inter fe atq* 
didentium diflidio no paruo magnis in rebus 66 fe* 
Aduer* 
fus philo 
fophutn · 
Opintofi 
philofo* 
phi ♦ DECLAMATIO ORATORIS 
Thales, 
riistQuida principiu rcru ee autumat/aqua:ut Tha 
les Mtlefi/.Alii igne/ut Heraclitus cognometo fco 
tinus .i.tencbricofus. Quida acra/ut Anaximenes: 
Pythagoras ucro/ Empedocles/ Epicarmus/ Aliiqj 
Phyfici coplufcuh qttuor elemeta principiu rcru ee 
pofucmt:Plato deu fadhtatore mudieffc tradit .Απ> 
ftotclef mudu Inatu ee autumat.Epicurus/Dcmocri 
tus/Lcucippus ex atomis hoc e corpufculis ifccabili 
busmudu formatu eecotendut.Preterca de deo/de 
aia/definiba meteorisrinter philofophos 
no c5ftat:Quida deos inumeros/qda nullu ee credi 
derunt:Platonici unu qde curante rern.At Epicurei 
ociofum δί ί exercitu. Sto ici deu extrifecus figuli mo 
torquete hac mudi mole ee ,pdiderut.Platonici itra 
mudutut gubernatoris exeplo/itra illud maneat qd? 
regat.Sut q ί fortunae ia lapiibus ola ponat:& nullo 
credat mudurcftore mouerimatura uoluete uices & 
lucis δί anni.qdam cura dcoie intra fydera cotincnt: 
N 5nulli diuina puidetia ad luna ufq; deducut:taq 
irridedu fit agere cura humanaaz illud qcqd e fu 
mu:atq; fit dei maieftate pollui ta multipli 
ci fordidocp minifterio:Quatadnbonide aia inter 
philofophos pugnat Plato ait aiam effe fubrtatiam 
' au-roKoipHT-op.i.fc mouetermXenocrates numeru: 
Arifto tcles/ E ntclcchia:Pythagoras & Philolaus δί 
A riftoxenus/harmonia tPoffidonius/idcam: H ippo 
crates/fpiritum tenue per corpus omne difpcrfum* 
Mundus 
rxatomif 
Dc deo. 
De anfa 
opinionef PHILOSOPHI ET MEDICI 
Origencs adamantius/fubftantia fenfibileSC mobt 
lem: Hipparchus di Zeno/igne: Anaximcnes/acra: 
Empedocles/fuffufum cordi fanguinem:D cmocrK 
tus/ex atomis conflata.Dicearchus uero nullu cfle 
animu nulla anima:fruftracp & animalia di animan 
tes appellari:Alii atterna:Alii mortale anima ditfo' 
hlbilemcp efle cotendunt.Ecclefiafticow quoq? fup 
cade re eft diffidiu: Alii ab origine mundi facftas in 
celo aias:Alii ex traduce ppagarirAlii deu quotidie 
aias operari tradut:Qd di xpianu dogma cofirmat. 
H aec id genus aliatta uaria ta diilidetia cum lego 
quo meuertaique fequaricui credat fuccurrit illud 
Oratianu:BelIua capitu cs:N a quid fequar 
aut que.Merito dixit Lactantius/de aia inter philo- 
fophos nondu coucnitmec unqfortafte coueniet:S£ 
a Lucretio dcccntcr di uerc diCtu cft .Ignorat .n .que 
fit natura aie.Eade fere cotentio e circa fines bonoiy 
cum alii in uoluptate ut Ariftippus: Alii ί uirtute/ut 
ZcnotAlii ί primis nature .Qua: grarci τ-α Trpurra 
φυσεςοσ .Auguftinus di V arro primigenia uocat:ut 
Carneades.Alii iidoletiamt Hieronymus Rhodius 
fummu bonum collocaucrint:Peripatetici ex triplici 
genere bonoru:animi.f,& corporis atq? externis feli 
citate metiut .ncc multo fecus Acadcmicituoluptate 
cuhoneftatc Dinomachus di Calipho copularunt: 
indolentiatqux grxee αψαλγΗσκχ dicitur honeftati 
Odorus ftoicus adiunxir.Quid dica dc rebus na' 
Origencs 
Natura 
aiar tgncv 
ratur. 
De fini> 
bus bono 
rutn 
αραλγκ" 
σια» DECLAMATIO ORATORIS 
toralibus quanta fit [inter Metcorologos difparili' 
tas atep diflenfio:Dccometis:Defulminibus:Deai 
eu coelcfti:De niloticis incrementis non conflat: 
Quid multaCOe motu tcrr*/& ut inquit Poeta, Vn 
de tremor terris/& qua ui maria alta tumcfcant:obii 
cibus ruptis. Sunt philofophi inter fe diferepantifli 
mi, E t in hac re ucl fola oppido q mira inconftanria 
eft:N amq? Anaxagoras ignem caufam motus exi' 
fttrnat, Anaximenes terra ipfam fibipfieflecaufam 
motus nec extrinfecus incurrere qd’ illam impellat: 
fcd intus ipfam illidi in femet ipfam. Quida motu 
aqu£ imputauerc ut Thales Milefius: Democritus 
uero motu fieri autumat/aliquando fpiritu/aliquan' 
do aqua/aliquado utroq;; A riflotel cs: A1 b ertus 
gnus:& omnis peripateticorum fchola fpiritum ac 
uentos/Caufam cfle motus terre alacriter affirmant: 
V 
Cui fcntentKE Plinius nofler & Seneca fubfcribunt: 
E x hoc tam multiplici diflidio ex tanta philofopho 
rum difeordia haud dubie fit ut incertus fim quibus 
credam/quibusaccedam/Cuius fecflic me candida' 
tum cfle pfiteanQuicquid elegero plurimos uideo 
improbaturostquicquid probauero plurcs negatu' 
ros.ut inter tot ambigua illud tantum Socraticum 
mihi certum ueruq? cfleuideaturtHoc fao φ ncfcio 
Inde fit ut aKaTaAH\|/iat/.i.inc6prc' 
hefibilitate minime iprobe:q nulli rei aflcnticdu ee 
conteduttq ob id σκίτττΊκοι και α-iropprriKorideft 
Meteoro 
I°gt't 
Caufas 
motus ter 
rx multri 
pliccs. 
JVHv(/lCt ♦ 
Incoprc' 
henfibili/ 
tas. 
αττορρι/ 
•ηκοι 
Academi 
ei . - PHILOSOPHI ET MEDICI 
confideratores & ambigentes dicuntur · 
Proteus perfonam ueritatis fufhncre creditus :quam 
ojtincrc nemo potfalfis imaginibus illudentem δί 
comprenefionis nodos relaxante. Ad haec adde cp 
philofophos irreligiofos putant. E ofep ferme arbitra 
ri eos non eiTc:Dum meras rerum caufas δί fimpli 
c^srimantur.Ex hac opinor incocinnitate dlfTidiiicp 
lectarum facflum fuit olim uetus Senatuscdfultum: 
Quo philofophi cx urbe Roma pulfi funt perinde 
ac mutiles atq; infrudluofi. Mox iterum Domitia- 
n° imperate cxadli cx urbe & Italia iterdicfli. Vt fe- 
me tiniam proopficum fratris demiror inhiatis pa- 
terna bona:Cum philofophus fi Platoni credimus: 
Gui uticp in re philofophica credi conucnittminime 
fitphilochrcmatos ideft pecunia: cupidus.Immo c5 
temptor diuitiaru: Quo circa defifte frater moneo 
a petitione hereditaria/neab iftimto fcifc* tus de- 
flcxiife ume contrarius ire priori. Nihil 
enim habet philofophia praftatius q <p modicis co- 
enta ampliores opes non defiderat: Vndefit ut co- 
res egum philofophos profefforu numero non 
a eant.Quiahoc primum cos profiteri oporteat 
mercenariam operam fpernere:hax fatis ad philofo/ 
phum:qui nimis urgeri iam uidetur δί cbmoueri uc/ 
ra caftigationecommonitus.Tranfeamus deinceps 
quemintelligo fiducia mediana ad 
atlCcamam oppido cj fidenter dcfcendiffe: Cuius 
Proteus 
typus ue/ 
ritatis· 
Philofo > 
phi irreli/ 
gioii ♦ 
Philofo- 
phi cxur 
bc eiccfhV 
Philofo- 
phusnon 
philochrc 
matos· 
Philofo 
phia coti/ 
tenta mo/ 
dico* DECLAMATIO ORATORIS 
ars haud quaq philofophie abfimilis e.uidclicct ua> 
riaanconflans.interpollis.Etnonparum fepe per·' 
nitiofa:quam ut in ueftibulo difertationis ftatim 
percutia cleueq;:N onne inter medicos prope maior 
q inter philofophos pugna eft atq? Qui 
in diuerfas curandi utas procciierut:H ippocrati cau 
fa morbi originalis uidetur efle in fpiritu fiue flatu: 
quem morborum omnium patrem & auum 
lat:Herophiloin humidis omne uitium uiTum eft: 
Erafiflrato fi fanguis in arterias hoc eft uenas: qux 
fpiritui accommodata: funt:Quas rccentiores medi 
c\ pulfatiles nominant/tranffunditur:Afclepiadi ue/ 
ro placuit originem egritudinu efle fi mananria cor/ 
pufcula per inuifibilia foramina fubfiftedo iter clau 
dant & meatus obturent. Ad hxc cum ciborum c5>· 
cocione maxime fanitas conflet: Meritoq; ftomay 
chus paterfamilias δί rex totius corporis in homine 
dicatur:In hac quoq? parte difcrepatiflimi funt.Era/ 
fiftratus enim cibos atteri in uentre contendit: Piri1 
ftonicus putrefeere: Hippocrati placet per calorem 
cibos concoqui:Quod Ga1cnus:Autcenna:& 
dicorum neotericorum fcholx confirmant: A fele// 
piades ucro nihil cocoqui autumat:fcd crudam ma/ 
teriam ficut affumpta efl ili corpus omne diduci: 
H uc adde quod alii medicinam dicunt efle rationa/ 
lem: Alii in ufu tantum & experimentis eam pofue/ 
funtipcrinde ac ufus in curationibus ficut in caetcris 
Cotra me 
dicos. 
Origo 
morbo^ 
Hypp°. 
Spiritus 
morbo# 
pf δί au? 
Erafiftra 
tus. 
Afclepia/ 
des. 
Stoma / 
chus prfa 
milias. 
Calore ei 
boscoco/ 
qui* PHILOSOPHI ET MEDICI 
Omnibus artibus fit magifter efficaciffimus: Vnde 
logici quidam quafi rationales did:i: Quidam ab 
experimentis empirici ut Serapion Si Apollonius 
U Heraclides, Sunt Si Methodici a uia quadam qua 
nominati.Ob hoc dixit Aufonius in gryp 
P° ternario .Tnplicem cflc medicinam illo ucrlu. 
1 riplex forma mcdcndirqua: logos Si mctho 
dos cuiq; experientia nomemSunt Si dogmatici qui 
bus funt fua decreta fcu placita fine quibus nulla fe/ 
confidere potefbhos maxime probat G alenus: 
improbamur: qui ait Herophilum 
' r Uai imprimis Empmces ided cxperien/ 
tvx feclatores extitiiTe;Cu Hippocrates & Dioclcs 
Car.ft.usK Flmfiftratus log.ee herefm.i.rariona, 
le lccra fecdati fint: Methodices uero principes fu ei 
funt/ArchigenesiSi Themiion,Dc qto opinor fen/ 
Tu Satyrographus fcnbens, Aduocat Archigenen 
°nerofacp pallia iaAatdte quot Themiion egros au 
tuno occident uno;Fuit Si Prodicus fclymbria: na/ 
Iatralepticcn,i,un<iloria medicina,hinc 
innumere fecte fluxerut. Dogmata ifinita: fentetia: 
mutiphccs.hjc lII? circa egros mifere cocertationcs/ 
nullo ide ccnfente ne uideatur aflertio alterius.hinc 
illa infelicis monumenti inicriptio. turba medico/ 
*** feperiiiTc. Et Adrianus impcrator:ut aucdoreft 
mories turba pricipe pdit:cui 
Cocumit uerficulus ille apd graxos uice puerbii celc 
Vius ma 
giftcrcffi 
cax* 
Logici ♦ 
Empirici 
Methodi 
ci. 
Triplex 
medicina 
Hippo·' 
crates lo* 
gicus* 
Archigc/ 
nes Me/ 
thodicus, 
Themifo 
Iatralepti 
ce. 
Turba 
mdicoru 
peni* DECLAMATIO ORATORIS 
bratus ττολλυορ ιατρωμ «σοΛοσ 
ideil multorum medicorum introitus me perdidit. 
Nequeo mihi teperare quominus Pliniana 
cenfeam ad hoc totum ncgocium mire facietia: 
bus luculetus ille feriptor in medicos perorans 
rit nullam artem medicina inconftantiore fuiile:nec 
dubium cile medicos omnis fcienriae famam nouf' 
tate aliqua aucupantes animas noftras ilatim nego- 
ciari:difcunt periculis experimenta p mor/ 
tes tatutn hominem occidiiTe lumx 
ma impunitas cfb quinimo tranfit in conuitium. SC 
intempcratia culpatur:Quod fi lex ulla extaret:que 
puniret infeitiam capitalem:oppido q paucos uide-- 
res medicina: profeiTores.proucrbiale illud fat 
tum: Tituli medicorum remedia habet pyxides ue/ 
nena,hinc ille Lacon medico dicenti nihil habes ma 
Ιΰουγαρ σοι εφΗ ια-τρω Α£ρυομ.αι. Non enim nv 
quit te medico utonEt iterum cum medicus dixiiTct 
γερωμ γεγομασ .i. fenex faiftus es. ειΤΓεμ 
cuk σοι ια-τροο. Quoniam inquit non 
ufus fum te medico. At qui dicet quifpia uidcmus 
quottidie multos morbis grauiffimis acuniTimifq; 
implicitos auxiho medicorum conualuiiIe:Quibus 
rcfponderi breuiter poiTit illud Aufonii: Euafit fa·- 
ti ope non medicirContra plures uideas occumbere 
q fanefccre: Quibus medici: qui habentur clariffi/ 
mi medicorum nihil profuere. Pratcrca millia gen/ 
Pliniana 
peroratio 
in medi- 
cos , 
Tituli re/ 
media ♦ 
Pyxides 
uenena. 
Didlula/ 
conis * PHILOSOPHI ET MEDICI. 
*iUm olim fuemnt.& in praefentia funt fine medias 
degetium.Nos uero aliena opera uiuimus. Alienis 
pedibus ambulamus: Alienis promiflis credimus. 
Quod nifi lam ad finem mea fcibnaret oratio .Ofte 
dere poflemq multa funt nomina rerum medicata' 
rUr*iapud Galenum/ medicoru 
celcberrimos male intellcdta/peius tradita/peilimc 
ufurpata.In quibus cum difpendio u\tx mortalium 
recentioreshallucinantunEtalmd pro alio propi' 
nantes fepe dant mortiferam potionem pro faluti' 
fea:Quas ob res liquido colligimus o frater medi' 
CcdiTciplinam tuam qua tu iadtanticulus tantopere 
cxtollis non tam utilem effe ciuitati q 
fettnSalubriterqi Portius Cato creditur medicis in·" 
terdixipfe:Cuiusoraculo cludam hanc de medicis 
difputationem.Sunt aute Catonis uerba hec:Qua' 
docuncp gens ifEa fuas litteras dabit omnia conum' 
etiam magis fi medicos fuos huc mittet. 
H aec autem omnia in philofophos & medicos in 
fim?antCr atlS P emo ueftrum uiri clarif' 
f u*fo perinde ditfa accipiat arqi fiex periona 
mea enim a me talis infe<itatio:fcd 
tancj cx perfona oratoris agentis caufam aduerfus 
Iratres.Alterum philofophum:Alterum medicum: 
Sui cum diluerit elcuaucritq; fraternas profeifiones 
°ratoriam difciplinam & oratoris nomen ualcntifli 
lTlc tutatus eftiVtXdixerit non folum illa omnium 
E itor re·* 
cetioru in 
xcbj me' 
dicis· 
Cato in 
medicos· 
* * · ..... DECLAMATIO ORATORIS 
Exorabit 
la mdiah 
indicum exorahula:quas a nobis dia di folet/& pof* 
funt:fed multis queq? adminiculis fulferit/ robora* 
uerit/erexent caufam eloquentia::: qua: ad pirtfcns 
omitto:ilia tatu rettulific cotetus:qd expaciatus ora 
tor per latiifimos rhetorices campos talia fubiunxit# 
- Quod eloquetia inqt o ludiccs una de fumis uir 
tutibus fit ciuitatiqj utiliffima/adeo claru/adeo i coni 
fciTo efl/ut probatione non egeat.N am cum Orator 
finiatur/uir bonus dicendi pcritus:rhetorice uero te 
nedicendi fcientia/utile effe ea confitendu efb Qux 
bonitate conftat/elegantia pollet/nitore fplendefcit: 
Cuius ope di opera praxlara omnia fiunt di magna: 
Equide coditores urbiu/non ta philofophica docflri 
na:q elegantia oratoria di illicio facundias pcllexerut 
difpalatos homincsadciuilitatem uiue 
di rationem:Confimiliter conftitutores legu quibus 
nihil pene emuncius/limatius/& fententiofum ma> 
gis/adminiculatifulturis eloquentiae /leges faluberri 
mas eloquentiiTimafcp codideretquas mox interpre 
tes interpretamentis barbaris fcdauerunt: formato* 
res rerum publicarum: Imperatores bellico* 
rum exercituum/regere cofiliis/& moderari res ma- 
gnas fine dodla uoce di oratoris ui haud quaq po* 
tuiffent.Denicp feriptores fere omnes in omni do* 
drinarum genere uel cmincntiiTimi fine pigmentis 
oratoriis fine dolatorio rhetorico ftatim ledon nau/ 
Orator 
uirbon?. 
llliciu fa* 
cundias* 
Condito/ 
res legu 
Oratores PHILOSOPHI ET MEDICI. 
feam faciunt δί bilem mouent. adeo fcriptio omnis 
citra elegatia eft proxima faftidio/tantaq? uim habet 
illa a Poeta prifci feculi di<fta flexamina atq; ommu 
regina rerum oratio .Mento apud Romanos: qua re 
publicanullaunquam maionnulla fandlior/ nulla 
bonis exemplis ditior extitit/fumma femper 
ribus dignitas fuit:Et aublor eft Cornelius Tacitus: 
nullus magnam potentiam fine eloquentia eft 
fcquutustQuod ut dc aliis taceam/nonne.M. Tul· 
bus ille orandi regula & dicendi lex: Cuius inge> 
mum Romano imperio par fuit: qui latina 
d\x pomerium promouit: ad coniulatum ufq; am' 
pliftimamcp dignitatem cx humilitate natalium δί 
loci eucbtus eft:Quo quid utilius in Romana 
blica excogitari potcftiQuo fuadente legem Agra*- 
riam hoc eft alimenta abdicarunt Romana tribus: 
Cuius lingua: fulmen Catilina infregit audaciam: 
& ipfum profcripfit Antonium:Cuius nomine fup 
plicationcs a Senatu decretae funt.Qui maximus 
honor ui<ftoribus bello ducibus datur: Qui togato 
ante Ciceronehabit? enemini:Demofthcnequoq; 
ad mirabat graecia:obferuabat rex plurimus 
dc eo apud Philippu fermo hebat :cuius gloria ta ce 
lebris tam p ora omniu uolitans extitit: ut Anicula 
aqua ferens ita infufuraucrit alteritourroa εστι 
Dcmofthencs:5C olim Gorgia: 
Rhetorilcontino a Graecia Delphis foli ftatua non 
Scriptio 
fineelo^ 
qucntia 
lnfuauis* 
Summa 
oratonba 
dignitas. 
Inocniu 
o 
tui h i par 
R.impio 
Supplica 
tioneii to 
ga Cice> 
ronu 
HiccDc 
mofthc" 
nes# DECLAMATIO ORATORIS 
inaurata:fed aurea dedicata:Tantus honos habebat: 
oratorie artis profefloribusdn homine precipue duo 
funt/Ratio/6C Oratio :Vnde ab Apuleio homines 
finiuntur ratione plaudentes/oratione pollctes:Sed 
ratio fine oratione prope mutila cfl& manca:Qua- 
re fi nihil ab illo parente rerum mundi 
deo melius oratione accepimus: ii utiliilimum ciTe 
nemo non nouit eloquentia polleretfcnatum /popu- 
lum /cxercitum/mortales omnes in qua: uelit orator 
ducere:fi utribus orandi tantum aflequi poteft ut fui 
gere/fulminare/tonare:quod pericli contigit/uidca- 
tur orator ♦Pronunciate iudiccs pro oratore & fecun 
dum me litem datc:& ut qui orator ad uos uenerim: 
habeam a uobis exorator efficictetut fi rhetorice cft 
perfuadendi opifex ac fuadac medulla: uidear apud 
uos pcrfuafibiliter dixiifefiue.mperfuadcre fiue be 
ne dicere finis cfb& fummum in oratore: utrucp id 
munus implcuifle uidebor fi uoti compos ex fente- 
tia ueftra ac pr onunciatione difceflero. D ixt* 
Ratio fi- 
ne oratio/ 
ne maca. 
Fulmiare 
Pericles, 
Tonare, 
Credibile eft/poft peroratam a tribus fratribus 
coram iudiccs ipfos concordi confenfu omnibus 
fentetiis pronunciafle pro oratore: illicp adiudicaffe 
paternam hereditatem. 
finis. PHILIPPI BEROADI LIBELLVS 
DE OPTIMO STATV: 
ET PRINCIPE. PHILIPPI beroaldi libellvs 
DE OPTIMO STATV, 
ARS PHILOSOPHIAE EST 
& ca quidem pulcherrima uiri clarif> 
p fimi adminiftrarc rcmpublica i Qcf 
fanencgociumiariuam famx 
dit:8£ uirum prudentem/ac politicon 
oftendit:nam fi praeclarum di lauda' 
hile e in re oeconomica agere bonum patrefamilias: 
quanto praeclarius/ac laudabilius in republica age·' 
re patria: parentcm:Et cum homo hominum caufa 
natus fit:nufquam profecto c5modius potcfl homi' 
nibus homo prodeilc/ac patrocinari/q adminifhran' 
do rempublicam quas in uniuerfum cuneorum c5' 
moda complcdlitur. Vt autem no fatis cft bonas le-' 
geshabere/nifi cuftodes earum fint diligentiiTimi: 
quos graeci nomophylacas uocantrita non fufficit bc 
moratas eiTeciuitates:nifi earum fmt tutores ui' 
gilantifdimi :hi autem funt rcipublicx gubernato ·' 
rcs:Q.Uoru opera fedentana plus haud dubie pro·' 
dell: cj eseterorum negotiofa ftrenuitas:Sed cum ad·' 
mmirtranda: reipublicae fit forma non fimplex/nec 
genus unumtCum alii aliud probent:Videor faeffu 
*usoperaeprecium fi hodierna difertatione quepiam 
de republica/deq? optimo ftatu di principe digna ici 
indigna memoratu ex litterarum interiorum 
Nomo> 
phylaces LIBEL*DE OPTIMO STATV 
fecrctariis deprompfero:que audientiu/& aures per·- 
mulceant/δί animos rcfoueantiQucd dum a me fit 
uos quarfo diligenter attendite. 
Dminiftrandaru ciuitatu tres funt fpecics* 
a E ft principatus unius quam monarchiam 
uocant.Eil paucoru optimatiuq’ :qux olp 
garchia atq? ariftocratia nuncupatur /Tertia cft popu 
laris gubernatio:quae gi eco uocabulo democratia di 
citur:au<5fc>res Dion/Plato/Ariiloteles/caftcri.Ideni 
Ariftoteles in fecudo quofda fuifle tradit: 
qui optimam gubernationem cite crederet ex oibus 
his c5mixtam:& propterca laudari rcmpubJaccdac 
moniorum ueluti ex 
cratia confiftentetRex enim apud illos erat f unius 
gubernatione:S enatus/pro paucos 
ri autem flatum populare reprelentabant: Qua: ue·' 
ro tribus adminiriratiombus mclior/potiorq; fit/dif/ 
ficile cft iudicatu/cum iuos qusecp afiertores habeat: 
nec ego tanq arbiter honorarius quicq decernere au·" 
fimtfed quid ueteresfcn ierint explicabovlta.n.optif 
mecitraqjinuidiamalienisiudicnsrei tanta: cefura 
peragetur cu libera fintiudiciaopineturde his ut 
cuicp libitu erit:exifhmatio fuacuiq; fittutaut facili? 
res tota colliquefcat hiftoria remotior enarranda cft 
huic negocio/quod molior/accomodiiTima * 
Poft cede:quodie nulli 
Monar> 
chia* 
Oligar > 
chia* 
Ariftocra 
tia* 
Dcmo> 
cratia» 
R.pdaco 
num* 
Mag;oi 
Ο 
phonia* ET PRINCIPE 
magorum fas eft in publicum prodire:fcd euefti itra 
domoru fepta fe continent:fa<fla efl cofultatio de fla 
tu Pcrfaw conftitucndo: ubi uarix fentcntix di<flx« 
Ex qbus iftx tres potiffimu memoria: funt proditx. 
Othanes exhortas ad gubernatione populare/a mo 
Uarchia pro uirili parte dehortabatf /oftedes princi- 
patu unius haud quacj pbadu ypterea qd ctia fi opti 
mus fucrit:tame ex licetia pcccadi & infoletia leges 
puancet /fceminas ui cofluperet/id enatos iterimat/ 
& ipune bacchabudus oia ex ai libidine coficiat.At 
multitudo ί primis nome obtinet oium 
pulchemmu/ifonoinifi.i auris xqbilitatetoia cofilia i 
eoe referunsf/&5 multitudie olaifunt,hxc Othancs. 
At Megahyzus/ad Oligarchiari.ad flatum pau- 
corum rem traducens ad eafn foetos hortabatur im- 
probans Othanisfententtam/tanq populari multi- 
tudine nihilfit/neq; infipientius/ neq; infolentius: 
plebi proprium fuuq; fit nihil intelligere/qux ad 
res obeundas fine confilio prxeeps ruit torrenti flu> 
mini fimilis Jtaqi improbato flatu popularitaqpef/ 
W hortatus efl ad flatum optimatiu 
dibile cfle ex optimis optima exiflerc confilia. 
Pofl Mcgabyzi fentetia Darius tertio loco dixit/ 
flatu unius principis anteponedu monarchiaq? eflfc 
pflantiiTima:ppofitis.n.tribusflatibus Khis oibus 
°ptimis/ut optime iperct populus/optime pauci/opti 
me unus:Multo antecellere unius imperiuma uiri 
Sniae i co 
cilio pfay 
Othancs 
P Demo 
cratia* 
Megaby 
zus pro 
chia# 
Dariusp 
monar* 
chia· LIBEL.DE OPTIMO STATV 
Onquit)unius:qui optimus fit:pnncipatu/nihil me> 
lius efleconftat:De flatu populi turbulcnto.f.SC m' 
coniulto/ide fentio qd' Megabyzus. De flatu uero 
pauco w/hoc amplius contra Megabyzu/qet uideli> 
cet odia inter ipfos priuatim excitant ί publicu per' 
nitioia:Cu unufquifqi primus in republica efle uc> 
lit:Ex talibus aute odiis/feditiones:ex (editionibus/ 
cedes exiflunt/Proinde opus eft ut unus fit ueluti ca 
put/a quo nequaq membra didenti ant. Η x tres in 
cofilio fuerut dicftcc ultima uv 
cit:q>Xmelior foret flatus uni?:& ita audior ipfe fen 
tenti a: Dariuspaulopoftrcx ert declaratus. 
Ha:c in curia agitata:qui nullo litterarum 
dolatorio funt leuigati.V ideamus deiceps quid 
dliflimi uirorum fuper hac re fenferiint. 
-: Pleriq? oes danant gubernatione populare perin 
de acpeflima:a qua Apollonius Tyaneus Vcfpalia 
num dehortatur atep abducere contendit apud 
loftratu contra Euphratis 6C Dionis ientetia/Vcipa 
fiano fuadcntiu/ut populare flatu rcftiiuatitanq citu 
tas Romana populan gubernatione maxime gaude 
rct:& fub taliadminiftrationc/magnaimperii parte 
adepta eetdentetie Apollonii aftipulati.M.Tullius 
qui in oratione pro Plantio fic inquit:no eft coliliu 
in uulgo/non ratio/non di feri men/no diligcntia:Et 
ab optimo poeta dicflum eft. 
Scinditur incertu fludia in contraria uulgus. 
Cotra fla 
tu popu** 
larem. ET PRINCIPE 
olim Dcmoflhenes quocp extorris S£ in exilii! 
genscumfufpiriodixittO Pallas/quae tribus infey 
iliifimis bclluis dclcdaris/nodua/draconc/5£ popu/ 
lo:tanq populus inrer κακα -Oupiau.malas beflias 
numerandus frnQuin etiam Plato populum dixit 
cde belluam multorum capitumtcui fuccinit illud 
OrarianumtBellua multomm capitum es: Na quid 
fequar aut quem'Lycurgus Nomothctes.i.legum 
coditorrinterrogatus cur flatum popularem in repu" 
blica laccdxmonioru non conilitucret fcite rcfpodit: 
συ 'irpunrocr «μ -γη οικία σου ττοίΗσομ 
ήπαρ a.tu primus in domo tua efficito principatum 
populaicm . Quadrat huic rei fententia quoq; illa 
graeci PoctX cathollca4tσ εστιμ:ου>£ 
tyti pcuumoc intellectu: turba turbulenta cfl/ 
nec mentem habet ♦ 
Didu de 
moflhc^ 
nis. 
Lyeurg? 
nomothc 
tes. 
Reliquae dux adminiflrationes paucorum fcl· 
lcet & unius ualdc probantur: nam q? flatus optL 
marium qui dicitur Ariflocraticus fit optimus 
mmc ipfo declaratur5C exemplis tam recentibus q 
uctuflis liquct:3£ audoritate fulcitur, S entetia 
tina cil in milite:Nemo folus fatis fapit, Ex quo fit 
ut con fuitationes plurium bonorum in unum 
fpirantes fint falutares SC conducibiles rebus 
gnisadminiilrandis.Ariflotelesin tertio politicoru 
Vno/inquit/duo meliores funerante Ariflotelem 
Ariilocra 
ticus fla> 
tus opti 
mus. 
Duo me/ 
liorcfuno LIBEL.DE optimo statv 
Homerus cecinit: Duos ad omnia ciic preftantio*' 
res/hinc Agamenon homericus decem optat confi' 
liarios Neftoriconfimilcsilloucrfu.ToiouToi 
kol j-lci συ/Λ-φρα2Χ.μ»ορεατ ειερ . 
Chucr: ut flatu unius optimu pilanti fhmuq; cile 
credamus inclinat animus di ratio fuadet/& fentetia 
audoritas nobis p rone e: 
inter quos e celet admj 
niflratione populi ee peffitna .unius ucro optima di 
Homerus qui in fecunda llliados rhapfodia fic inqt 
ouk αγαφορ Tf ολυκοιραρίΗ οσ κοιραροσ cottuj 
εισ βασυλευσ.ί.ηοη bonus ell multoru principatus/ 
unus fit dominus/unus rex:q<Juno uerfu fic reddi 
potcfbNon opus ut multi fcd prmeeps impet unus 
rex unus. Dion fyracufanusuerfum hunc 
cum referens:olim diditauit non pofie bene regi re 
publicam multorum impcriistEt a Domitiano 
dem didu efbN on ci\ bona imperatoru multitudo. 
Ad haec diuus Ciprianus ut unus inquit fit princeps 
omnis natuiaconfentit.Rex unus eft apibus/SC dux 
unus in gregibus/&C in armentis redor unus.Multo 
magis mudi rcclor unus/qut uniucrfa que funt 
bo lubet/rationcdifpcnfat/uirtuteconfumat: Cipria 
no fubfcribit lllud/quod in decretis canoni.feptuna 
quefhonc prima traditum eil ex audoritatc H 
nymi ad Rufhcu monachum fic fcribentis.In apK 
Status 
unius an> 
teponcn-* 
dus. 
Homeri. 
Dion. 
Ciprian? 
Rcclor 
mundi 
unus * 
In apibo 
dux unus ET! PRINCIPE 
bus dux unus efl /δί grues una fequunt ordine litte> 
rato/imperator unus/iudex unus prouinciai. Ibidem 
precipitunut finguli fint ecclefiarum epifeopi/fingu 
li archiepifcopi/iinguli archidiaconullle quoq; diui/ 
nus Plato libro de regno maxime q>bat monarchia 
ideft unius principatum. Igitur cum conflet 
ciic flatum unius paulo plura fuper hoc uiden 
fur annotanda ♦ 
Scitum eft illud Romani imperatoris principar 
tum non nili fato dari:& Homerus a Ioue autumat 
dari fceptrum Scius principi (Cu ait) Rex unus cui 
fceptra dedit uenerandaqi iura Iuppiter .Idem Dio-' 
trephis uocat reges quaii a Ioue nutritos: ex quo fit 
ut uelutt dii terreni principes mortalibus coledi fint: 
Id quoqj olim ab Athanico gothorum rege didhim 
conftat:quicum ad Theodofium Conftantinopo' 
W uemftet/ di urbis pulchritudinem/ imperatoris 
°pes/apparatum maieftatem confpexifiet mirabuiv 
dus:fine dubio inquit Deus terrenus eft imperator: 
contra quem quicuncp manus leuare nixus fuerit 
ipfe fui (anguinis reus cxiftit:Vcrbu uetus eft apud 
graxos/uice prouerbii celebratum: ττροτταμτωμ 
σεβοιττο φηομ βασυλεαι eft in pri 
mis Deumcole:Regem authonora:Antiqui reges 
iide erat di potifices:Vh reges romani potifices dufti 
quod & m decretis canonicis diftinftione uigciijpa 
Prfcipatu 
fato dari. 
D 
phifregef LIBEL.DE optimo STATV 
prima proditum cfbEt Poeta nobiiiffimus illo uer> 
fu fignificat: 
Rex anius/rex idem hominum pheebieg faccrdos: 
Quin etiam Plato memoriae prodidit Reges aegy> 
pti pontifices extitifle. Multa! funt conRel lationes 
principum cffecflrices: ficut illa/qui in prima parte 
Arietis horofeopum habermt nafccntur principes/ 
reges/excrcituumq’ ducRorcs.Itemin prima parte 
Aquarii habens horofeopum erit princeps glorior 
fus/<5£ Polychronius/hoc eR longeuusiut audtor eR 
Iulius Firmicus in ocftauo mathefeos: qui fecundo 
uolumincloquensde imperatore fic ferme inquit: 
Solus imperator ftellarum non fubiaect curfibus/& 
folus eR in cuius fato Rellae decernendi non habent 
potcflatcmtCum enim fuerit totius orbis dominus/ 
fatum eius dei fummi iudicio gubernatur. 
Igitur cum deus/& fataιδί fydera principes terris 
dent/quicuq? principi infidiatur& cius molitur ex> 
cidiutn:is exterminadus cR atq? omni fupplicio ple/ 
tRendus/ tanquam in deum & fata manus inferre 
conetunnam ut feribit Apoftolus in epiftola ad Ro 
manostpoteftas non eft nifi a deo.Qui refiftit pote> 
ftati/refiftitordinationidei.Miniftridei funt princi 
pes:Et ut apud ueteres di(Ru accepimus a uitaprinci 
pis uelut a filo pedet falus ciuiratismec folu 
cia funt cafu in hoc puniedatfcd cogitationes queq;/ 
tC upjutates:# quis apud Iurifcofultos titulo de pe' 
Coflella/ 
tionespri 
cipum. 
Polychro 
fllUS . 
Fatuinv 
pcratoris 
Paulus 
apoftolus ET PRINCIPE 
his fcriptum fit:cogitationis panam nemo patiatur: 
quauis Porcius Cato prodiderit uoluntates efle \v 
berasmec panis obnoxias:tamen uoluntas ucl io' 
la punitur in maleficiis id genus: ficut docet 
ftratus fcribens/in maleficiis uoluntas petatur: 6C ut 
lurcconfuln autumant eadem feueritare uolutatem 
ftcleris qua effecftum puniri iura uolucrunt.Item ad 
legem Corneliam de ficcariis fcriptum legimus, fi 
quis cum telo ambulaucnt:ficutis qui homine 
cidcnttpaenacohcrccatur.Itcm titulo de cxtraordi' 
narus criminibus praecipitur / fol licitatores alienaru 
nuptiarum/ii cffccftu potiti no fint/attamen propter 
Uoluntatem effe extra ordinem puniendos ♦ Quae 
tota difeeptatio diftindhone prima de panitentiis 
latiiTitnc explicatur. 
qa unius gubernatione/q fit optimus/ma 
5cime probari fatis liquet .dicenda deinceps di explri 
tanda funt no multa:qu£ in eo ccnfcmus incife 
debere/qui prkrcps optimus di ee dC uideri uclitiuul· 
gatiora aut di triuialiter ptrita omittentes:queda ήι> 
cundiorafatuaudituep deguilabimus/p cxepla 
pricipu decurretcs;ut talis difcrtatio fiat neq; 
fenttcofa/neq; infuauis fed uoluptaria di expetibilis. 
Dicemus aut no legitimo illo cx difciplina rhetori 
ca ordine feruato:fed prout fingula fubibunt mente: 
Si nobis dicturientibus obuia fefe obtulerint. 
Inter cognomina pricipu memoratu digna qttuor 
Volunta 
tes liberg 
Sniaelu-' 
rifcoful·' 
torum ♦ LIBEL.DE optimo statv 
fant memoratiiTimatquae fi cundla iundrim ί unum 
cadere poterunttis erit ille quem quxrimus:funt auv 
tem hec/magnus/pius/pater patr ixiSC optimus* 
Magnus 
Alexader 
Alexander ille longe omnium cxceflcntiffimus 
a magnitudine haud dubie maximas geP 
fit/magnicognomcninucnit:utitafinc laude 
quam nominaretur.Qui fortuna fua maior fuittde 
quo Hanibal penufitaiudicauit:ut Aphricano qu 5/ 
renti quem fuiilc maximu imperatore crederet/ TC' 
fponderit/Alexandrum macedonum regem .quod 
parua manu innumerabiles exercitus fudiflet/q, ulti 
mas oras fupra ipem humanam perkgraflet: Veru 
huic magni cognomento plus inuidix q pulchriup 
dinis inefbut luculenti feriptores prodiderunt. 
ludi dum 
lis. 
Pius An/ 
toninus. 
Antoninus imperator Romanus cognominatus 
efl: Piustuel qcf focerum feffa iam astate manu fuble 
uaucrittucl qd* multos fenatores Hadriano iam iam 
fasuienti fubripuerittuel q<f ipfc Hadriano magnos 
honores poft mortem dccreucrit:uel q<J cum fc Ha 
drianus interimere uellet ingenti cuftodia 8C uigilal· 
tia fecerit/neid poiTet admittere/uel q, iuapte natura 
clcmctifTirnus fucrit/& nihil tpibus fuis afpcw fcce> 
rit/Spttanus/& Iulius Capitolinus audlorcstdcquo 
cft illud Aufonii. Antoninus abhincrcgimen capit 
ille uocatu Cofultifq* Pius nomen habes meriti;Et 
Aufonii 
carmen, ET PRrNCfPE 
profedlo pii cognomen amabiliflimum cfb& ma- 
xime pietatis argumentum. 
Efl:$kpatns pfiae appellatio/qua nihil pulchrius. 
Quod quidem nomen iubmonet ut princeps cum 
ciuibus fuis quafi cum liberis parens uiuat:qua nun 
cupatione Cee far Auguftus maximopere letatus eft: 
N am cum in curia Romana Valerius meiialla ma- 
dantibus cunelis itadixifiet: Caefar Auguitc fena- 
tus te/confentiens cum populo Romano conialu- 
tat/patriae patrem: tunc ille prx gaudio lachrymans 
ita rcipoditrcompos facfhas uotorum meorum pati es 
confcripti quid habeo aliud deos immortales prcca- 
rifq hunc confenfum ucftrum adulhmum uita: fi- 
nem mihi perferre liceat. 
Pater pa> 
ttix 
guflus* 
Supereft optimi cognomen,Quod Traianus ue 
luti peculiare accepit ex fenatus populiq? Romani 
appellatione: Quo nomine ampliilima haud du- 
bie bona continentur. Quod nomen libi quifqi 
mallct/ut inquit Liuius:qhonores imperiaue:De 
quo Silius. 
Optimus heu nomen melius maiufq? triumphis: 
& ut audtor eft Plinius Panegy nftatnomcn Augu- 
fti & Cefaris minus e q optimi dupitcr apud Ethni- 
cos optimi nomine colebatur,: Dicebatur enim Iu/ 
piter optimus maximus:quam re illud annotandu 
Optimus 
Traianus 
Plinius 
pancgyri 
fta. 
luppitcr 
optimus 
maximus LIBBL.DE optimo statv 
qd ante optimus ideil: beneficentiflimus dicebatur 
q maximustquta ut inquit ucrc.M.Tullius maius 
efl ccrtcq; gratius/prodefle oibus q opes magnas ha 
bere« Igitur fi quis principu reperiret?:qui magnus 
Pius/pater patrie /optimus/merito cognominari pof/ 
fct:nonnc hunc deo fimillimum eiTe iudicaremusi 
Quae autem peipue res talem principem efficiant a 
mc fummatim explicabuntur. D icaq; non qualis fit 
in pfentia quifpiam nuncuparim princcps:fed 
lis in uniuerfum quilibet efle debeat.ImitatuS.f.Xc 
nophontem:Quiinpcedia/fcite elegantercp 
uittnon qualis effiet Cyrus fed qualis efle deberet: 
neqi enim ad hiftorise fidemtfed ad optimi princi> 
pis effigiem ac archctypon hiftoria illa perferipta e* 
Homerus/ut hinc ordiamur/rege appellat 
μ_εμα λαωμ hoc efl paflorem populorum. E t pia·* 
ne ficutpaflor gregem curat:ut totus habitior fit 8Z 
nitidiormec unius quidem ouicule cura poflhabita: 
fic oportet principem totum corpus rcipu.curaretut 
ex nulla parte manca fittut grex ppinguis/& ktus/ 
& numerofus gloria efl paftoris:fic ciuitas flores & 
fortunata & opulenta laus efl: principis.Qui oblitus 
fuorurn ipfius commodorum ad utilitatem pubi i/ 
cam quicquid agit debet refcrrctut.n .tutela fic pro' 
curatioreipu.gereda efl.Ad utilitatem.fxorumtqui 
comifli funtmo eoru quibus comitrii :Qui uero par 
Cyrus xc 
nophoiis 
no hifto 
rica fide* 
Paftorpo 
flor popu 
lorum* ET PRINCIPE 
tem ciuiu tutatur/parte ncgligitns ut fapieter docet 
M .Tullius/rc pnitioiiflima inducit in ciuitate 
tionc fcilicet δί diicordia:Et frufbra princeps e plebe 
ncglecla/ut fcite icnbit Plinius in panegyrico .Prin* 
ceps reipublica anima cft.Rcfpublica corpus e prin 
C1pis:ut audior eil Seneca libro primo de clementia. 
Ergo principi cbucnit rempublicam tueri ac fouere 
perinde ac corpus fuu:cui dum parcit fibi ipfi parcit. 
Et ut olim deceter dixit Falconius Nicomachus in 
fenatu romano ad Tacitu Auguilu.Ingens cft 
i ia principis rempublica magis amare q filios, 
Princeps 
aiareipiu 
D idlum 
Nicoma/ 
chi. 
Dicere (olebat Aurelianus impator/Nihilpopu/ 
lo faturo letius efferidcocj decet principe Annona 
urbicae cura fufeiperemt populus fit fatur: ne fruges 
dciiantmc plebecula efuritione tabefeatme frumeta/ 
rii/ucl fuppreilione ffumeti/uel enormitate pcii efu' 
nentes pauperes trucident,Scitum eit illud Lucani, 
G narus SC irarum caufas δί fumma fauoris 
Annona momenta trahi. Natnqj afferit urbes 
Sola famesiemiturqj metus cum fegne potentes. 
Vuigus alunt.nefcit plebes ieiuna timere ♦ 
Romani cupi imis annonaris rei ratione habedace 
fentes:prafadlum annona: crcauerunt.Primus autc 
ut docet Liuius in quarto pracfedlus annone Lucius 
Minutius crcatusteo tempore quo tanta inopia ur> 
N ii popu 
lo faturo 
letius, 
v 
Lucanus 
Prefed\9 
annonae ♦ LIBEL.DE optimo statv 
Miferri> 
ma mors 
cx fame. 
bem inuafit uexauitcp:ut multi ex plcbc/ne diutina 
fame cruciarent /capitibus obuolutis fefe in tyberim 
pcipitaucrint:Et enim miferrimu mortis genus e/fa/ 
me mori: Quod grxeo qubq? uerbo teftatu eft: λι-* 
jjllo οικτιστ·ορ ·φ-αψ££!μ. Apud iurifconfultos ti- 
tulus cft ad legem Iuliam de annonatquas lex u.tpo- 
te a Cariare lata haud dubie indicat procurationem 
rei frumentaria: eile principalcm:qua poena confh- 
tuitur aduerfus eum:quicontra annonam fecerit/fo- 
cictatcmq; coierit :quo annona carior fiat. Item ritu- 
lo de extraordinariis criminibus pana irrogatur in 
dardanos fiucdardanariostficenim appellantur qui 
annonam uexant atep flagellant: a dardano opinor 
huiufce improbitatis rep tore. Laudat hiilorici Tra- 
ianum ex cuius prouifione faclu efbut, Romx eiTet 
canon frumentarius feptem annorum .Laudatur 
hinc Septimius Seuerus:Qui tnories feptem anno- 
rum canonem frumentarium reliquit: ita ut quoti- 
diana feptuaginta quinq; millia modium expendi 
poifent.Mamertinus quoq; in panegyrico Iulianu 
imperatorem praeconio laudis extollit: Quod fru- 
mentis undiq; coemptis ufq? ad opulentiam habum 
dantiamq? exurientem iam urbem refeiferit. Curet 
igitur princeps ut fit facietas nec fames ufqua:ut af> 
fluat annona:cuius affluentia perpetui congiarii in- 
ftar e:cuius aliqn cura Popeio magno no minus ad- 
didit glorij q ories triuphis occidefq; luftrat? :q an/ 
L ex iulia 
de anno- 
na. 
Dardana 
rii qui/ 
Cano fru 
metarius 
Mamerti 
nus· ET PRINCIPE 
nonaria expeditione fufccpta cum magna frumenti 
uim ex Libya/Sardinia/Sicilia collecfta ad urbeeiu>* 
rietecoportaret/magnatepeftate orta gubernatori* 
bufq$ ptemtis infcedes nauim & anchora uelli iubes 
exclamauitiTrAnp ουκ 
hoc eft nauigare necefie eft/uiuerc non eft ncccffc. 
Plato grauifiimus philofophorum principem gu 
bernatons nomine fcienter nucupat:ficut enim gu> 
bemator femperrefpicitad falutcmnauis di 
mm:fic princeps refpicere debet ad falute 
G ubematori necefie efttut inquit Diomlntueri cce/ 
lum/pelagus/terrasmeufpia nauigiu periclitetfrnec 
illi licet totam dormire nocitemd tidem principis of> 
ficium e cun<fta fpeculari pro falute ciuitatis/SC fub> 
ditis dormienbus falus ipfius tutela 
concredita eft.Hinc Silius fententialiter dixit* 
Turpe duci totam fomno confumere no&cm: 
Q<J ex illo Homerico expreflum eft: 
ου XPH τταψμυχιομ βουΑιφορομ apJXpcu 
Gubernator clauu tenens nauigiu folertia regit an-* 
xius di puigibCu ueclores perfaepe ludat/cantillent/ 
comefent /ociofi di fecuri olum * Princeps clauu 
reipu.uigilatia5Cc6filiomoderatTpipicies ne ufpia 
periclitetf di ipingat: Cu interea ciues di fubditi ocio 
perfruantf SC colat genialiatde principe ipo illud me 
rito cocinetes Jn te ois domus iclinata recubittQuo 
circa fatis conflat principatu nequaej rem fegne efle 
Princeps 
utguber' 
nator· LIBEL*DE OPTIMO STATV 
fed laboriofammec ocio di animi relaxatione fluen> 
tem:fed laboribus/curis/uigiliis inquietam: cuius fa 
ciem amoenam di amabilem forinfecus contempla/ 
tes/laboruintcrioru afpritudme non uident. 
Dictum 
agefila u 
Interrogatus Agefilaus ille magnus quo pa<flo 
quis gloria apud mortales c5fequatur fic rcfpondit 
ti λεγοι τα άριστά, ττραττοι και τα καλλιστα* 
ideft Γι dixerit optima necnon pulcherrima fadlita/ 
uerit.pulchernmu aut cu primis e di in principe lon 
ge fpccioiiilimum exhibere fefe omnibus obuium 
di facile:audire comiter di benigne defideria adeu> 
tium. E x hac adeundi facilitate miro praeconio Pom 
peius magnus extollitur a.M. Cicerone. Laudat di 
in Traiano Plinius pancgyrifta admiiTionum facili 
tatem. Hoc di lurifconfulti in proconiule ac prae fide 
ueluti officium necciTanu depofeunt ut fcilicet oium 
defideria audiant di in adeundo fe faciles prebeant* 
Philippum Macedonum regem: qd? memoratu ά\" 
gnum cft: olim adiuit anus paupercula rogans ut 
caufam fuam audire ucllet: qui cum graxe dixiffet 
fx.H ociofumfe non eile. Tunc 
illa cxclamauit και μ,π βασι Asteriam non regnes: 
tanq imperare non debeanqui adeuntes audire con/ 
temnit:ucrbum h oc demiratus Philippus di illa 
diuitdiligetcr:& cartcris deinceps pfhtit fe facillimu: 
fed ficuthicdignuslauie ita Demetri?acemmare> 
Facilitas 
admiiTio/ 
num* ET PRINCIPE 
prehenfton edigniffimusxuius difficiles aditus 
perba refponfa intolerandum faftum Hiftorici 
xant .In Hieronymo quocp tyrano fyracufano con> 
temptus omnium hominum/fuperbie aurcs/contu> 
meliofadid:a:aditus non alienis modo/fed tutori" 
bus etiam difficiles iure infamatunfed ut ad Deme-' 
trium redeam/olim cum legati Athcnienfium duos 
annos fruilra tempus terrendo continenter fecuti 
funtratep reinfc<ila finerefponfo dimifli.Idcm con-' 
tra Lacedemonios indignabundus q? unum tantum 
oratorem ad fc miiiffent:unum inquit Lacedaemo" 
nii legatu ad me miffcruntC'tum Lacon ille urbane 
fimul δί laconice εικαμοσ εισ Tf ροσ εμα ccpHtfatis cft 
inquit unus ad unum.hic Demetrius/qui δί Polior/ 
cetesrideft expugnator urbium cognominatus eft: 
quond am edixit fefe oes benigne ac comiter audi> 
tururitacp cuncftis fupplices libellos certarim offeren 
tibus liberalitcr accepit:& in chlamydis finum repo/ 
fuit.Cum aute fuaru quifep petitionum expeditio·" 
nem fitieter expe<n:arcnt/ad fluuiu nomine Axium 
perueniens aperta chlamyde libellos cundlos proie> 
cit in flumen:qua ex re uchemeter exacerbati abalie 
naticp (ut animi macedonu.Debet bonus prin 
ceps audire omnium deiideria/fe cun&is expofitu 
affabilemcp exhibcre.Sit ad indulgentias quas uo> 
cant/propenfusil mitetur Auguftum Caffarcm: qui 
trepidantes accedere/comitate imritabat, Faciat q# 
Scitu La/ 
conis ♦ 
Comitas 
Auguili ♦ LIBEL.DE optimo statv 
Alexander Romanus imperator: qui uocabat fuos 
di dicebatrquid eft q nihil petis/an me tibi uis fieri 
dcbitorem;pcte ne priuatus de me queraris* Mcmi> 
nerit Hadriani qui in colloquiis etiam 
rum ciuilifl imus fuit deteftanseos:qui fibi hanc uo/ 
luptatem humanitati quafi feruantifaftigium 
cipis muiderent. Scitum eft illud Titi Vefpafiani ia 
penitiflfimis principum praecordiis recondendum: 
8C in ore femper habendum atqj imitatione 
diana uTurpandum:qui dicere (olebat non oportere 
quenq a fermone principis triftem difcedere:qui re/ 
cordatus quondam fuper ccenam quod nihil cuiq to 
to die praftitiftet/memorabilem illam lau> 
dandam uocem edidit:Amicidiem perdidi, A 
nequoq? decenter dictum: hilaritudo principis cft 
uelut imber ferotinus.In hoc quadam quafi peculia 
ri laudatione dilaudari meretur princeps nofter Ioa 
nes Benriuolusadquem aditus funt omnibus iti" 
diicriminatim ita faciles ut nihil facilius:cuius mira 
eft aurium patientiatde quo in prafentia modice lo·* 
quar aut etiam intra modum tpropterea q ipfe cora 
ad eft ne uidear praefentis auribus lenocinari di 
dam quafi affcntatiunla captare auram principalem: 
aliud erit de principe noftro dicendi tempus alius lo 
custCum id libellis a me ediris iam non minima ex 
parte facftitatum fit, 
Hadria 
nus emi" 
liflimus 
Dieftutiti 
Laus Io* 
Betiuoli. ET PRINCIPE 
Princeps Probus & circufpeCtus aures 
tubus & calumniatoribus prebere non debet. Qui 
per faepc aures principales na praeoccupant/innocen 
tes cnminandqmtdifiicillimum iit id ex praecordiis 
principis euellere:quodfalius criminator mfinxit. 
Laudant inilorici diCtum illud Domitiani 
ratiilimum.Delatores qui non caftigat irritat. Age 
dum imitentur principes imitatione dignum exem 
pium illud Alexandri magni. Qui in luredicendo 
qnadiu dicebat accuiator/Aurem alteram manu 
leoat occludere quae reo lllioata ieruaretur: alteram 
tantum porngcnsaccuiatoruHoc nimirum eit 
fignificare uoiuit propheta piaimographus cu dixit 
in pialmis.Scpi aures tuas lpinis/hoc e ut lntcrptat 
Hieronymusmoli hajere aures prurietes ad audie 
dum alienas calumnias,Obtrectatio ut apud Hero 
dotum inquit icite ucrcqj Artabanus res eil impoi> 
iuniilimann qua iunt duo qui miuria faciut: Vnus 
cui iniuria iit/qui detrahit imurius eit. Item qui au- 
dit sc credit iniurius eii/quod prius credit q rem co> 
pertatn nabet: Maxime autem omnium principes 
quodam quaii impul fu naturali/ dum audiunt/co·' 
mouentur/& auditis fidem preilant.Ita ut merito di 
xifleuideatunXerxcsillemagnus Perfarum Rex 
Animum habitare in hominum auribusmam ρκν. 
ut bene uel male audit, ita letatur uel excandcfcit: ■ 
ttgo ne hnt aures pnncipum expofita: rumoribus: J 
Pfalmo' 
graphus 
Dauid 4 
dctradtio 
respefli' 
ma, 
Animus! 
auribus. LIBEL.DE optimo statv 
ne fint patulae calumniis,Non procliuitcr nimis crc 
dant fufurronibus ac rumigerulis:quibus nihil per 
mtiofius.proucrbialitercelebre efbiacpc moram cc 
meliorem.Et condlatio perinde ac praecipuum bo- 
num ί magnis dudroribus probatur.Itaq$ princeps 
iit cuneator di lentus in ercdendo.Mores hominu 
penfet/ libret/examinet:nec reclufo pecflore pateat 
lnfidiantibus.immo calumniatores di criminu co- 
farcinatores di rumorum aucupes ex aula principii 
eliciantur/explodantur/SC a limine cubiculi princi- 
palis procul eliminetunqui indar obiratarum uer> 
rinorum odorantur omnia di pcrueihgant. Qui lin 
guas ucnenatas uibrant inflar ferpenuum uirulcn> 
torummimirumhi homines funt qui(ut inquit ici- 
te Plinius nofter)ad ucnena nafcunt: Quorum ta 
bes animi contrcdata adurit/qui culpat omnia: qui 
nullum aliud abominati fpintus lingusxp maledi- 
cetiilime premiu nouere q odiiTc omnia di calum- 
niamhec cfbut inquitpocta epigramatarius:Turba 
grauis paci placidarq; inimica quietuhi funt quicu 
tantulum ueneni genuini in aurem principis facile 
ftillauerc/Amicus probus/innoccns/uetus/fidelis li 
mine fubmouctunpcnerunt tempora longi fcruitii 
di nufquam minor cft ladura clientis :hi funt qui 
aures pnneipum uirofa fufurrorum fece cofarciunt: 
hifunt qu orum comparationi digitum tollerent ce 
deretep famigerati delatores/ Narciflus/ Afiaticus/ 
Cubator 
Cibiratac 
uerrini . 
Hoiesad 
Ucnena 
nati* ET PRINCIPE 
MaflTa/P arthenius: hi funt q inuident opulentis di/ 
uitias/probis bonitatem/litteratis crud itionem/fa-* 
uorabiliba gratia/omnibus omnia.In cubiculis pri" 
cipalibus uipera:. I n fallaciis cofarcinandis uulpes: 
In alienis negotiis introfpiciendis lyncei & oculei 
totijquorum calum nix plures peffundant/q morbi 
cj peftis q dira infortunia. Opcneprecium cft hoc in 
loco commemorare quemadmodum picflorum cla 
riflimus Apelles calumniatorem calumnia nq? ul> 
fit:quicum apud Ptolomeuab Antiphilo tanq 
proditor falfo infimulatus foret & ob id capitali fup 
plicio pene multatus uixquc informnium euafiP 
fetfinxit in tabula picfhiram hanc. Virum feden-' 
tem fecit auribus prargrandibus praeditum 
dentem manum ad calumniam propius 
tem. Circa hunc flabant duit mulieres. Ignorantia 
fcilicet&fufpitio:cxalia parte pinxit calumniam 
imagine muliercula uenuftiorisrqua ardens & con 
citata quandam quafi rabiem & iram pratfeferens/ 
fmiflra facem acccnfam tenebat: dextra 
tem quempiam per capillos trahebat manus in cx' 
lum tendetem 6Cdeos obteflantemtPrstcedcbat ca«" 
lumniam uir fquallidus δί deformis clariiTimc 
nens:harc cnr inuidia:Duac puella: calumnia ador> 
nates uifebant :altera eratinfidia/altera fraus.A ter 
go fequebatur lugubris quaedam femina pullis uc 
ftibus ac laceris induta/& hec poenitentia dicebatur: 
C a Junia 
ab 
Apelle* LIBEL.DE OPTIMO STATV 
qua: retro flexa cu lud:u di ucrecudia afpiciebat ad> 
ueniente uentatem.Hac pid:ura Apelles calumnia 
appendiculas in tabula graphice di 
icicnter exprxflit. Subit hac in reputatione 
pium PriTci feculi/dignum fcitu/nec indignum rela 
tu:& quod principes haud quaq audiant incurioie 
ac ncgligetcr.Scnbit Amianus Marcellinus fuiffe 
Cephidium quedam accufatorem acerrimum: qui 
apud Iulianum imperatorem romanum accufabat 
Numerium ut furem:a quo cum obicdta 
tur nec poflet in quoquam confutari:tunc accufator 
inopia documetorum percitus exciamauit. Et quis 
floretiflime Cadar nocens poterit efle ufqua/fi ne·* 
gare fufliciet:Tuc Iulianus prudeter motus refpon 
dit hoc di<itum bard:eatum:E t quis innocens ce po 
terit fi accufafle fufliciet C1 Sedhcut laudatur 
nus.ita reprehenditur Coni tantius imperator cuius 
aures erat nimis patula: ad credendum/& crimina-' 
tonbus expolitae. Faciat bonus prlceps id quod Au 
guftus:qui cum Aemilio Heliano obiiceref cpma" 
le opinari de C aelare folebat/conuerfus ad accufato 
rem comotoq; iimilis:uclim inquit mihi hocybes 
faciam fciat H elianus di mc linguam habere:plura 
enim de eo loquarmec quicqua ultra/aut flat itu/aut 
poitea inquifiuit.T iberio quoq; de eode uiolentius 
conquerenti ita rdpondiunoltxtati tuae mi Tiberi 
hac in re indulgere 6C nimium indignar i/quequam 
Exemplu 
accufato^ 
ris. 
credulus. 
Augufri 
probitas ♦ ET PRINCIPE 
effe qui de me loquatur male;fatis enim e fi hoc ha 
bemus ne quis nobis malefacere poiTit.ConiimilK 
ter Alexander magnus cum cognouiilet fecouitiis 
a couitiatore quopiam pro ίαηάκβχχσιλικομ εστιρ 
εφΗ ευττοιουρτα κακωσ ακουειμ:1ιος eft regia res 
eft inquit benefacientem/male adire. Et profero in 
ter extera qux principes decent/clemetia eft qua; 
los faert amabiles gratiofos/fauorabiles, Qux dos 
prima regum eft/ut mqutt Vopifcus:&ut audore 
Seneca nullum magiiqprincipem deeet.hinc apud 
Claudianum Theodohus Honorio filio 
ter prxcipiens inquit;Sis pius imprimis/nam cum 
uincamur i omni munere:Soladeos equat clemetia 
nobis. V idetf opifex rety ac pares natura demoftraf/ 
fe clemetie ifigne principibus potiflimu conuenire: 
qux regem apum ime aculeo exarmatu efleuolutt: 
uel fi fpiculum dedit/eo tamen uti noluit: N 5 enim 
conftat inter audores:Res in apibus nullu ne iolus 
habeat aculeum/an dederit eum quide natura/fed 
eius ulum negauent.iliud conftat imperatorem acu 
leo non utuut lcilicet ita oftenderet natura: Regem 
fceuum crudelem efte deberet ut inquit 
Ambrofius uolumine exameri quinto iln rege pre/ 
cipuum eft ut prxftet morum manfuctudmetNanh 
& fi habet aculeum tamen eo non utitur ad uindica 
dum.Sunt enim leges naturx non inferiptx litteris: 
fed lmpreifx mo0bus:ut leniores fint ad puniens 
Didu ale 
xandri« 
Clcmena 
dosregu* 
Rexapu 
fine acu> 
leo* LIBEL.DE OPTIMO STATV 
Principes 
fme acu·' 
leo fint; 
dum:qui maxima potcftate potiuntur. Igitur priV 
cipcs fine aculeo fint/uel fi aculeum habent cum re 
condant:& maximum deoru Ioue imitcntunQui 
miflurusfulmepcrniriofumaduocat in confilium 
dcosndq? cxconfilii fentcntsa iaculatur: Quod ue" 
ro placabile eftδίpdcfu/id folus emittit. Hoc phtlo 
fophipoet&q* rationabiliter finxerunt quia fcilicet 
Ioucm idcO: regem prodciTc ctia folum oportettno 
cere non nifi cum pluribus uifum eft.D ifcant hi ut 
Senccac ucrbis urar:quicunq; magnam potentiam 
inter homines adepti funt:fine confilio nec quidem 
fulmen mitti.aduoccnt/confiderent multorum ien·' 
tentiis/nocituratempcrcnt:& hoc fibi proponat ubi 
aliquid pcrcuti debet ne Ioui quidem fuum fatis ce 
cofiliu.Herodianus apud grateos/Lapridius apud 
noftros/ Alexandrum Romanum imperatorem ex 
hoc clementia bono maxime extollunt:cuius impe 
rium appellat Anamatonthoc cft incruentu δί fine 
fanguine. Dicere folebat Scipio/malle feunu ciue 
feruare q mille hoftes occidere:qua fentetiam An> 
toninus quocp pius frequeter ufurpabar utpote dc> 
mentia: ac bonitatis exemplum , Rcfponfum illud 
Alexandrimagni ad matrem olympiademrquis no 
laudecquis no celebret ut cofultiflimum dignifli> 
muq? memoratufq illi roganti urgentiqt ut fua cau> 
fa occideret quendam infonte/ita prudenter refpon 
ditrAliam parens optima pofce mercedcm:homim$ 
Diftufci 
pionis» ET PRINCIPE 
enim falus beneficio nullo p en fatur. Etprofedout 
ueriiTime icribit Antoninus i epiftola ad Fauihna: 
nihil cfbquod imperatorem romanum melius co- 
mendet gentibus q clementia:haec C a: far em deum 
fecitihsec Auguftum confecrauit:haec Antoninu pii 
nomine ornauit:hinc Cicero in Cadaris didratoris 
laudem decenter inquitmulla deuirtutibus ruis nec 
admirabilior/nec gratior mifericordia efL Ite aliubi 
dixit oppido q eleganter.Qui nihil obliuifci 
folcsnifi iniunas.Nonnunq tamen feucritate ute- 
dum eft ut ί officio omnes fint:ut metu pcene ama·' 
leficns improbi abfterreantf & ficut bonos premio 
profequi decet ita malos poena muldari.Prudenter 
enim Solomqui di fapies unus fuit ex feptcm:& le- 
gum feriptor folus ex feptem: rempublicam duaba 
rebus contineri dixittpremio.f. di poena. En age du 
princeps bonus di elemens/bonos honoribus exor- 
net:Malos fi a malitiareuocarcno poteft per indui 
getiam/poena coerceat per feucritate/ fic fccrcti fint 
a bonis mali:ut a frumento lolium incerniculo fc- 
cernitur.faciat quod medicus qui interdum urit/fc' 
cat/abfeinditin corpore membrumtquod infanabi/ 
lc cfbne pars integra cotagione ferpete pariter cor- 
rumpatur . Iuxta illud cantatiffimu: Immedicabile 
uulnus cnferecidendum e:ne pars fincera trahatur* 
Confimilitcr princeps fecetaliquado/amputetcp de 
corpore duitatis membra putridadioc e ciucs fccle- 
Cicero 
C «fare. 
Sdtu So* 
Ionis ♦ 
Honor di 
poena. 
Medicus 
urit& fc- 
eat* libel.de optimo statv 
Princeps 
imitetur 
medicum 
ratos/pfidiofos/turbatores publici comodi/δί moli- 
tores rerum nouaru exterminet/toliatq? de medio* 
Medici ofncium e/ut dicebat Afclepiades/& a Cor* 
ceiio repetitu cibut citout tuto/ut iucundecureuta- 
men quadoq> aufteriore medicina Uticogib :ad uim 
morbi grauioris retundenda .Itidem 
principis offciu cft ut moliiter/ut delicate/ut indul- 
genter iubditos foucat/curet/tueatur. N onnunq tn 
curatione mordaci di auileruia utec Caufticaq; ad- 
hibebit ad edomados duriores duiu. morbos di ofa 
molliora malagmata recuiantes.Nam ut dixit ele- 
ganter Origenes libro iecundo pariarchon. Opus e 
interdum auilenorc di mordatiore medicina quado 
lenia medicamenta no piunt. Et ut icite ait Hiero- 
nymus. Putride carnes feiro curatur di cauteno.In 
hanc fcntentia illud Ciceionis iaiuberrimum c do 
cumetum.In corpore ii qd huiufmodi e q<J reliquo 
corpori ali- 
quod potiulq totu corpus intereat:Sic in reipu.cor- 
pore ut totum (aluu ft:quiCqd eft ampute- 
tur. E t medius fidius rccihflime ccnfuit Agclilaust 
qui dicente quodam αγαφομ βασιλέα τϊραομ 
ciuat ουκουμ εφΗ αχρι του jjlh ευκαταφρο- 
μΗτορ cipcundeit oportet bonum regem elemetem 
efle di mitem ita plane inquit quatenus contempt i- 
bilis non fiat. Ex quo non pauci funt qui macris 
fententiam Cleomenis probantque Ariftonis, 
Opus au/ 
ferula 
medicina 
Di&um 
Hierony 
mi. 
Di&um 
Agcfilai ♦ ET PRINCIPE 
Cleomenes.n.olim iterrogatus: Quid bonupricipe 
facere oportere/relpondit. A micis ma/ 
lefacere inimicis :tanq bono principi di circunip-eCto 
conueniat inter amicos δί mimicos facere diTcrimcn. 
Hanc uero Cleomenis fententia cu quifpia laudaret 
Ut oprima/dixit Arifton ττοσοο κρισσομ τ-ουσ μ,εμ 
φιλουσ ευεργεττιρ τ-ουσ φιλουσ ττοκ 
cip:hoc cii quanto melius fuerit amicis benefacere* 
Inimicos autem amicos efficere tutcunq? cenfcmus 
principem ad manfuetudinem 8C clementiam q ad 
feuentatem dC poenam propenfiorem eile debere Jd 
quod olim Antigonus exemplo declarauit ♦ Nam 
cum manipulares duo incumbentes ipfius 
culo facerent q<f hoies 6C piculofiffime δί ltbennflp 
me faciunt/ut de rege fuo male exifhmaret atep oblo 
quercntur/audiuit omnia rex Antigonus: utpote cu 
inter dicentes δί audientem parum lntereifet/nec 
men excandefcens immo leniter comonens/longius 
inquit difcedite ne rex uos audiat.Quid hac mafue/ 
tudine mitius; quid hac benignitate preffantiusirio 
cxarfitprincepsinultione/non excanduit: fed 
luit regia quada lenitudine ignofcereq uendicare* 
Laudat in Augufto ingeniofus Poeta Ouidius * 
Qc? fit piger ad poenas princeps ad praemia uelox* 
Et ut inquit Caifiodorus:Propofitu regale e prelfis 
labe fortunae pietatis remedio fubuenire· 
Snia cieo 
menis· 
Snia Ari/ 
fionis dc 
principe· 
Antigoni 
man(ue" 
tudo· LIBEL-DE OPTIMO STATV 
Sit ma> 
gnificus ♦ 
Decet principem in primis efie magnificum ,E fi 
aut magnificus/ut docet Arifloteles in quarto ethico 
rum/is:qui in publica facit impefastucluti in fperita/ 
culis/in epulo/in adificiis.Hinc Plinius in Traiani 
laude: At q magnificus inquit i publicu es .hinc por/ 
ticus/inde delubra occulta celeritate properant':Ma 
gnificetia:ut T ulliana finitione dedaratune ma 
gnaa: & cu ai ampla quada & fpledida pro 
politione cogitatio atq; adminijftratiotergo princeps 
ut magnificus dici merito pofiit/res magnas fibl ad' 
minifiradas efie proponat:H omerus appellat reges 
κοσμ-ιχορασ Aaujp.riornatorcs populoru.Ex eo 
opinor q principis officiu fit exornare duitates: Et 
ornatu cultuqj magnifico prarbere fe monfirabilemt 
Maximu haud dubie omamentu efi & ornatifiimo 
principe dignififimu cxtiuriho ardificioru.Olim glo' 
riatus eft Augufius fe urbe marmoream relinquere 
qua lateritia acccpifiet:Aucitorcs Suetonius/ Sextus 
Aurelius/Orofius/catteri Jn laude Domitiani didKj 
efi:ut autumat PlutarchustAedificare gaudes. An' 
cus Martius quartus Romanoru Rex aedificator cu 
laude nominatur:hoc qua bene/qua ucre/qua lau' 
dabiliterdeprincipenoflro Ioanne Bentiuolo dici 
poflitrQuis ignoratCcuius aedes urbice/uille ruftice/ 
ac pretoria magnificenter extrucila quotidie teftfmo 
mu perhibet principalis magnificentia: Cuius du' 
Aedifica 
re res re' 
gia. 
G lorario 
Auguflit 
Laus.Io. 
Bcriuoli. ET PRINCIPE 
ftu & aufpido hec urbs exuto fcjualore ac (itu ex da 
formi pulcherrima fadra efh ur merito gloriari pof> 
fit:fc Bononia lutea/lignca/mcondita accepiffedate 
ritia/marmorea/cultiilimareddidiiTe* 
Plato ille deus philofophoy libro quinto dc repu 
blica dixit beatas fore duitates fi aut philofophi iitk 
perarent/aut principes philofopharent?. Pulchru efl: 
medius fidius fi fieri potefl: prindpe ee littcratutquo 
nihil pulchrius/nihil excelletius fieri pofle cotcndo* 
hinc Hiero/ claritudo 
memorabiliores extitere q regno:hinc Cadar dri 
dratonhinc Auguftusrhinc alii Ca:faru coplufculi 
no min? eloquetia <S£ cruditioe/q iperio cefentf .Hic 
Alexader magnus dicer folebat:malle fe difciplinis 
ancellere q opuletiis:Et ab homero redhffime didlu 
Calliope regu comes eil/Ioue nata parente: 
Olim a fenatu romano ί laude T aciti ipatoris 
matu ί curia e: Quis melius q litteratus iperati Sed 
cu principes oes litterati efle no poiTintxu ί principe 
aliud queratur q litteratura:ut inquit Iulius Capito 
linus:fit falte princeps amator litteratorii: faciat qct 
Dionyfius:qut diceoat fe in aula habere δί nutrire 
multos fophiitas/δί cruditostut per illos fieret admi 
rabilis/dignufq? apud alios comendatione.Etprofe 
flo fi ueru diipicere uelimus:nifi forent litterac/nift 
ingenia eruditor rignorarentur principcs/reges/inv 
peratores oes/barbari/gtaed/romani»Quis Cyrumi 
Pricipes 
fiat litte> 
rari* 
didlu ale/ 
xandri ♦ 
Calliope 
mes* LIBEL.DE optimo STATV 
Quis Alexandrum magnum'Quis Pompeium tri 
bus fulgentem triumphisiQuis Paulum E milium/ 
Fabios/ ScipionesC'Quis Carfarem didatcrem:imo 
Caelares omnes,nofcct:nifi cos/LucuIenti feriptores 
in litteras rettuliffent/nifi monumetis librorum:qui 
bus immorralitas uitae conflaueos immortales effe> 
ciiTcntac poileritati comcndailcnt.H inc Alexander 
magnus felicem dixit Achillem qui Homerum ha> 
buiifetfuae uirtutis precone:Cuius extat Elogium 
illud apud Silium memoria dignum,Felix Aeacida 
cui tali contigit ore gentibus oftcndnCreuit tua 
mincuirtus. Alter Alexander Romanorum impe> 
rator litteratorum hominum confabulatione rccrea> 
ri fe dicebat pafei ♦ Si Principes fouebunt erudri 
tos:G Moecenates extiterint/ingenia uegetabuntur: 
littera: quaehadenus intermotux 
fcent:Cateruasuidebimuseruditorum. Iudicio eni 
principum flant ingenia 6C cadunt ♦ 
Litteris 
i mortali" 
tas coibit 
Felix ara/ 
eida* 
Praeterea cui dubium efh Quin id quocp optimo 
principi gloriofum fit habere rationem {ludiorum: 
conilitucre in fuis urbibus gymnafia litteratoria.Et 
Afylum/ut ita dicam dodrinarum patefacere: Quo 
agminatim undiqj conuen iant multiiugac 
nis candidati 
rar efl linguam eloquio/animum difciplinis excole/ 
redioc nimirum beneficentiffimi principis benefn 
Gymna/ 
fia littera 
toria* 
Cadidati 
docfbnna/ 
rum* ET PRINCIPE 
•ium ampliflimum efl/ac laudabile 
norem habere dicendi magiflristdignitatcm 
lumcntaq/fapicntie dodloribus impartiri.Efl enim 
ut inquit elegeter Symmachus: hoc fpecimen flore 
tisrcipublicauut difciplinarum profefloribus pre> 
mia opulenta pendantur. H mc Traianum no pr<v 
Ictarii feriptores fcd claiTici merito laudant quod in 
genuas artes carumq; profeflores in complcxutecu 
lis/auriba habuerit.Quod (ludia humanitatis pro> 
fcfli apud eum fauorabiles extitcrint.deniq: q? fub 
tpfo fptritum/& fanguincm/& patriam (ludia 
perint. Bononia quod inter omnes conflat florens 
famigeratacp eil inter iraheas urbes:fed eam 
tiffimamilluilriirimamq; nulla ferme res alia 
aeque facit/ac diatribae δί gymnafia litteraru atq? 
ciliabula haud dubie cu oibj toti? 
Italiae celebratoribus gymnafiis claritudine cotcn> 
dunt nulli cedunt.Qua: Alexadrino/ Attico/Thaiv 
fenfi/Mafliliotico memoratiflimis apd prifeos gy> 
mnafiis pxima acccduttquaqlongointeruallo ta^ 
men proxima.In pnefentia princeps noilcr Benti> 
uolus operam δί quidem impenfam dat/ut gymna 
fium hoc noflru indies magis florefeat couetu fcho 
lailicorum frcquetiflimo di claritudine profefloru: 
qui tanta funt excellentia prxditi δί in co dodlrina** 
tum faftigio collocati:ut etiam non nominati nomi 
ncntur:ut folonutu intelligantur: Quorum uirtuti 
Traiauus 
audior lit 
terarum. 
Bononia 
flores ex 
litteris· LIBEL,DE OPTIMO STATV 
& nomini fauet cetus fcholafhcorum:& affurgit 
do profei!orutn:fed dc tota re litteraria aliubi plura# 
Ante omnia princeps fi uult laudari per/ 
inde ac optimus prmcipum/fit munificus ac libera> 
lisrNam ut inquit Epigrammatarius poeta* 
N ulla ducis uirtus dulcior dTe potciL 
Aucflore Ariftotelesiethicis qd liberales maxime 
omniu uirtute pcelletiudiligantf. Pacaius in Paney 
gyneo ait:Et rei δί famas coiulit munificus lmpator# 
Lucrat enim gloria cudet pecunia reuerfura.quic-' 
quid enim in ciues manat a principc/rcdudat in prin 
cipcm.Apd Rabinu poeta dicit.M .Antonius: Hoc 
habeo dedi: cui fubfcribitillud E 
mauftas uulgatiffimu: Extra fortunam eft quicquid 
donatur amicis: Quas dederis folas femper habe·' 
bis opes.Plinius nofter loquens de deo.Deus e 
quit mortali iuuarc mortalcm:Et hec ad aeterna glo> 
riauia:haciiereproceres Romani .hac ingenti paTTu 
nunc uadit. Maximus cuiredlor Vcfpafianus: feffis 
rebus fubuenies.Maro fubinuolucro poeti> 
co defignat munificis ac liberalibus remuneratione 
pofl: obitum rependi:Certumq; illis cofhtutum lo> 
cum ubi euo beatiflimo perfruantur.N am cum Eli/ 
fios campos/In fextodclcnberet ubi putant habitare 
animas beatorum:no folum ibi pofuit cos:qui pro' 
priis meritis ad illas i edes peruenirc potuerunt: fed 
id quocg iui memores alios fecere mt 
Liberali' 
tasipnn' 
cipeama/ 
biliilima* 
Munifici 
in Elifio* ET PRINCIPE 
ccndotideft ut interpretatur Auguftinus qui promer 
Uerunt alios cofq; fui memores promerendo hoc e 
beneficium preftando fecerunt ♦ Quid aliud cuan> 
gclicailla fententia precipitunquam utliberalitate 
excrccamustque ait. Facite uobis amicos de mamtv 
nainiquitatisndefi: de pecunia/ucl dediuitiis que dc 
iniquitate prouemut, Diucscnim/utinquit Hicro- 
nymus/aut iniquius/aut iniqui hcrcs.Cecinit Clau- 
dianus in laudem Thcodofii. Magnarum largitor 
°pum largitor honorum* Augufius dc fe ipfo feri- 
pfithaeciLiberalitasrncarne ad coelum euehet. Si- 
cut autem nulla uirtus amabilior cft libcralitate: ita 
nullum plane uitiumod 10fus tctriufqi cfi auaricia: 
In principibus & rcmpublicam gubernantibus ha- 
bere enim quefiui rempublicamut inquit ueniTime 
Marcus Tullius:non modo turpe eft/fed (celeratu 
etiam ac nefarium, Idem non minus uerc q elcgan> 
ter tradit amorem multitudinis comoueri ipfa fama 
& opinione liberalitatis. Auidius caifius dicere folc' 
bat/Auaritiam in Impatorecfle accrbiiTimu malu. 
Hia habeat bonus princeps in ore promptu/j5£ in pe- 
core conditum uerbuillud TraianhQui fifcu prin 
eipis fcitifTimc lycne uocabat:N am ut lycne crcfce- 
te reliqui artus & membra tabefcunttlta fifco prin- 
cipis turgente duitatis corpus una cum membris 1 an 
guefeit δί intermoritunut lyen modicus uegetat in 
corpore mebra/& auget robunfic fifcus principalis 
Amici de 
mamona 
inicjtatis ♦ 
Auaritiai 
principe 
teterrima 
Di&u 
Auidii 
Cafliif 
Fifcuspff 
pts utly> 
en* libel.de optimo statv 
moderatus/ncc extuberans caufa efl: bonae ualctudi 
nis in corpore ciuitatis. Vefpafianus apud 
ftratu rogat Apolloniu Thyancu: que Antiquitas 
ut diumu immo ut deu admirata cit; ut ipfum do** 
ceat quaecuqj facere bonu principem oporteat: Cui 
Apollonius in primis praecipit diuitias illas cfie ftp 
giendasquie ex collatione tributoru a gementibus 
hominibus proueniut.Sordidu enim idauru e 
tandu:qcj ex lachrymis oritur.N on queo mihi 
tcmperare:quin hoc in loco comemorcm documen 
tum falubemmu Cyri perfaru regis: qcf memorat 
Xenophon mpaediatqi fine dubio dignifiimu cft 
memoratu.Scribit.n.luculentus ille fcnptor: Cyru 
inter caetcros fuiiTc beneficii ac liberale: adeo ut 
ititaret fe thefauros habere diuitiaru amicos: quos 
donationibus diuites opulentofq; cfticiebattqui di' 
cerc folebatconlimilia cfie opera regum. 
N aficut paftorcm decet prarftare ut pecora habeat 
lceta di fucculentatlta regem par eft ciues di fubdi> 
tos facere fceliccs di opuletos.H uic Cyro regu 
nificentiflimodixitolirnCrceius fore:ut imodica 
donans pauper fierct:Cu poilet domi recodere the-- 
fautos ingentes.Cui Cyrus quanta inquit pecuniae 
fumma putas me inhodiernu potuiffe colligere ii 
auru nulli dono dediilem: cx quo tepore in lmpc·* 
rto fum.Croefusinfimtu quedanumerurefpondit: 
Tunc Cyrus tibi inquit oftenda maicares me pecu/ 
Apollo 
mus ut 
deus* 
Auru cx 
lachrimis 
fordidu. 
Exeplu 
Cyri libe 
ralitatis. ET PRINCIPE 
nias pofTideretmittc quempiam ex tuis cum nuntie 
mcotmox couerfus ad Hyftafpam/I/Hyftafpa 
quit ad amicos meos:dic indigere me auro: Roga 
ut mihi fuggerat affatim pecunia: perfcribccp 
tum qutfcp amicorum mihi uelit contribuere, luit 
ille/petiit:confcripfit/S£ maiorem pccunie fummam 
fupputauit/q duxerat Crcefus futuram in thefaurisi 
fi eam confemaffet: V bi hoc patuit uides ne inquit 
Cyrus o Crcefc mihi thefauros efle:nam dum ami 
cos diuites reddo/hos mihi thefauros coparo:& lon 
ge quidem fideliores q fi ipfe domi dcfodiiTcm. 
Idem aiebat fe pecunias ob id dcfidcrarc/ut amicis 
fubuenirct. Iulianusimperacor/aucftore Amiano 
Marcellino/predicabat illud Alexandri magni:qui 
interrooatusubi thefauros haberet: Apud amicos 
beniuole habere fcferefpondit.Nonne principes 
cum talia/aut audiunt/aut legutad liberalitateexer 
ccndam inflamanturfqux fubditos reddit deuotos/ 
fidclcs/obnoxios:qua immortales efficiunturjquac 
deniep tanti momenti cfbut poiTit princeps 
tu libera!itatis obumbrare crimina tantumno enor/ 
mia:& hac una laude penfare. 
Thcfauri 
apudami 
cos. 
Recilectiam in principe laudatur hofpitalitas: 
utpote/Germana liberalitatis.Eftcmm ualdc 
eorum :ut inquit Arpinas orator patere domos ho> 
minum llluflrium llluftnbus hofpttibus. Idcp ctia 
Hofpita^ 
litas* LIBEL.DE OPTIMO STATV 
reipublicae eft ornamento. Ideoqj domus principu 
amplae efle debent/& laxitate confpicuaexum hofpi 
tibus δί hominum cuiufqj generis multitudine fre> 
quentetur. Ab hac quoq; hofpitalitatis laude: 
dandus cftprinccpsnollcnCuius aedes pulchcrri' 
hofpitibus illuftrio> 
ribus:A quo omnes ferme di minuti reguli/& ma-' 
ximi principes iftac tranfeutes hofpitalitcr ac comi-' 
ter accipiuntur.Theophraftus/Plutarchusv E milius 
probus :Caetcri/Cimonem athenienfem: ut hofpita 
liflimumin fuos curiales laciadcs laudibus ferunt: 
qui ita inirituiffc fertur di uillicis imperaiTcut oia 
prebcrentunquicuq? tribulis in uilla fua diuertiflct. 
Apoftolus quoq; precipit/Epifcopos coprimis 
fpitalcs ee dcbcre:qd & in decretis canonicis.D .xlt 
latiflimc enarratum legas. 
Caeterum cum lapientes definiant quattuor 
tutes:I uftitia:Prudentia/ Fortitudine/ T emperaria* 
Quarum quadriga alias quoq; fecum uchat.Quis 
nefeit cas bono principi ftudiofe cnixeq; colendasi 
Et ne in prefcntia finuofos nimis ac longos corneti 
tanos facia:ut iuccindhus cucfta pcrflrigam/SC qua'' 
fi tranfeutcr attingam «Iufluscfie ante oia princeps 
dcbct:& ueluti in ftatcra/atq; m librili cuntfa ppen 
dcre.Ius religiofe aequabiliter dicerc/ncc digitum 
quidem tranfuerfum 'aut unguem latu:ut dicitur:a 
legis prsfcripto difccdere:mfi quatenus in pana 
Laus Io. 
Betiuoli. 
Cimon 
boipitalif 
funus» 
Iuftus fit 
princeps ♦ ET PRINCIPE 
exigenda mitius agat 5C mollius.Lex enim ut ingt 
rediflime Pindarus domina cfbqux uitiorumem e 
datrixeft/comendatrixcp uirtutum:qui lege praccfle 
iubet/uidetur iuberc deu praeffeut audor eft Ari·* 
ftotelcs.Miniftrilegum funtmagiftratusuercqj di 
ei poteft magiftratu lege efle loquetem: Lege autc 
mutum magiftratum.il! i ucro ciuitati paratu/inquit 
Plato/in tentu uideo in qua non lex magiftratibus/ 
fed legi magiftratus prefunt.Salutcm ucro illi/ubi 
lex magiftratibus dominatf.cunda medius fidius 
bona illi reipublieat afforc confpicio/cuius princeps 
finceriffimus mfhtix cultor extiterittq uirtus oium 
eft domina:ut.M.T ullii uerbis utar/ά regina uirtu 
tum:fincqua quid funt magna regna/ut autumat 
Auguftinus/nifi magna latrocinia .Interrogatus ali 
quado Agefilaustutra uirtus eftc melior fortitudo/ 
an iuftitia:oppido q feite «£h ap' 
cap ·7Γαρτ£σ δίκαιοι 
nihil inqt fortitudine indigemustfi iufti oes fimus* 
Danum rege luftitia! olim facnficantem: di 
Xifte refert Philoftratus.O dna fi qua es ufquarqui 
bus plane uerbis fatis oftedit fe iampride exoptalTe 
iuftitiam nccp illa ufqua gentiu agnofccre potuifle. 
A nobiliflimo didu etouTcanre 
ροσουτβ €οοοσ outw ■O-aujuLaaKxr.Qci necphe> 
(peras necp lucifer pinde atep iuftitia admirabilis e* 
Quam erudm/cruditc/graphicecp oleo comparant? 
Lex dfia« 
Iuftitiare 
gina m'r> 
Didum 
Agcfilai f 
Didida' 
rii. LIBEL.DE OPTIMO STATV 
ut cmmolcu intus ingcftu obefbinfufum prodcft: 
fic SC iuftitia omnis a nobis circa alios cft: magifq; 
aliis prodeft q exercitori. 
Ob hoc dixit in ethicis Ariftotcles Iuftitiam uir 
tutem effe ad aliu/cx qua una uirtute uiri boni apy 
pellatur:Ex qua Ariftides dicaos.i. iuftus cogno'* 
minatus.Hinc Traianuslaudibus effert' q? fe legi> 
bus fubicccrit:Qui abiturus cofulatu mrauit fc 
hil corra leges feciffe.Et fane ficut princeps e fupra 
ciuitate:ita leges ee debet fupra principe. Symbola 
illa Pythagoras & enygmata intelligat princeps ad 
fe potiflimu pttnere.Statera ne trafilias.i.ne ptergre 
diarc iuftitia .Corona minime carpenda.i.leges 
biumcoferuadas.Peruia publicane ambules.i.ne 
multoiy fequaris errores.Itaqj faciat princeps iuftus 
q? in bonis principibus gloriofum fuifte accepimus 
Ut nullius ab eo magiftratus ius/nullius audloritas 
minuatf /ad Juridicos magiftratus/pleracj 
oiaremittat/lcgcs ne coculcettEt luftitia perinde afi 
adminiculo firmiftimo fulciat:Ad qua cu oes mor 
tales/tu peipue principes fe efte natos intelligattqua 
grxcidicxofyncn appellat quafi δικαίου συμεσιρ 
.i.iufti intelligetia/ut interpretatur Plato in Craty> 
lo. Atq cu iuftitiae pars fit religio.Cum dei cultus iu 
ftitie aferibatur fpeciofum haud dubie e/pricipcmt 
& efle/δδ uideri rcligiofum: rciqj diuinx cultorem. 
Rcligionc.n.uitaconftat.Religion<ut audior eft 
Iuftitia 
oleo com 
paratur. 
Ariftides 
iuftus. ET PRINCIPE 
Ladatius)homo pilat ceteris animatibus.Religio- 
nis uinculo hoies d?o obftnngunt ac religanti:un·* 
deipfa religio nome creditur acccpiifc: qua uls alii' 
aliunde dcducat.deo omnes homines feruitute de-" 
bcnt:que latria grece dicit .In primis uero pricipes 
decet dei cultustqua Theofebiam grxci appellant. 
Cultura aut dei potiffima e bonitas:Vlsnnquit Se-' 
neca:deos ,ppitiari:bonus efl:o/fatis illos coluit qfqs 
imitatus e.Caucat pricepsme illud quo peius nihil 
dici pot:dc fe merito dicat :Coteptor diuu Mczcn> 
riusrPrlccps no minus hoiem fe q hominibus peffe 
mcminerit.In pedore principali conditum fit illud 
Oratianum .D iis te minore qcf geris imperas.H inc 
omne refer exitu.Religio in principe 
efficit ut oes fubditi modeftia quada idC quafi fandi 
tudinccotineant .illa quoq$ religionis pars nec ea. 
qde minia etextrucre tepla/refhtuere delubra uetu 
(late labetia.In laude Auguili didru eil.T eplorum 
fande repoftor. Sciat tri princeps 
deos no ta adorantis erogatione cj fanditate letari: 
qui puram mentem q aurum mal unt. Hinc Alexa 
der Romanus imperator auri ne guttula quide/aut 
bradcolain teplispofuit Sufurras illud PerfiamL 
In fando qd facit ucrocefeo principe $C 
metadi manu ergadeos munificum effc oportere: 
Qui & fi nullius rei idigi funttn uolunt principes 
bcneficiorum/nec imemores/ncc ingratos exifterc* 
Religio i 
principe· 
Latria 
Thcofc' 
bia. LIBEL.DH OPTIMO STATV 
Quid dica principem prudentem efTe debcrc:& 
eunda folerti ratione perpederef Cu prudetiieinter 
uirtutes principatum Plato det libro fecundo de lex 
gibus.Cum dicat Solomon.Frudu prudentias 
liorem ciTcauro/&lapide prcciofo: Cum Socrates 
alTcrat nullam uirtutem eile fine prudentiatque gr£ 
couocabulo phronefis nominatur. Anaxagora & 
Thalcm/aliofqj id genus homines fapientes eile di 
cunt/prudentcs negant,ImpoiTibile cft inquit Arf' 
ftotelesprudentecfle quepiamifi fit bonus.Sit igif 
princcpsnon folum ipfepreditus prudentia ucrum 
etiam confiliarios prudentes habeat: quibus bene 
cofulentibus credere poflit.N emo enim per fc unq 
folusita fapit: Nemo ita circunfpedus ac fagax: 
Nemo ita lynccus cft/ut non aliquando labet atq$ 
tecutiattq? fi genuina quada cxcellentiq* prudentia 
preditus princeps aliqn reperiatf:ut alieno confilio 
no egeat tn id faciat qdf fumi nauiu gubernatorestq 
in magnis tepeftatibus a uedorib} admoneri no re 
* cufont.Cofiliu bonu/ut inquit ucriflTimc.M.Varro 
’ &eiqc6fulit&quicofuli£bonuhabendu cft:ficut 
ecotrario. M alu confilίϋ cofultori peflimu efhqui 
• uerfus prouerbialis de grxeo illo Hefiodi uerfu 
expreffus uidetf kclkh SouAm τω βούλωσα*/' 
•η κακιστΓΗ.ι. confulmm male/confultori pclTima 
res eft. Amicum fidelemiu\tx medicamentum effe 
prodidit Solomon, Quod fi fandi & ucnerabilcs 
Prudetia 
tn pricipc 
Cofitiarii 
prudetcs. 
Cofilium 
malu/ ώ' 
fultori 
peilimu, ET PRINCIPE 
cofiliarn/no maliuofi neqj furaces principi 
nnt:cuncfta falubritcr/fandle/innocetcr admimitra" 
buntur:Cum talibus princeps omnia comunicabit 
talium faluberrimisconfiltislibcns obfcquetur.Fa 
cietcp quod.M .Antoninus imperator:cuius memo 
rabilis eft illa fententiarAeq uius eft ut ego tot con- 
filiu fequanq ut tot »talcs amici mea unius 
uoluntate fcquatur.Et fane/ficuti proditu eft a feri·" 
ptoribus idoneis:Melior e refpublica:& prope tu" 
tiornn qua princeps malus cft;ea:in qua funt amici 
principis malnSiqmde unus malus pota pluribus 
bonis corrigi.Ivi ulti autem mali no poiTunt ab uno 
quauis bono ulla ratione fupari. Id qd Homulius 
quodaTraianoimperatori dixifle memorat.Sed 
fepenumero:qd dolenter dicedueft:euenit/ut fan" 
cftus/cautus/optimus princeps/uendaf /circufcriba" 
turcp ab ίρrobis c5filiaribus:q excubare fefc fimuy 
lates in negotiis principalibus claculu cundla puer 
tunt:Et cupiditate priuati emolumeti recftu puarica 
tes fumu precio ucnditant:ut Prifci dicebantrdigni 
prorfus:qui fumo ipfi puniantur: ficut olim Thuri" 
nusab Alexadro romano imperatore punitus eft: 
Prjcone dicente. Fumo punitur qui fumu ucnd idit. 
Ceterum ficut fidi cofiliarii 6C prudentes audiendi 
funt: Ita aftcntatores/adulatorefq; explodendi qut 
ad uoluntatcm loquuntur omma/nihil aducritate. 
Prjftat inqu; Antifthcnes/ln coruos | in affenta' 
SniaAn-* 
tonini me 
inorabilis 
Fumopu 
niturq fu 
muuendi 
dit* 
Contra 
adulato" 
res# LIBEL.DE OPTIMO STATV 
torcs incidcretquippe illi mortuos/ifti uiuos dcuo* 
rant.Et fanc adulatio prout clariiTimi fcriptoru pro- 
diderunt res eil fcruilis ac pcmitiofa:In auia princi 
pum prope peculiariter glifccns uigcnfcp: perpctuu 
ut inquit Curtius regum malu:quoru opes fepius 
afTcntatio cj hortis cucrtit.Quo circa etiam atcp ctia 
caueant pnncipcs:ne aures artentatoribus patulas 
prebeant/ncq; fe adulari finant. Multi enim 
torum fimiles:qui gloriofum militem infatuante 
Verba adulatorum mollia feriunt interiora ucntns* 
Quippe adulator bladus inimicus cffe credit". Lati 
dat Mamertinus Iulianum imperatorem q, aducr> 
fusocsaflfentatoru illecebras captionefq; munitus 
eflfettquodcp ei a fucatis adulantiu uenenis pcriculu 
nullu foret: Auguftu quoq; Cefare ex co celebrant: 
quod adulationes indecoras repreiferit: de quo no 
minus uere q (cite dixit Orarius:Cui male fi palpem 
rc recalcitrat undicp tutus* MeminifTe hoc in loco 
par eft.id quod Pefcenius niger dixiffc quondam 
mcmoratur:Nam cum quidam illi imperatori iam 
fadlo Pancgyricum reettare uellct dixifle fertur ua 
bum hoc dignum fcitu relatuq; .Scribe laudes Ma> 
rti:uel Hanibalis:uel alicuius ducis optime funerti* 
Et dic quid ille fcccrit ut nos imitcmur.Nam uiue> 
tes laudare irrifto cfttmaxime principcs:a qbus fpe 
ratur q timent :qui pilare publice poffunttq poiTut 
necare:qui pfcribere.Sed cum naturam uel bonam 
Adulator 
blandus 
inimicus 
Venena 
adulatiu* ET PRINCIPE 
fortuna pleruq* corrupat: Accidit frequetenut prin·* 
cipes magniloquentia fufflati uera credat 
oia efle qua: de fe lpiis audiunt praedicari ,Tuc Crri 
ftae confurgunt.Et ut inquit Satyrographus: H1H1I 
eft qd credere de fe non poiIit:cu laudatur diis equa 
poteftasttunc adulatoribus arrident/ac blandiutur: 
feucris/ignarifq; blandiedi prorfus infefti.Sic olim 
Crcefus Solone expulit pcipite:quia bladiri nefeie/ 
bat.Sic Dionyfius Philoxeno acriter fuccenfuit/mi 
nime attentati. Infatuat nimiru hxc adulatio 
altrix & ueluti gangrena ferpens latiflime intra Iri 
minapotentioruiSC haec hadtenus. 
Praeterea quis nefeit principe fortitudine quafi 
muro feptu ac uallatu ee debere :ut aio fubnixo 
rccloq; iperterntus/ipauidus/extnlidus cudlaregat 
ac moderet :ncc terriculis uanis cocuciaturmec 
fcas/ut aiunt/uolitantes pertimefeat.Propria eft uri 
roru fortit'ido:que ex uirtutibus una peculiari qua/ 
fi noieuirtus nUncupatur. Eft enim exuiro uirtus 
appcllatatpenndc ac uiru fortitudo maxime deceat. 
Ut audior eft Marcus Tullius. Andria apud graxos 
nolaturtquafi uirilitastquaq Plato etymon atq; in> 
terpretamentu aliunde deducat.Homerus duas re> 
gis uirtutes ueluti praecipuas probat nuftitia.ft & for 
titudmetCu ficmqttlUc bonus pugnator erat dux 
optimus idc:que uerfum Alexander magnus adeo 
adamabat tat eu ccnferet oibus aliis ucrfibus horne/ 
. _JI w. 
Solo cx> 
plofus * 
Adulatio 
ut gagro' 
na* 
Fortitu- 
do iprin* 
cipe* 
Andria* 
Verfus 
Homeri 
optimus# LIBEL.DE OPTIMO STATV 
ricis anteponendum .Inter fortitudinis partes exigi 
mus ut princeps no minus fit rei militaris q ciuilis 
adminiftrationis gnarus confultufejtnec minus bel 
lica laude q urbica praepolles.H ic locus me fubmo 
nebat/ut de re militari:& de imperatoriis uirtutibus 
non nihil differcre. Vcru hac ad prxfens narratione 
fupcrfededu: Cum aliquot ab hinc annos totum id 
negotium luculenta opinor difertatione affatim ex' 
plicauerim .Cccteru cum alia fortitudo in milite/alia 
in duce requiratunCum fit alia animi/alia corporis 
fortitudo:tempeihuu erat hic quoq? pauca quadam 
infereretfacientia ad robur corporis agendu & bona 
habitudine cuftodiedatqd imprimis preflat gymna 
ftica excrcitatiotqua eunda coualefcunt: Qua me' 
bra corporis fiunt uindiora uegctioraq?. Scitum,n« 
illud eft:Ad bona ualetudine plus exercitationem 
prodefle q mcdicos:Sed fuper hac quoq? parte in li 
bello dc felicitate diilerui:Opinor fatis diligeter ex 
dodrina philofophorucp. ut quadri' 
ga uirtutu tota curriculu fuu coficiat. Quis inficiatf. 
quis abnuitCprincipe temperatu ac cotinete ee opor 
terc.Et cu teperantiatqua σωφροσυρκμ greci uocat 
quafi prudetiae conferuationerque frugalitas quocp 
dici pottfitronis i libidine/atq;! alios no redos ap' 
petitus/dominatio* Quid in principe pclarius cfle 
pot q in maximapeccadi licetia no peccaretfrenare 
libidines/coercere appetitiones exultantcs ♦ Scipio 
G 
ftica cxcr 
citatio* ET PRINCIPE 
ifricanus apud Liuiu.N 6 alia inquit uirtute xque 
atep teperatia/δί cotinetia libidinugloriatus fuerim 
Alexander magnus arbitrabat n6 minus opus < 
giu ee fe ipfum uinecre q hortes edomare:qui cu di/ 1 
ledla fibi cx pellicibus fuis peipue noie Capafpcn < 
nuda pingi ob admiratione formae ab Apelle iuflif 
fet: Cuq$ eu pari captu amore fenfirtet dono dedit 
ea*Magnus aio maior iperio fuimec minor hoc 
<rto q uiertoria aliq:qppe/ut Plinii uerbis utar/ fe ui> 
fuu/fed et affe<rtu donauit artifici: 
nedileerte qde rcfpetlu motustut que mo regis fuif 
fet/mo pictoris eifet.Que magis admiraberis(inqt 
Seneca)q qui impat fibi:q qui fe habet I potertatcC' 
G entes facilius e barbaras ipatietefcp alieni arbitrii 
regere q aium fuu cbtinere & tradere fibi ♦ Ve& 
quaq fatis e ipm pricipe oculos/manus/uentre/& q 
infra uetre fut cotinere/ac moderari:Sed ei circufpi/ 
cienduquoqj eft/ut miniftrosoes habeat cotinetes/ 
ac moderatos.Saepe.n .priceps optimus/tempatirti" 
mufq? infamat ob improbos/acncq munrtratorcs. 
H abeat itaq; princeps comptos exploratofq; mores 
difpenfatorum / feribarum /cubtcul arioruintal loruq; 
in aula principali miniftratiumam ut inqt E pigra" 
matifta:principis e uirtus maxima nofce fuos quos 
nouerit egregie fidelcs:his res obeudas comittere re 
(rtirtimc pot.Sed plcrucp ί aulico famulitio/fuperbi/ 
furaces/iactaticuli cofpiciunt /quifefcobhoc quia 
Contine-’ 
tia Alexi 
drn LIBEL,DE OPTIMO STATV 
principi feruiunt dominari ciuibus iurc arbitrant": 
Qui fui comodicaufa perpera pleracj; moliuntf: q 
fuperciliofo faftu tumentes uideri uolunt fe apud 
principe fuu multu poffe ut non minus uere q dcce 
ter dixerit Satyrographus: 
Maxima qua?q; domus feruis cil plena fuperbis* 
Et fancplcricp principesextiterunttqui cu efient ei 
uiu domini erant confiliis hojp 
nutu regebat/p hos audiebat/p hos loqbant .Tale 
fuiffe Claudiu ccfare tradut.Cui no amor/no odiu 
%/ 
inerant nifi indita & lufiarqui famuliciis 
tus ac addidlus no pricipe fe fed miniftru egit:cuius 
libertus Polybius inter duos fsepe confules 
labatferuiebat.EcotrarioHadrianus iurc laudat: 
qui cu quoda tepore feruu fuu inter duos fenatores 
ambulare uidiflct/mifit qui ei colaphu incuteret: 
diceret/noli inter eos effc adhuc po 
tes feruus,Coerceat ergo princeps ac regat aulica fa 
milia/ita ut noucrint fe famulos ce no diiostut fciat 
fibi frugalitcr/abilincntcr/innocenter cilc uiuedu. 
Sit ipfum pricipis figillu annulufq; fignatorius no 
minifter alienae libidinis:fed tcftis uoluntatis prin·* 
cipalistnec eo feriba ad priuatu/ut plcruqs 
diu abutantur. Denicp oibus cognitu exploratuq* 
fit principi neqtias/fraudcs/rapinas fuoiy difplicere: 
Euqi talibus inimiciflimu fnd cognouerit futuru* 
Ipfeuero princeps nihil per impotentia: nihil per 
Pulchre ί 
feruu ha/ 
drianus. ET PRINCIPE 
iniuftiriam/nihil percrudelitatem/nihil perauari> 
tiam agat/non odio/non gratia/non pecunia a uia 
recta tranfuerfus deducatur/nihil per affccftum ira-' 
cundia: impotentiffimum furenter deccrnat:fed ra·' 
tioncuclutidomina/duxatur:Cun<ftatione ac corv 
filii gubernatione cun<ftapcrpendcns:Nam ut in> 
quit Claudianus.Diis proximus ille e quem ratio 
non ira mouct. Habeant principes falubcrrimum 
illud Athenodori documetum in 
cordnsrec6ditum:quipctitoab Augufto comcatu 
iam iamdifceiTurus.Cuira:inquit:o Ce far te cepe-' 
rit nihil prius/neq? dixeris/ncq? feceris q ipfas ui- 
gintiquattuorelemcntariaslittcrastecum ipfe per-- 
curreris.Tuc Auguftusco manu apprchefo/adhuc 
inquit tua mihi pratentia opus cibEumqi penes fc 
rctinuit.Auditc qusefo uerfus non minus frequenti 
afliduocp memoratu dignos q philofophoru dccrc> 
ta documcntaq; .Tu licet extremos late dominerc p 
indos.Tc Medus/Te mollis Arabs/ Te feres ado> 
renttSi metuis/fi praua cupis/fi duceris ira: Seruitii 
patiere iugutTolerabis iniquas Interius leges:tunc 
omnia iurc tenebis:Cum poteris rex effe tui* 
Ceterum quauis princeps legibus folutus cfle 
dicaturtquauis de principe dicflum fit:fi Iibct/licet: 
An nefeis principem legem dare non aceipcre:Ta> 
men bonus princeps non tam quid liceat fibi fpe> 
(flabit :q quid deceatmeCtn.quod quifq; poteft id c i 
Nihil per 
iracundia 
Preccptu 
Athcnc» 
dori falu> 
tare« LIBEL.DE optimo statv 
Iicetmcc fi no obilatur rpptcrea ci pmittit .Si quide 
licere id dicimustutdocet.M .Tullius i Philippicis* 
Qct legiba/qi more maioru inftitutifq; coceditur* 
Platonis fententia e/Quales in repu.principes fint/ 
tales reliquos folere eficciucs.Vita principis:ut Pii 
nii pancgyrifbe uerbis utar:cenfura e/e perpetua 
Adhacdingimur/adhaccouertimunnec ta ipeno 
nobis opus e/q exeplo:pinde fit ut pernitiofius de 
repu.mcrcantf uitioh pricipcstqd no foluuitia coci 
piut ipfi/fed ca lfundiit ί ciuitatemeq; folu obfunt/ 
q> illi ipfi corrupuntf/fcd et q corruput:plufq; cxc' 
pio q peccato nocetma quato qfq maior ettato eius 
didla/fadlaq funt confpcdliora llluftrioraq: Et ut 
inqt S atyrographus ,Ο mne ai uitiu tato cofpedlius 
in fe crimehabet:Quato q peccat maior habet .Pri 
cipi ergoq in cofpedlu mortallu uiuit: in que oculi 
omniu couciunf /cuius in clariilima luce uerfantis 
nullu pot/nec dtclu efle/nec fadlu/Circufpe 
dlius/cautius/fandlius uiuedu eil:ut eius uita (p fpc/ 
culo fitcotemplantibustEt pfcclo non paru multa 
priuatis pmittunt q minime pricipe dcceatumo q 
pricipe dehoneilet ac idccoret:In qua fniam e illud 
ab Ouidio f cofolationc ad Liuia decenter proditu* 
Non eadem uulgufq; decent δί lumina rerum* 
Eft quod precipuum debeat iila domus* 
* Ad te oculos aurefq; trahis tua facla notamus * 
N cc uox miffa poteil principis ore tegi. 
Licere qd 
Vitaprin 
ripis exe/ 
plar· 
Ouidius 
ad Liuia, ET PRINCIPE 
Concinit fubfcribitq? Nafonis carminiluculeta 
illa Claudianis memoratu/ac fcitudignafcntetia: 
Hoc te pretcrca crebo fermonc monebo« 
Vt te totius medio telluris in orbe 
Viuerc cognofcasxundis tua gentibus cfTe 
Fadla palam:ncc pofic dari regalibus ufqua 
Secretum uitiis:nam lux altiffima fati 
Occultum nil effc per omnes 
IntrattS abftrufos explorat fama reccffus ♦ 
Apoflolus Paulus m cpiftolaad TitiutS altera 
ad Timotheum precipies qbus moribus epifeopus 
preditus cOc debeat.Oportet inqt epifeopu fine erri 
mine ce/no fupbu/no iracudu/ηδ uinoletu/no peuf 
fore/ηδ turpis lucri cupidutfed hofpitale/benignu/ 
prudete/fobriu.Quis non uidet hxc apoftolica 
cumenta fere omnia pcrfccflo principi coucnire/S 
in illo que effingimus principe defiderari.Qu* fin 
gula fi minutatim/S ut ita dica fruftillatim percefe 
re uelim/dies me deficiet. E quid e ia ucrcor nec hxc 
naufeofa & molcila fuerint coplufculis audietium. 
Quo circa facia qd bon9 impator. Ia cana receptui 
Sinftar nautici gubernatoris uela complicabo:S 
temis in portum feftinanter excurra.Scio plura dici 
potuifle ob materi* largitate:qu* prope infinita e: 
qu* quato plura dixeris tato dicfhirieti plura fuppe 
ditat: Sed ualiffimus omnibus in rebus e modus: 
& habenas preffifTe q laxafle plcrunq; falubrius* 
Verius 
claudiani 
Eade pri 
cipi quae 
epifcopo. LIBHL.DE OPTIMO STATV 
Diximus haftenus de triplici forma adminiftradag 
reipuPercefuimus illa fere olatque in pricipc opti/ 
mo abfolutiflimoq; exigant .Qui fi talis ulpia gen 
tium fuerit rcptustmerito quattuor illa cognometa 
merebit indipifci:ut.f.Pius/Magnus Patris pater. 
Optimus/ab olbus appelletf .Tale ois populus deli 
tias fuas ee dicet:Sicut olim romanus populus G or 
dianu appellauit.Tale cubti amabut ut 
nerabut ut deu:Sub talis Iperio uiuet q bcatiilimi: 
Talis caritate ciuiu feptus erit:quae arx inaceeifa e: 
dC iexpugnabile munimetu.Mclius.n. tutef princi 
pem amor ciuium q ferrum latcronum:nam ut in> 
quit ueriffime Claudianus. 
N on fic excubiae:N 5 circuftatia pila:q tutat amor. 
N o funt/no funt adamatina uincula illa:que Dio-' 
nyfius tyranusdidlitabat/ metus/ Violetia/Clailis/ 
prefidium dece milliu atmatoru.Sed beniuolentia/ 
gratia/bonitas/innocetia.Daprincipe tale quale \v 
bellus iftedcfcribitthuic affatim pfto erut/qui oculi 
regu:q aures principu apud ueteres dicebant :5i cu 
iucudiiTimu fit ί rebus humanis amari δί amarc/hic 
amabit δί amabit mutuis affectibus.Hic deniq; cu 
(ffos habebit/dcuotos/fidcles/obnoxiosncc minus 
de uita pricipis/q de fuamet ipfoft incolumitate fol 
licitos. fitidC oppido q 
arduu inucniri principe tale/ex olbus histquae rettu 
limus copactu δί quafi coglutinatum.Merito dixit 
Amor 
munimc/ 
tu firmiP 
fimum. 
Adaman 
tinauiV 
cula. 
Oculus 
regis» ET PRINCIPE 
Dioclitianusimpator.Nihil c(Te difficilius q bene 
impcrare.Et a fcurra nefeio quo bene dictum e. In 
uno annulo bonos principes poffie pfcribi. Quis e 
enim ta irreprchefibilis princeps qui no quafi i pul 
chro corpore aut neuu aut ucrruca habeat C Videor 
faturus operepciu:fi hodierna hac enarratione uer 
fibus clufero:a poeta luculento graphice/& cocinni 
ter fadlis ad principe intucdu:quos feribi debere ce 
femus pro foribus omniurcdiu principaliumtquos 
habere principes cordi di memoria: faluberrimum 
puto: Vcrfus autem de quibus loquonqui didafca' 
lici SC inftar protreptici probantur:hi funt. 
Tu ciuem patrem q* geras:tu confulecuncflis 
Ncc tibi/nec tua tc moueant/fcd publica uota. 
In commune iubes fi quid ccnfcfq; tenendum 
Primus iuffa fubirtunc obferuantior arqui 
Fit populus:ncc ferre uctat/cu uiderit ipfum 
Audtorcm parere fibitcomponitur orbis 
Regis ad cxcmplu.ncc fc inflectere fenfus 
H umanos cdicia ualcnt q uita regentis» 
Mobile mutatur femper cum principe uulgus» 
Superat ut oitederemus in romano impio hoice 
oes fiatus:de qbus ante didru e extitiifc.Qd ut fum 
matim di quafi trafeuter atringa. A Platone 
fophiaqj didicimusnaturalescecoucrfiones quaf' 
da rcru ut esc tu a principibus tenerentur: 
tu a populis/aliquado ab optimatibus:Qd potifli^ 
In annui 
lo boni 
principes 
Claudia-1 
niuerfus 
memora' 
biles ♦ LIBEL.DH optimo statv 
mum accidit romanx rcipivquae ut fublimitus in 
cremetis augeret uirtus & fortuna plcruqt alicqui 
diffidentes mutuo cocordiae nexu conuenciut:& ita 
facftu efbut populus Romanus uirtute/ac fortuna 
fimul fuffragatibus:V irtus.n.fmc fortuna maca eft 
mutila:ad fummu fafligiu perucnerit. Cuius pri 
ina etas 8i quafi incunabula fub fcptercgtbo annes 
xtate ingrciTus adulta modo 
fub Ariftocratico mo fub Democratico ftatu/uires 
exercuit & lacertos mouit p annos cirdterxccc.T& 
de pofl getiu/nationu/regu ceruices opprefias.poft 
fubadfa diutinis bellis maxima orbis parte: 
Vrbs ucncrabilis Cadaribus taq libens fuis regens 
da patrimonii hoc e imperii romani iura pmifit.De 
quibus Suetonius Traqllus unus oium copofitiflt/ 
libros 
gamee triuiali eruditione pgnates una 
cum commentariis nofhis hoc anno enarrabimus: 
dabimufq; operam/ut edulia noftra nouis condi> 
metis codita/faciat ad ftamachudintq? citra naufeat 
facictate.Traqilo copulabitur Oratius Flaccus: 
Cuius Termones no minus frugiferi q uoluptifici fu 
turi funt animis auribufq; purgatioribus* 
Virtus 
fortuna. 
Ocfares 
tanq filii. 
τελοσ« 
Impreflum Bononia per Benedicftum Hccfforis 
Bibliopolam Bon.anno Dni.M JIID.Eid. 
DeccmbJ o.B etiuolo feliciter regnate* Rcgcflmri, 
A miii. B .ii. C.iiih D .ilii, E.iiiu F.in