^einriri ^Dittmarr UPSIAL 
SUMPTIBUS Georgii heinrici Frommannl JUSTI CORTNUMMII 
Cellenfis, 
Medicinae DoSoris, Proferto ris Regii & 
Acad. Soranas Decani, 
DE 
Μ O R B O 
ATTONITO 
LIBER UNUS 
Ad Hippocraticam Sangvinis in Corpo- 
re Humanoperiodum exaratus, 
inq^vo 
Medici vulgares e veterno excitantur, 
@ ad 
Accuratiorem Morborum lnveftigationem~> 
Hippocratisqve Lcclioncm adhor- 
tantur, 
Cui 
^triplex Index necejjan^ & 
adjedu^ e^. 
Cum Gratia Et Privilegio 
SACR. C2ES. MATEST. ET ELECT. SAXON, 
L I ? S 1 Ή > 
Sumptibus Georgii Heinrici Frommanni, Bibliop, 
Anno M.VG.L XXVII. VIRO 
Nobilis fimo & Ampliffmw 
■ Domino 
CHRISTIANO ADOL- 
PHO BALDUINO, 
Serenifpmi ac Potentiffimi 
ELECTORIS SAXONI^ 
REDITUUM 
.1 a 
Per Tradum Haynenferrt 
PR2EFECTO, 
SACR. ROM. IMP. ACABEM^NA^UR. 
Cii^io 
CoLLZGjE HERMETI dido, 
Celeberrimo, 
FAUTORI ET AMICO 
HONORATISSIMO. ' Tit. 
Iraberis3(at Γαο,Λ?Γ Celeberrime > cum pr*- 
iens fcriptum,fub Tui praetertim nominis aufpi- 
cio in publicum prodire videbis. Qvid enim 
Tibi cum attonitis ? qvi teria magis Potentisfi- 
mi Electoris nothi negotia traCtare affoles: 
Qyid Medicinae Tecum? Qvi Jurifprudentiae 
potius ftudia conlecrafti Tua. Haec fane aliaqve plura ab- 
ilerrere me potuiffentfacile,qvo minus has paginas Celebra- 
to Tuo Nomini infcripfiffem, nili econtrario & inftitutum 
obfirmaffet meum, non perfunctoria ifta, qva polles,ut Uni- 
verfaeNaturalisfcientiae,ita & hujus ultimi complementi, Ar- 
tis Medicae,cognitio. Sublimiora eqvidem pertraCtare po- 
tius amas, & adeo ipfa fidera petere, nobisqvePhofphorum, 
vel in obfcurisfimis tenebris clare fulgentem exhibere, qvin 
imo & fuperiora cum inferioribp amico foedere conneCtere fa· 
tagis, &Univerfalisfimum aurae aurum particulari promtaqs 
via parare,ut reipfa antiqvisfimi iftius Trifmegifti, cujus tam 
gloriofe nomen geris in fplendida iila Sacratisfimi noftri Ro- 
mano-Germanici Imperii, Naturae Curioforum Academia, 
permanifefta Experientiae argumenta comprobes effata, in 
ifta, ab omni aevo, depraedicata Tabula fmaragdina,exhibi- 
ta. Sed qvae nihilominus rara Tuaeft, iingularisqve mode- 
ftia,& alia,minus licet fublimia, haud adeo defpicatui habere 
foles,qviniisdcmimpenfiusfubinde deleCtari Te optime no- 
verim. Hinc cum & favor iHe fingularisfimus, qvo immeren- 
tem licet,nimium qvantum haCtenus amplexus es, me cogat, 
ut publico qvodam fpecimine gratitudinis aliqvale exhibe- 
rem teilimonium,non potui non,praetentem de ^orbo Attonita 
TraCtatum,eaqva pareffobterVantia, Honoratisfimo Tuo 
Nomini confecrare,praetertimcum ob praematurum Excellen- 
tisiimi tisfimi Antoris obitum, mihi foli ejus caufam agere telidurfi 
fit» Triviale eqvidem, adeoq ve minus Tua Perfona dignum 
videri poflet opus, qvod hac vice publici juris fieri fatago,cum 
plures Celeberrimae' famae Dodores Medici,circa idem argu- 
menta, plusqvam occupatisfimi fuerint. Sed horum omnium 
ConatusLaboriofisfimos,utut optime perfpedos habuerit 
Dominus Autor,hocipfo tamen eo magis infligatum fe fen- 
tiit,ut idem ftadium,cum tantis Viris decurrere aufus fuerit* 
qvo diu defideratam, exaciam nempe tam atrocis morbi co- 
gnitionem, diuturno rerum ufu confirmatus, evolvere poflet. 
Non ignota Ipfi fuerunt Veterum iftorum Medicinae Pririci- 
pum, de attonito hoc malo effata, ceu in qvorum Ledionc 
verfatisfimus erat. Non latebat Eum Gr. Nymanni in per- 
fcrutando obfcurisfimo hoc malo improbuj labor, & qvous- 
qvevel aflecutus fuerat, vel illuftraverat Veterum iftorum de 
hoc morbo Didatorumfententiam. Pofleaqvam vero Ocea- 
ni Microcofmici feu Sangvinis tam feliciter fluxus & refluxus 
fuiflet obfervatus, Scinde non levis in Univerfam Medicinam 
introdudaMetamorphofis,adeoqve etiam Attoniti mali pau- 
lo accuratior a pluribus coepta inflatui Theoria pariter & Pra- 
xis, paulo presfius his ipfisex firmisfimis & infallibilibus hae- 
matocyclofeos fundamentis mali tanti Originem perfcrutari 
non dubitavit folcrtislimus Autor, Vir revera bono publico 
natus,modo plures annorum circuitus numerare ipfi conces- 
fiflet,fummus VitaeScMortisarbiter. Nemini non perfpe- 
dumeft,indefeflumCeIeberr. C.K Schneideri ftudium, non in 
detegendis faltem-Catharrorum fontibus,qvos puteo De- 
mocriti proximos olimdixifles,qvam in foporoforum fic di- 
dorumSc Apoplexiae inveftigandis originibus ac fiendi mo- 
dis , caufisqve. /^//bw,qvam viam, ex perimentalem nem- 
pe,facem clarisfimam Anatomes praeferente dexteritate in- 
greflus fit,ut tandem deniqve genuinam tanti mali fedem, par- 
temqveprimario afledam erueret, accuratisfima ejusdem te* 
flamur ftantur fcripta. Novisfime ingeniofisfimus ΙΡϊΙϊβΜ faxum 
hoc volvere coepit,&uti animam noftra brutalem feu fenfiti- 
vam primus a rationali, fuperioris nempe ordinis fubftantia, 
clarius paulo & diffindtius difcernere docuit, ita & illius pa- 
themata, horumqve omnium truculentisfimum Apoplexiam 
intaftamhaudreliqvit,fed pro virili hujus indagavit primor- 
dia,pariter & infinuavit remedia» Hdnwntuit acutisfimus, ut 
alias Scholarum dogmata probe probeqve excusfit, & curio- 
fisfimeventilavit,ita& Apoplexia? fundamenta fcrutari vo- 
luit, & fane haud leves de politi va privativae contradiffinfta 
aculeos in plurimum animis reliqvit. Tantis Viris fe fociat 
Nobilisfimusy^ror,&fummo ftudio fummaqve diligentia in 
mali hujus revera trucul entisfimi natales inqvirit,qvin etiam, 
qvomodo obviam eidem eundum, & intentatae atrociores 
minae dextre pariter & artificiofe amoliendae, exadte docet» 
Vivit fic poft funera Ipfius Virtus, & qvam promeruit lau- 
dem vivus , mortuus tandem confeqvitur: qvamqve in vivis 
dum eflet,a Philiatris inire gratiam fperavit,poftfata demum 
largiter obtinebit. Hanc ipfam & ego,/^r Celderrime-^Te effla- 
gito,de qva dubitare prohibet fingiilaris ifta, qva ha&enps me 
profecutus es benevolentiarh,qvx ipfa qvoqve ad omne offi- 
ciorum genus,qvavis occafione data alacriter exhibendum, 
continuo me provocat. V i ve interea felix, Vir , & 
ulteriori favoris radioffieare perge 
AmflituiL Ύ, 
Lipfix D< 29. Sept. 
Anno i<70. 
Georgium Rumicum Ivommamum9 
'Bibliopolam Ltpfienfem. 
IN- hoc libro propofitorum. 
CAP. L 
Troeemium. In a^o occafio operisfuscepti, & cur de "Mominibus latius- 
cule tr agatur 
CAP. II. 
Quomodo Peteres^lorbum attonitum nominaverint, 
CAP. III. 
Hippocratem attonitos ΒληπΙς appellafie 
cap. iv. 
Hippocratem morbum attonitum etiam αφωνίαν vocaffe, 
cap. y. 
An morbus attonitus olimfit dirius παράλυσις* vel an hodie adhuc ita 
dicatur. CAP. VI. 
Σφάχελον % σφακελισμόν tpoqve hunc morbum appellari· 
CAP. VII. 
Qvomodo morbus attonitus fre^entiffime appelletur· aliis Vici- 
bus nonnunavam occurrentibus. 
CAP. VIII. 
Q-wmndo morbusatrnnituafit dffwwd^s- 
CAP. IX. 
Qvem morbum morbus attonitusfequatur· 
CAP. X. 
p rores avorundam circa locum affe^iumproponuntur, 
CAP. XI. 
VerUS locus 
CAP. XII. 
Caufartim invefiigationem iie morbis maxime necefiariam & errores circa 
eas eliminandas efie: Galenus de caufa morbi attoniti examinatur, 
CAP. XIII. 
Tlateri lententia refellitur. 
CAP< XIV. 
Fernelium epuoqye hac deremalefenfijfeoflendatur. 
INDEX CAPITUM 
CAEXV. CAP. XV. 
CbymicorumJe^itennamfrivolam effe adfruitur, 
. CAP. XVI. 
%lonfrofa Sennerti opinio proponitur^ in eam animadyertittfr, 
CAP. XVII, 
Communii de caufa morbi attoniti jent entia rejicitur, 
CAP. XVIII. 
luitio forum & excrementitiorum humorum colluviem morbi attoniti cau* 
jam non effe demonflratur. 
CAP. XIX. 
aetatem nonpoffe talthumorum colluviei patrocinari, 
CAP. XX. 
Neqye ex affumptis aut vita genere tale qmd colligipoffe, 
CAP. XXI. 
Omnia morbi attonitifigna excrementitiis humoribus adyerjari, 
CAP. XXII. 
Curationem tandem qvotpe aliudperfyadere, 
CAP. XXIIL 
morbi attoniti caufa proponitur. 
CAP. XXIV. 
IMraturid.ipfurn.e.lfganti φα^ομεν^ε maaocofmopetito, 
CAP. XXV. 
TrobMux-dEpp^cratemidemfrffffe. 
CAP. XXVI. 
Probatur idem-uheriex alio Hlppacratisjocn, 
CAP. XXVII. 
Explicantur duo loca^avie aliud videntur pra fe ferrei 
CA1\ XXVIII. 
Prooemium jintpo caufeprocataMca diltingyuntur, 
CAP. XX1X. 
Quomodo ex iis trw affumuntur nonnulla morbum attonitum efficere vrt* 
leant. CAP. XXX. 
Qwmodo ea ^vageruntur morbum attonitumpoffint accerfere, 
CAP. XXXI CAP. XXXI. 
Qvomodo Excreta aut Retenta efficiant morbum attonitum. 
CAP. XXXII. 
Qpomodo 7« εζω^ίν προσπίπ^ντα^ qvte extrinfecus occurfaftt fiapffime 
morbi attoniti caufiafiant. 
CAP. XXXIII. 
Quomodo ^4er morbo attonito largiatur occafionem. 
CAP. XXXIV. 
fultosfalfiam morbi attoniti differentiam exbibuiffe offenditur i 
CAP. XXXV. 
'Tantum a loco affero & morbi magnitudine dejumendam effe buffis mor» 
bi differentiam. 
CAP. XXXVI. 
Duo tantum effe morbi attonitifignapatbognomonica,» 
CAP. XXXVII. 
Repentinum & injomnem ftertorem certiffme morbum attonitum ojM* 
dere. CAP. XXXVI1L 
Quomodo morbifimiles ab attonito diftingvantur» 
CAP. XXXIX. 
Effe Signa indicantia morbum attonitum pr (eforibus effe» 
CAP. XL. 
'Dolorem capitis morbum attonitum interdumgraja^ire» 
CAP. XLL 
Carotidum tumorem & puljationem morbum attonitum imminentem ar* 
guere. ■ CAP. XL1L 
Etiam vertigineminisidlum morbum attomtumpracedere» 
CAP. XLIIL 
Palpitationes totius corporis qvoqye huc pertinere» 
CAP. XLIV. 
Etiam lingva bafitantiam morbum attonitum indicare» 
CAP. XLV. 
Oris difiorfiones dentium in fiomno findor es morbi attoniti 
^num effe» 
CAP.XLVl. CAP. XLVI. 
Etiam frigiditatem extremorum hoc malum portendere, 
CAP. XLVII. ' 
Torporem in motipnibus , & jenjut interceptionem infolltam morhum atto- 
nitum qyopye indicare. 
CAP. XLIIX. 
Interdum & Incubum morbum attonitumprxniinclare. 
' CAP. XLIX. 
Triefatio in Ementum attonitorum prodicendum. 
CAP. L. 
Morbum attonitum formidabiliorem effe^ he^horeditariM. 
CAP. LL 
Morbum attonitum magus occidere in ultima fenerate. 
CAP. L1I. 
Morbum attonitum agerrime curationem admitteret 
CAP. LIII 
Morbum attonitum efe morbum acutifpmum. 
CAP. L1V. 
Morbum attonitum ex inflammatione cerebri non fimper effle letbedem. 
CAP, LV. 
Morbum attonitum Epilepfiafupervementem lethalem effle. 
CAP. LVI. 
Morbum attonitum ut plurimum terminari in ημιπληγίαν aUt παραπλη- 
γίαν. 
CAP. LVIL 
Spumam in attonitis mortempnefagire. 
CAP. LV1IX. 
Indicationes eruuntur & explicantur. 
CAP. LiX. 
plorationis corregione. 
CAP. LX. 
De primario morbi attoniti remedio, ^od confiflitin Sanguinis eyacua^ 
tione, 
CAP. LXL ? CAP. LXL 
Qvanam Vena fit incidenda. 
CAP. LXIL 
Quantumfangvints mittendum fit. 
CAP. LXIII. 
Qyo tempore venafit fecanda. 
CAP. LXIV. 
Cucurbitulas qvoaye fangyinem a capitepoffe revellere & avertere, 
CAP. LXV. 
Fomenta in morbo attonito effeper^vam neceflaria, 
CAP. LXVI. 
Infufa per alvum& fuppofitoria qyoqyepoffe revellere· 
CAP. LXVII. 
Vomitoria beic male a avibuedam inufum y scari, 
CAP. XLVIII. 
Etiam Sternutatoria & Feficatoria ad liberam fluxionem re^e adii* 
beri. 
CAE LXIX, 
Confectionem ^indcardinamy 'Tleriacdm & fimilia male attoniti adhi- 
beri. CAP. LXX. 
Turgationem yerbpo/l morbumreCti/fime admlniflrari, 
CAP. LXXI. 
Cerebri "Roborationem avoavepo^ morbum effe adhibendam, 
LXXII. 
ί^ττο^υ^ας & Μιττο ψυχιας confufio cribratur· 
INDEX. 
AUTORUM 
qvi in hoc libro citantur, laudantur, 
emendantur,&c. 
A Ccius citatus, LXXII. 8. 
•**Aduarius , citatw, LXI. 28. 
LXIV. * 
/Egineta, Paulas citatus ■> XXXVL 
XXXV1H. 7. XXXIX. 4. 
XL. 9 LIII.z. LX.u. LXI. 54. 
tau- I N D M. 
Matri f' LXVII. y. notatus, 
LXIX. ii. 
2Elianus,Claudius citatus, XXX. 7. 
LXII. 24. LXVII. 28. 
/Efchines,6fcM«i, XXVI. 16· XXXII. 
16. 
Aetius,dM/«i, LIIL' 3. LX. 12. LXI. 
34. LXIV. 17. LXX. 72. 76. lau- 
datus ,LXVII. f. 
Albertus, Salomon citatus,LX V.21. 
Albucafis,dwiM5,LXlV. 3. 
Aldrovandus, Ulyfles, notatus, 
LXIX. 12. 
Alexandrinus, Clemens citatus, 
LXII. 26. 
Alexandrinus, Johannes citatus, 
LXV.iz.notatus, LXV. 62. 
Alpinus,Profpernidfw^LXI^g.34. 
Altimarus,Donatus Antonius wm- 
^,X.8.XII.9.LIII.3, LX.12. LXI. 
3. excufatus ,LXL 10.notatus yt>VLi, 
Amatus Lufitanus,nw/«i, XXX. 17. 
XXXI. r4.XXXlL10.XXXVIII. 
13.LII.7. 
AmmoniuSjctaM, LXVII. 39. 
Aphrodifeus,Alexander citatus, II. 
8.VIL6.VIH.13.XXVI.21. 
Aqvapendens,Hieronymus Fabri- 
cius citatus, IV. 3. 
Aretaus, citatus, V. 1.3. XXXV. 29. 
XXXVII. 6. XLV.9.LIII.1.LIX. 
6. LX. 1 o. LXI. 1. LXII. 9.13. itf. 
LXIV. 17. LXX. z.explicatusS. z» 
5. XLVy- LXI. 2LXII. 11.13.14. 
lf. 16, rj. 19.20.21.z2.23.27.28.29. 
20 21.32 3 3. laudata, V.4.XLV.9. 
| LXLl.LXILyu9.z7· 
ArgenteriusJohannes dtatus, 
LXIV. 22. notatus ib. 
Ariftophanes, citatus, II. 8.ΠΧ.4. 
XXV. 8. LXVII. 20. 
Ariftoteles, citatus, 1.7.12.13. II. 
38. IV. 34. VI.2.IIX.2X7.1Z.XIL 
1.17.XHL2.XVLy. 8.13.XVIII. 
12.X1X. 3. XXIV 1 .6. 8 a?.13 XXV. 
14.25.27. 29.31.XXVI.21.23.24. 
27.3 3,4y.XXX.21.22.XXXlI.1r. 
XXXI 11.210 XXXIV.28.XXXV. 
3.XL1I1.8.9.XL1V.2. j.XLV. f. 
6.io.LIII.i.LVU.LVI1I.3. LXI. 
6. LXVII.zo. 27.28. LXIX. 27. 
LXX. 29. 54.75.77.78. LXXL 
19.LXXII. io.<f^,XXVI.29. 
emendatus,! V. 3 ex plicatus, XXXIΠ. 
4.10.XLV.7. ^1114·^^^ 
XXIV.13.LXIL1. 
Arnobius, citatusWLy. 
KrntwxsycitAtw,tii 
Athen«us5dwi#fVIII.i4.XXIX.i.4. 
14 18. XXXU.3.4.XXX.7-LXV. 
16.LXIX.14LXXI.18. 
Avicenna, citatus, IX. 2. XVII. y. 
XXIV.it. LXI. 34. LXIV. ^.no^ 
tatus^WXAZ refutatus XVIU.7. 
AurelianuSj Cxlius citatus, IV. 7.V. 
y. LXill. 4. notatus, LXIIL 4.18» 
refutatus, LXIIl.y.7. 
Autor definitionum, dw/w, VII. y. 
XXXVIII.y. 7.XLUL 1 .LXX44. 
D Accius, Andr. citatus, LXX. ioy· 
•^Sallonius, Gvihelmus citatus* 
1.11.ll.14. IV. 6.8,XI. rXH.6. 
XXIII. 5 XXV. 13.17. XXVI. 19 
3H5.XXV1LPXXIXI6.XXX' 
12. A U T O R U Μ. 
η. XXXI. ίο. XXXVII. n.XL.i4. 
i6.XLI. 5.XLII.14· iy· XLIV. 6. 
XLVU.L^.LI.i.LlH.n.LVII. 
4.LX,i6.LX.22. 34.LXII. 17. 33. 
LXIV./7.LXVlLf7-29 34.LXIIX. 
4.LXX.2.33.43 y2.y4.72.84-23. 
96.98.99. laudatus, II.14· IV. 8. 
XXV. 17.XXXVII.II.XLVI. 6. 
LXIV.17LXX.93.HOMt5bXXV.17. 
XXVI.29.XXXI.U.XXXVII.12. 
XLlI.14.1y.18. 
BartholinusjThomas citatus, VI. 1. 
XXXlI^x.LXJX.^./iM^M^VI. 
1.LXIX.34. 
BalloSebaftianus citatus. II. 3. 4. 
LXX. 4. 
Bauhin9, JohannesnM/w, LXX. 
Bencdift9, Alexand.aw/. LXI.28.31. 
Benivenius, Antonius citatus, V. 9. 
XXX11.2y.4o.XLV.7.LXX 33. 
Bertinus,Georgius dM^^XLVIIL 
6. LXVII.4y LXX.y. 
Bertrucius,Nicolaus LXI.28. 
Biorno Severini^w^/wi? XLIV.f. 
Boetius citatus,ΧΙΙ.7. 
Botallus,Leonb artus citat^LSl.i^. 
Bourgdieu , Carolus de, citatus, 
LXVIII.2. 
BraiTavolus,Ant.MuranMi»f3LXX. 
5?· 
Budarus, Gyilielmus citatus, 11.6. 
XIII. 2. 
f^^ialpinus, Andreas, citatus, 
^XXXIV.f.LVI. 20. LXI. z8. 
LXVI.23. LXX. 30. 
Capivaccius, Hieronymus citatus, 
XL. y.LXX.49.rc/ww^5XXXl V. 
x8.i?. 
Cardanus, Hieronymus citatus 
XVIII. 9.13. 
Cafaubonus, Ifaacus citatus, I.14.' 
XLlIl.ri. LXVII.27. 
Caftrenfis, Stephanus Rodericus, 
laudatus, LIV. 1. . 
Caftro , Benedidus a , citatus, 
XXXVI. 3. XXXIX.2.LXII.39. 
40.LXIII. Zl. 
Caftro,Rodericus ^citatus, 
Celfas, A.Cornelius citatus, II.9. id. 
■ V.y.7. XXII. 2. xxx.9.xxxv. 
y.XXXVIILy.XLVII. 5. XLIX. j. 
y. Lll.i.f. LIII. 5. LIV.ij.LV. 4. 
LVIII11. LIX. 2.3. LX.z.7.iy. 
LXII. 21. LXIV. 10. LXV. 23. 
LXVI.4.LXVIL 2.1J.LXX.fr. 
73-7 £· 8 3.8 4.1 o o. LXXI. 
plicatus, LXVII. 12.13. laudatw, 
XLIX.pLXX.ioo.wM^>LXIV, 
11. 
Cicero,M.Tullius «w^I.i.XXIV. 
2.5 6. XXVI. 8.XXX.7.XLI.7. 
XLII. 8. LXII.26.LXVI. z.LXXT 
£4.62ΧΧΧΙΙ.7.ιο.ηο^9, XLI.7. 
Claudi nus, Jul.Cxfar citatus,LX.i^ 
LXL31.LXIV.27.LXV.dy.LXVI. 
y.LXX.73.74.8o.9o.ioy. 
Conciliator, Pet.Aponenlis citatus^ 
LVII.7. 
Conringius, Hermannus citatus > 
XXXIII. 3. 
C 0 ruar i % Janus XXVI* 
1.4.6. LX V.13. notatw^X VI. 7.8. 
10.29.XXXI.15.XXXII.13 XXXV. 
8.26. 
Crafftius, Jacobus citatas, 
LXX^· 
'Cras^ INDEX 
Craflus,Paulus cta;,LXX. jo. 
(irato, Johannesaw/^, XII. i.XX.z, 
XLlI.i.L I.LVII.2.LXX.49.9Z, 
LXXI. 7.42. laudatus, XLII. 1. 
LXX. 9z. 
p\Elrio,Martinus citatus, XV.i 
Demofthenes, citatus ^W7ld6. 
UrufiRgi9, Antonius ni4i9,LXX.78 
Diofcorides , Pedacius citatus 
XLVI1I.2.LXVIII 11 LXIX. 33. 
LXX.7f.103 LXXI.16.19.20.24. 
Diverfus^Petrus Salius citatus^NL 
5.8.XII,%XXI.7. XXVI. f. zi. 
XXVII.y. XXXII.23.XXxrv.14. 
XXXIX.7.12. XL.if.LXIII 3.16. 
i7.LXV.i.LXVI.7.i5r.2i, 23. 29. 
laudatus.m.6 XXVL21.XXVII.2. 
XXXIX.7.LXIII.3.LXV.10. no- 
tatusyHI. y. VI. y. XII ιό.ιι. 12. 13. 
i4.XXVI.y.LXV.3^.4?. LXVL 
ii.29.refwM/9,nI.y,XlI.i0.ii ^43. 
XXXIV.iy.itf 17. LXIV.2.LXV. 
z.y ^.7.8·5>.ιο.ιι i .LXVl.30.31. 
Dodomeus, Rembertus citatus > 
XXXV.21.LII.2.LX.19.LXX.33. 
LXXI.41. * 
DonatuSjMarcellus citatus > XV. y, 
LXT.34. 
Dudithius,Andreas citatus, XXX» 
30.LXX.9 ? .laudatu^ LXX.9 r. 
Duretus, Ludo vic9 citatus, XXVII. 
y.XLIVX XLVII.4.LIII. 10.12. 
LV.5.l4a^^XLVII.4. 
"p* Phe©,.Michaei citatus^WIV· 8. 
■*^Ephefius,Soran9 citattts,LXI.28. 
Eradus, Thonaas citatus, XVI. 12. 
XXV.29.XXVI.12. LXX. yo. 84» 
ΧΧΧΤ^.^ώΛ^,ΧΧν 29.XXVL 
XZ.LXa. 84** 
Erotianus,cii4iw3LXX.58J^^ 
IV. i« 
Euripides, citatus, I.'l<XXIX,iz» 
LIX. f. 
EyfenmengerasJobannesChriHo* 
phorus aMizfijLXX.jj. 
PaUopi%Gabrielfzvr»5,LXX.iof. 
Faber, Petr5 Joh.c/Mi.XXIV 2. μ 
Fernelius, Johaiies «Μίί/ί,Χ.9 XIV. 
1.2.XXV.24.XXIX.22 LXI.34. 
LXII.7.LXVI . 2j.LXX. 14,4^ 
56. laadatpAJKX.4(^72 atc>taiUS,X· 
9. XIV.i.LV. 7. refutatu ,X1V.J» 
XXV. zy. 2^.27.LXiX. 34. 
Feftus,piM/wi,X» 7. 
FoeiiusAnuti9 citatus,ΙΙΪ.4 ώΐν.8. 
9· V.$ VI.2.XXVI.1.4.6. XXVII, 
3 i.XXX.iy. XXXIV. y. XXXlXr 
2.XLL6.XLII.U. XLV. 12.13. 
XLVII.i 2 LL4. LX. 6. LXI 4/ 
LXII.28.LXV 13.23.40. LXVII. 
10.17.2440.22.LXX.1^24.29.44. 
laudatus, I.io. IV.rVIL3.XIU. 
LXVI.z£ notatus,l.%.III. y. IV.8. 
VILy. XXVI. 2.4.7. 8.10· 29·' 
XXXI. r y.XXXII. 13.XXXV.2tf. 
XXXIX.n. XL. ιώ l7. XLin.7. 
LIII.11. LV.8.LVIII. 9. LX.ro, 
LXV.32.33. LXVIL4I. LXX, 
24.25*. 
FontanuSjJacobus nVrt/^jLXI^r. 
Foreftus, Petrus citatus , II.itfVI.%. 
VIL2.IX.2.XV.7.XVH2.XX1X, 
I7.i8.XXX. 16.17.XXXIL z6. 
XXXIII.y.12 XXXIV. y. XXXV. 
X7.ai 55- 34.XL.20.XLV. z, 
XLVILy. XLV1U. 6. XLiX.9r 
LiS.LItz.^rLV.X. iMuiatus, X V. 
7* A U T O R U Μ. 
7· LXH. 41. LXX. 9.notatus > IX. 
2· XXIII.4XXXV, 26.LVIH· z6. 
LXV.47. 
Fracaftori%Hieron. citatas, LXIV.19. 
17ancancian% Antoni9nMmi, LXlV.p. 
Freitagjohannes citatus, LXX44 
/^.Alenus3ClaudiusnwiWi,1.12.14.1^. 
V1 [I10.IU4.IV,7.g 9^.45. VLz. 
VIII.2.14IX.2X1.3.4.6.7.12 iy. 
XI.2.7 XII.£ 8.9.10.ti i7. XIII. 2. 
XVI.4y.XVin 12.14 XIX4.6.XXIII. 
44.XXI V.i XXV, 4. 6. ji.iz.iy. 16« 
20.24 50. 4.4. XXVI. 1417. 31.32. 
38.XXVII.16XXVIII.2.XXIX. 14. 
24 XXX. 12. iy. 24 24. XXXI.2. 
XXXII.I6.t7.5y46.XXXIV, 2. 44. 
7.27.28. XXXV. 8. 2 8. XXXVI. 6. 
XXX VlI.iXXXX VIII. 47. XL. 4. 
XLI. 44.4 XLII. 19.20. XLIII.i. 
XLIV.1.XLV.4XLVI.2.4.XLVII. 
i.XLIX.y. LI.1.LV. 8. LVIII.8.14. 
If.LIX.z.y.LX. 4.6.11. LXI.8.10. 
I2.I7.J4.LXII.14.16.I7.LXIH. 20. 
ai.LXIV 9.27.LXV.2 411 $4j%4°· 
41.44LXVI.9.22.LXVII. y.1819. 
29.46.47. f2.LXIX.14 30.I XX. 
47.iy.z6.27.444o.<-i.7O.77.LXXI. 
y.ju laudatw, I.14. IV. 8. XXV. 10. 
LXX. 93. cxplicatin, XXV. 11.12.14. 
ly.31.LXlV.26.notatus, I.4.X 4 5·. 
6 XU.8.9.XXIII4.7.XXV 19.XXVI. 
27. XXX. 23. XXXII. ι7.XXXIV. 4 
4.y.6.7,27.28.XXXV.i9.XXXVni. 
x6.XLI(.i8.24.XLV.4.LVn.4.7.8. 
^.10.11.12.14 LVIII, io. LXI. 20. 
LXlXj2.144.LXX 89.91.92.94 re· 
futatus.WI 8-9.16. XLII. 24 22.24 
XLIIL4.LXIX.4j2. 
Gatinaria /Marcus cuius, XXXIV. 
lxi.26. .; 
Gaza,Theodorus, notatus, XXVI. 19. 
LXX.y4. 
Gellius, Aulus nMmi.LXVII.39. 
Gefnerus,Conradus citatus, LXX6f« 
74,80.10ά. 
Glandorp,MatthiasLudovicus,nM/w,· 
XXX.29. 
Gordonius , Bernhardus citatus , 
XXXIV. 9. XLIII. 14. Yefutatw3 
XXXIV.10.XLIII.14. 
Grembs,Franci(cns Ofwaldus citatus, 
LXV.49.LXVII.i-, 
HEer,Henricusab, citatus, XXII, 1. 
XXXI. 4. wM'/w,XXXI.f. 
Helmont,]oh.Baptifta ab^iM/p, VII.2· 
X.i.XV.^.LIII.j.LXV^S.LXVH. 
f.»9Mtw,Vn,2.X.r.XV,2· 4.LIX.3. 
LXV.49. 
HefioduSjCiMms/XXIV.i. 
Hefychius, citatus,ULj. XXVI. y. 21. 
XLIV.iLXXILj. 
Heurnius,Jobannes citatus, XXL i. 5. 
XX1V.9 XXVI 57.XXX.26.XXXII. 
8 XXXIV5.XLV.12.XI IX 4.LV.2. 
LViL4.LVni24.LX 14.1x1.3)54. 
IXII.?7.I XVI 34.LXVHU I XIX. 
1.2.7. laudatus, XXVI.57.LXIX.7. 
LXX.y.BPMiWi,X.i6.LV4il ζά. 
HighmoruSjNathanael, citatus. XXVO 
z^5f.XI 5 LIVX8 LVLm.i^.LXI. 
ii.i.W^o laudatus l.IV .refutatu^ 
UV.7.S1V115.^. 
Hildanus, GvilielmusFabricius cita* 
^,VI.2.XXII.j.XXII!.6.XX1X 22. 
XXX. 17.XXXL7.16.ΧΧΧΠ. 7. 26. 
3i.LXI.z8.p. 5i.LXIV.i6. LXIX. 
20. INDEX 
ao.LXXj f .49.107. laudata LXX. 
49. 
Hippocrates, Ι.4.7.9Ί3· IL6.9. 
1142.15.111.4.p^.IV ^Α^όΛ7!.^. 
6. VII. 4.f.VIII 2.1011.1317. IX?· 
XI.f.XI1.2.6-H.i3 XVI-7.XVIII.8.II. 
XIX.2.4.7.6. 7 XXI^XX*1·*· <· 
XXIII.2.XXIV.i,XXV.i.2.3 i8 20.25. 
51.54 3 7 XX■ V i.XXV.i. 2 3.^8· 2o. 
25.31.34 37. XXVI* 1.7.8-9.II· 12. 
14.17. 18. 19. 2p 29. 42. 44. 45· 
XXVII. I. 4. 7· IX· If· '7- 18. 
19. 21. 22. 23. 27· 26. XXVIII* 
1. 2. 7. XXIX. 6.7. 9. II. 12. If. 
XXX.3.810.15.24.26 31 XXXI.7.11. 
14.XXXII.2.7.8.12.14· Ϊ7· 19 20. 
25.54 XXXIIL1.3.5.7.8.11. XXXIV. 
1.28. XXXV. 4. 7.7.13.27· 27.28. 
XXX VI. I.2.XXXViu.9. XXXIX.I. 
5.7.6.8·9.ι° 12.13. T4.XL.4.9.H.1344. 
16, 17. 18· 20. XLI. 2. 7« XLIL 
2. 9. 10.11. 24. XLIII. 5. 4. 7. 6. 
XLIV. 4 X*LV. 14.9.10.11·^· M-M. 
XLVU.3.4.XLVU. 1.2 3 6.XLIX. 
?.7.JO.LU.2· P LII.I.L1II. 2. 4* 1°· 
L1V.i.iz.LV.6.io.LVL 6.13LVII. 
i,74LV1II.7.9.12. LIX» 2.6.10» LX« 
^.8. ?. ζϊ. LXLi. 4·9· ip i7' 24· 
LXU.f, 6.14.17. τ 6.2 8-LXULi.j^» 
12.14. if.i6.LXIV.5· 7.7.9.27.29. 
LXV.3.7.6.7.13.17· 19.21.24. 2^26. 
29.30.31.?7 41.45.44.72.73 60.61. 
^f. 66. LXVI. 6. 7.8. 16.20. 27. 
LXVII.6 11.1647.18.23.3 2.34.46 47. 
y2.LXVIII.28.9-n· LXX 2 7·9·12· 
17.16.17.18.21.2627.29.33.36.37.38. 
39.4042.44.51.52.73.78.60.62» 
63.64.66.72.76.79.80.82.83.86.87. 
9O.97.96, 97.98.99. IOO. ΙΟΙ IO5. 
LXXI.8.9.12-17·20. 21,22.26. 3Ϊ.32- 
5 3.56.37.5 8.4o.LXXII.io.if.i8 rfe- 
12.62.63 LXVLn.27.30. 
3z.LXX.79.60.61.6265.64.67.66* 
I^Wl^ii-emenda w , VII. ^..excuja· 
tM, LXIV.7.8.9. LXV.z.4.9.71. 
plicatw i.8.VII 7.VIIL10.11.XIL3 4· 
XVLIL10.11.XXV.4.5.6.7 8.9-io-H· 
12.18.23.27.50 31.52.33.34.XXVI. 
3 4.7.8 9.10.14.17 16.17-18-i9-2°<27- 
27.28.3i,32.4o.4;.47.XXViI. 2 5, 
4.7.6.7.8,9.13.14.16.17.18.20.2z.24* 
2f.26.27. 29.XX1X.13· XXXL ip 
ΧΧΧΙΙ.14.22.ΧΧΧΠΙ 4.8-9-XXXv* 
8.9.13.14.26. XXXIX. I.XL. Π· 19· 
XLUI 6.XLV.12XLIX.4 LIL2.3. 
LIIL 7.612.13. LVII.1.2LX.9.10. 
LXIL6.9 LX1II z.^-H-LX^M·^* 
17.18.19.LXVI.28.LXVIl.1417·^ 
19.20.21,22.23.24.29.30.31.32.33.34. 
37.36.37.38.41 LXX.i9.20.21.22.23» 
24.2f.26.27.30· 3H2· 33'54·?ί ?6·J7 
58.39.40 41.42.44.73.73.60.67.68.' 
69.72.74.80.81.82.84.67.87 88-9P 
96.99.101.102.103.LXXI.8.9 10· U* 
12.17.19.20.21.12.2 5 · 26.27.3·· 3^· 37· 
LXXll.io.n 12 JaadattiiyMI· 2.IV.9· 
XII.6.XVIII. 8- XIX. 3. XXV 20. 
XXVI. 8. XXVII. 22. XXXIL 18. 
XXXIII i. 7. XXXVI. 8. XLV. 
14. XL1X. 2. LIIL7 LVIII. 7. 
LX8.LXL19.LXIl 151XV. 10.12. 
70.LXVII. 14.23.37· LXVin. 13. 
18.IXX.90.f8.97.107. 
Hofmaonus^Cafpar (iww) 1.4.16.Π.Ϊ* AUTiHORUM, 
ίί.Πΐ.ώΐν.ϊο.ν.;.7·8·νΐ.ΐ5 8 VII. 
2.ΙΧ4 Xu.XIILi. 7. XV. 9. XVII. j. 
XIX.8.XXI.2.4.7. XXIII. 2.X XIV. 
ij.XXV.ij. XXX. 16. 2.7. XXXI. 1. 
XXXII. 9. 19. 31. XXXV. 2;. 
XXXVIII 8.16. XL. ly. XLV. 4. 
XLVIIL4.LII.4LIV.4.14.LV. 1. 
LVI.iy.LVIIL9.LXL4 6 η. LXII. 
eo.LXVILi94i.LXIX. 6.LXX.29. 
$4. jy. 4j. 6f. 80. laudatus, XV.9. 
LXVII^y. notatus, V.f.g.^VLi.f. 
XXXII.19.31.XLVIII14. 
Hogeland_',Cornelius d^citatus, X.8· 
laudatwfo· 
Hollerius,Jacobus citatus^VlIf. IX. 2. 
ΧΧΧΠ 17. XXXIII.12. XXXIV. 5. 
LVII1.10. LXI. 5u ;4. LXV. 74. 
LXVI. 2 j.LXX 3.4.76.9?. 
Homerus, citatus, IL9.XXVL11.XXIX. 
14. LIV.11.LXX107.LXXIL3. 
HoriHus,Gregorius citatus, VIII.5. IX· 
y.XXX V. 10.2 r. LXIIjz. LXX. 44. 
io.10^.explicat, XXXV. 11. lauda- 
m,LXX.45. refutatus,VIIL8. 
Horftius j Jacobus citatus,Sc refutatus, 
XXXIV. n. 
I AccbinuSjLeonhardus citatus, IL16. 
VII.2< XXX. II· I ? LIIL J. LV. y. 9. 
LAH. i LVli.J. LXV. 40.y4. 60. 
LXVl.2J.jy.LXX. 10 45. defenfiu, 
1X.2.3 4·;· laudatas, LX VI. jy. nota- 
i^5XXIII.7. 
Jefiringiusj Johannes Chriiiianus «- 
tatas Si laudatus,XLVULfi 
ingraflias,3ohannes Philippus citati) 
ΙΧφ 
Interpretes feptuaginta citati ,LXXIL 
Jael,Francifcusd«u«,XXXV.Ti» 
Johannes Evangelifta, citatus, LXX» 7. 
8. 
JonilonusJohatinesm^jXXXIV.z^ 
refutatus,XXXlV.27· 
Jordanus j Hieronymus citatus, llif. 
laudatus, itu 
JoUbertus,Laurentius ru/UwJX z. 
Indicum Autor,ciww)LXXI.i4i 
Juvenalis,wmw,II.10. XXXVII.^i 
lZ*Rucqvius , Georgius laudatus , 
1VXXXV.2O. 
Kyperus,Albertus c/MW.LXVI.ji. 
T A&aritius, L. Caelius Firmiamis 
laudatus,XXXV·ζ^ 
Laertius, Diogenes citatus, XXIX. 5. 
XLII, 8» u. XLIX. 10. LXIL zp 
LXXII 10. 
Langiusjohannes c itat tu,!, 2^6.XXIVt 
i^.LXX.2^.^.7^. 
Laurentius, Andreas, citatus 1.2. 
XXIV.i. XXV.zi. XXVII. 3i> XL. 
LXI j. notatus, XXV; z>. 
Laurentius, Georg. Friedeficus cit4' 
tus, LV. 3. 
Leonicenus 9 Nicolaus citatus XIIL 
i. 
Leonusj Dominicus citatus, LXlX# 
1. 
Liberatis, Liberatus de, citatus, LXX« 
49· . 
Liebautiiis, Jonannes citatus, IV. 
XXXII. ?.9< LIIL 6. LXX. ^5. jf. re- 
futatus, LIII. 7.8; 
Lemniusj Jodocus citatus, XLVliL 
Lone- £oner%Phinp.Joh.,cto«;vin.3.X^ 
ifLXVni.7./4^f. LXVIII.8.re/w- 
i4w,VHLrXILiy.XXXVI.7. 
Lucas Evangelifta citatus. LXXIL^ 
Lucian»s,di4/w,II. 8. 
Cucretius,nMi«f,II.4. 
MAcrobius, Aur. Theodof? citatus, 
lLy.XXIV.i4.LXII. 26.LXVI.30. 
LXXIL^. 
Magnus,Petr.Paulus citatus,LXl.2^. 
Marcellus,'Noniuscitatus, XXV. 14. 
LXXII 8. 
Martialis, citatus, LXXI.19. 
Martianus, Profper citatus, XXII. 2. 
ΧΧΠΙ4. XXV. f. 17.18. XXXIV. 22. 
XXXV. ig.LIII. 8. LVII.ii.LXI.jS. 
laudatus, XXV. i7.28· 30. refutatus, 
XXXIV.23. 
Murias, Alexander citatus, V.f XXl. 
6. XXXIV. 20. XLVILy. LXI. 27. 
LXIV.23.24.LXVI.17.23.34.LXX. 
103.10 f .laudatus,LXI V.z^.notatusjV. 
7LXIV.24.2f.LXVI.10.12.17.18.re- 
futatus, XXXI V.21. LXI,27. 
Melanchton, Philippus citatus, xm.i. 
Mercatus, Ludovicus citatus, II. 16. 
XXXI V.12. LXI. 31.3?. LXUI.g.r^. 
tatus, XXXIV. 12.13.LXIIL8. 
Merclin^jBartholomx^a^.^LXX,??, 
Mercurialis, Hieronymus citatus, X. 7. 
LXX.io?. LXXII. 18· laudatus, X. 7. 
LXXIL18. notatus X. 8. 
Mefues, Johannes'citatus, LXIX, 4. 
LXX.64. 
Mnefitheus citatus, LXXI.ig, (43, 
Monavi^Pctr9 citatus ,ΧΧΧ.^ .LXV l[. 
Montanus,Ben.Arrias citatus,XXIV. 2. 
Montuus, Hieronymus dMf«f,LX1.27. 
Motes Propheta citam > XXiV.a.6. 
INDEX 
LXII.ii.LXX.8.LXIX.i9. 
Mynficht,Hadrianus d, citam, LXVJ. 
5 8-47-notatus, LXVI.41.4z. 
VTIcander notatus, LX1X. u. 
^Nymannus^Gregori^w^IIX.?. 
IX.z.XXXII.jo.XXXIV.zj.XXXliX, 
SL.j.LIV.j.LV.^LVLf LIX.9. 
ZARibafius cm^LXIV.i.LXX.ioj. 
explicatut, LX1V. 26, 
Ο Alia dias citatus, LXI.y.g. 
1 Palmarius, Julius citatus, LXIX.j 
Panarolus,Dominicus cfM^,XXV.22. 
XXX.24.27.LX.16.LXL34.LXX.5f. 
ParacelfuSjTheophraftusdw/w#, VII. 
7-XV.2. 
Parxus, Ambrofius citatus, LXL34; 
Patricius, Francifcusci^^Vx.XXIV. 
1.LVI.6.LHX.1. 
Pavius, Petr. riMi»,XXXU.^.LXI.4. 
Pauli,Simon citat' & laudatus,LXiX.22, 
PaulusApoftclus c/74,70,LIiX.27.LXiL 
28. LXX.8. 
Perottus, Nicolaus citatus, X. 7. XXV. 
14 XXVUXXVlI.zrXLmao.u. 
LXXLip. notamus, XXV1.6. 
Philo Jndxusnf4ii«,XXX,24. 
Phocylides citatus }XXlX.t. 
Phrygius, Petr. Franciteus citatus, 
LX1V. ?. 
Pindarus, citatus, LXtfI.14.LXX.94. 
Pifo, Nicolaus citatus, LXI.31. 
Plantius, Gdlielmus citatus, VI. 7. 
XXV. 20. 
Platerus, Felix citatus, ΧΙΠ. 1. XXXII. 
24.?%LIX.io.LX.2i.LXI.?i. LXV. 
18. LXV. 46. LXVI.23.38. IXVH. 
44.notatus,X.io XIIL7.LXV.46. re· 
fww,XUI.$.4.y.6,7.LlX.jo. 
Plato A U TiH O R U M. 
Plato, citatus, Ii.u.i4.ir,yjn.T.VII.$. 
ΠΧ.2.15.ΧΧΙΙΙ.2 xxiv.? χχνΐΐ.27. 
LXn.252pLXXy4.i07. LXX II.4, 
Plautus, W4f»y,XXVI.i^ 
Plempius, Vopifcus Fortunatus cita- 
turi XI, 14. 
Plinius Major,citatus,Π.^7.10 VII. f, 
XXIV. XXX. 26. XXXI3.XLI.2. 
XLYIIL 2. LXVL2.LXIX.27.23. 
LXX 29.83 LXXLij.^,2^..notatus,, 
LXIX.12. 
Plotinus citatus, I 1. 
Plutarchus enatus, !. ^XXXU.6.16, 
LXVL2.LXVIIa4.40.· 
Pollux,Julius citaius, LXII.i. 
Polybius, citatus, LXVII.28, 
Pontanus, Joh.Joviarr citatus,XXXL^ 
Ponzett9,FerdinaivLnw/^.XXIX.22r 
Porphyrius, citatus, XXXV.2.5. 
Prateniis, Jafon citatus, XXIX, 17. 
LXVII 45,. 
Primirofiusjacobus citatus, LXX.49. 
68-7i. 
Prudentius,citatas,II4 XIV. 4. XV. 4. 
15. xvi t.xxm. i. 7<xxix,y Io 
LXIL27, LXX.94. 
pfalmifta citatus, LXXL 14, 
Pythagoras,citatus, LXV.39. 
Ver ce ta π n s, Jo f-ph u s c itat/, X V. 
5<4.XXX4.LXIX.26. LXX«. 47. r^ 
/Μ^ίΧΧΐΧ.ζχ.Ζδ.'Ρ^Ο^Ϊ^ί^. 5 p 
Qyindilianus,Fabius citatus,LV1I.I5» 
T) Hales,c/m^LXIX 4 6, 
^^RhedusjFrancifcus citatus, LXIX. 
17.25.^.laudatus,\b. 
.RiolanusJohanuesriM/wi, XXIV. io, 
IXI.31, 
Rivtrius, Lazarus citatus , LXL 54, 
LXViI.Z4ioMi^XXVn.z. 8. refuta- 
iw,LXVn.y; ισ,ιι ιζ. 13.14.48.4^ 
fi· yx· 
Rondeletius,GviHelmus citatus, XXI. 
7.XLL8.XLVIII 6. LIII.2.LXI. 31. 
3 z.LXVI ztf 8.^oiLXVIII.^,,laudatus? 
LXVI. 38, 
Rudius, Euilachius citatus,I.^iLXVII.^ 
Rufius,Ephefius citatus,LXI. 4. 
g Ala, A ngelus citatus,ixx,^8.77 lau^ 
datusyLXX.^.^y. notatus·) LXX.fp* 
refutatus,LXX όο.όι.6z·^ 64. 
Salmafius, Claudius citatus f XXIV. 4J 
laudatus ib. 
Salmuthus,Philippus citatus, LXVII. 
50. LXX j j. 
Salomon Rex Ifraelis citatus, LXIV.iy# 
SammonicusjQHntus Serenus citatus? 
LXVII. 2. 
Santorellusj Antonius citatus, LVIII# 
2.z6. - 
Saxonia, Hercules citatus* LV. 3· 
Scaliger, Julius Cxfar citatus,XXVIL 
zz XLI-ώ 
Schallcr, Hieronymus citatus, LXIX* 
4it . 
Schegkius, Jacobus citatus, XXIV. 9* 
Scheunemannus Henricusy citatus? 
XV ή. 
SchmidiuSjErafmus laudatus ^LXNI.^ 
Schroederus,Johan. citatus, LXX 90. 
Seneca, Lucius Annxus citatus, XXX* 
9.i4.i£.LXXII 10. 
Seneca Tragicus citatus, XXXV. 
LIX. z. 
Sennertus Danief citatus, IV. 10. VI.7^ 
I1X J.X.IO n.XII.iy.XV.y. XVI.i.p 
10.XX.Z. XXI. 2.3. XXV. I5. XXVI.J< 
XL.4. XLI, 8. XLILi, XLV.Z.^ 
LXVII* INDEX. 
XLVII. f. t.z. LTV.;. LVI. i .LIIX. 
«y.LXI,;i.LIlX.j.LXIII.io. LXIV. 
6. LXV. 47. LXVI. z;. LXVII. f o. 
1<ΧΙΧ. I.3 .LXX. zz, 3 3.3 f. excujAtuc, 
LIV.11.Matus, XV. i. LXIIL10. 
LXIV. 17.LXVII.47. notatus, XV. 
g.XVIiz.XXX. zo. LIV.3.LIIX26. 
LXVLzf, LXX.33. refutatus. IIX. d. 
X.10,11.13.14.1$. XII.15·, XV.^.imz. 
Χλ^Ι. 3· 45· 6.7.8-9 .ιο.ιι,χζ,ι 3.14. 
XXXIV.Z4· 
Septalius, Ludovicus cz>4fw«,LXILi7.LX V.40 
47.LXVII.44, LXX. 48. 
Serapion notatus, LXIX.nt. 
Severinus M. Aurelius citatus,LXL3r.34.LXIV. 
4.LXV.4)'. laudatus, LXIV. 4. 
Sidonius, Cajus citatus, LXVII.44, 
Smetius, Henricuscitatus, XXIII. f. XXV.29. 
XXVI.3f. XXXV. 10.31. LXXL 6, 
Socrates citatus, Ltj. LXIE13. 
Sephodes citatus, XXVI. 16. XXXII. i6„ 
Spigelius,Adrianus citatus, IV. 10. XXVIL31. 
Stieberiu^jBernhardus cit atus^W.y,, 
Stobajus, Johannes citatus, XXIX. ^.LXVH.7» 
Strabo citatus, LXVl.12. 
Suidas citatus, XLVIII. 3. 
Sylvius,Francilcus deleBoe citatus & laudatus 
LXXU.19. 
Sylvjus, Jacobus citatus, LXI.27, 
Syracidescim«i, LXIL 12. 
^TTArantajValefbus dc,cnaf?M,LX.i9.LXlV,3o. 
A Tatius, Achilles citatus, II. s, 
Theodoretus, citatus, XXV.20, 
Theognis, citatus, II. y. 
Theophraftus, citatus, IL 6. VI. 2. VII. f . 
XLII. 3.7. defenfus XLII. 14. ig. explicatus, 
XLII. 4,7.12.13. laudatus, XLII.8· 
Thevart, Jacobus citatus, LXX. 98.. 
Thucidides, citatus, XXXU.16.LXVII.17, 
Toletus, Fraiicifcus citatus, X. 12. 
Trallianus , Alexander citatus , LVIIL 8. 
LXI. 28. 
Trincavellius ? Vidlor citatus, LV-4. LXI. 18· 
LXVL f.9. LXVL. 4). LXX. 89. 
?frifmeg^us2Hermes citatus, XXIV.i. 
Tulpius, Nicolaus cliatili, XIIL f. XVII. 4. 
XVIII.d. XXIII. 6. XXXII. 26. LVII.j.f. 
LVHL26. LXVII. fo laudatus, LVlIf. 
Turrifanus, citatus, XXIII. 4. 
Tzetzes, Johannss citatus, V. f. 
WAlerius Maximus citatus, XV. 6. 
- Valetius, Antoniusciia^ XXXIV. f. 
VaHa,Laurentius citatus, XIIII. 10. 
Vallefius, Franciicus citatus, IX. f, LIV. 14. 
. LXVL ^laudatus, LXVI. 13. 
Van dpr Linden, Joh. Antonides citatus, I, f. 
S.ILfJV.^VLi.XV.io.XlIX.i.n.XXi. 
3. XXVI.12. XXVII. 31. XXXII.0. XXXIV. 
31.XXXV. 13. XLV. u. XLVI. 3. XLVII.8, 
LIV* 7.LVI. 6.20. LUX. 16. LIX. r. LXI. 
4-6.rr.LXII. r. 28. LXIV.n. LXV. n. 16. 
LXVI. 19.31. LXVIL27. ?*. 37. LXX.u.30. 
43.86. LXXI.36 laudatus I.XV.9.XVIII. 
2. XXXIV. 31. XLVI.3. LIV. 5· LVII1.16. 
LXIL 1. 
Varinus, citdtM. in.J.XXVLf. 
Varolius , Conitantius citatus, XVII. 3. 
Varro, citatus LXX. 75". LXXH. 8. 
Veiga, Thomas Rodericusa, citatus, X. 12, 
XVII. >.XXVI. 27. XXXIV. f. 29. XLVII. 
7.LVII. 4· LXIV. if. LXV.fi. LXVII. 46, 
LXX. i· refutatui, XXXIV. 29. 30. 
Veialius, Andreas citatus,[ IX. j. XIII. f. 
XIX. 9. 
Villanovanus, Arnoldusc/ww, XXVI. 34. 
VirgiliusjPubl. Mitocitatus, IL6.12.LXXI.32» 
Vilcerus, Johannesc^iiM, LIL1. 
Vitruvius, citatus, LXIV» if. 
WHckerusJohan-Jacobus citatus, LXX. 90. 
Wepferus, Johan-Jacobus citatus,XIII.8, 
XVIII. 6.7. XXIX. 22. XXXII.38. XXXV, 
xo. XLI. I. L. 7· LX. 20. laudatus, XIII. g, 
LX. 20. refutatus, XIII.9. 10.XVIII. 7.8. 
XEnophon, ciratits XXVI. 16. XXXII. 16. 
r^Abarella, Jccobus citatus, X.12. 
^Zacutus Lufienus citatus, XIII. j. LX. 18, 
LXI. 28 LXIL 38- notatus, LXIV. 12. 
Zecchius, Johannes citatus, LXX. xof, 
Zorot&er,citatus, I.x. 
Zwingerus Th^q.derus citati#, XXVlLlojXe 
«eW^XVIIL^.LVHL^ 
I Jufti 1 
Justi Cortnummu 
D E 
MORBO ATTONITO 
LIBER UNUS. 
Συ'ν Θέω. 
1 
Cturo de gravisiimo & horrendo capitis morbo i me- 
thodo accuratoribus Medicis hadenus approbata fe« 
qventia primario veniuntproponenda: I. Nomeru,, 
II. Definitio conflans Genere, Subjedo, Caufa. III. Diffe- 
rentiae, IV. Signa. V. Indicationes. VI, Curatio. 
iAI^ICUIMS L 
Morbus attonitus alias dicitur 
Sideratio, Εμ-βξ^α-ις, Affulguratio, Το βλντόν, I- 
&um> Αφωνία, VOC1S defedio. ϊ1αξά7\νίτις,Γ)ϊίϊο- 
lutio vel Refolutio nervorum, Σφώίλ©-·»σ-φα- 
κίλιτμ.ός,Corruptio. ATOTA»^ia,Percusfio. 'Έκ- 
π7\»ξι$, Obftupefcentia. ΚατάΛα-ις, AttonitaJ 
concidentia. ®t'C 2 
DE MORBO 
Prooemium, in qvo occqfio operis[uficepti, 
& cur de Nominibus latiufiule traffatur. 
CAPUT I. 
Nimal adorandum & 
'venerandum a fapi- 
entiihmis ^gyptio- 
rum Sacerdotibus : 
divinum, plenum ra- 
tionis & confilii ab 
optimo Romanae eloqventiae parente 
haud immerito appellatum efie ho- 
minem, ob maximam naturae maje- 
ftatem & igniculos feminaqve divini- 
tatis faciei evidenter imprelfa jamdu- 
dum meminimus. Hinc tam pul- 
chrum firuttura humana cenfetur opi- 
ficium^vdmpulchrum ejjepoteft, Plo- 
tino2.Ew. Τολμκ^τάτης ^ςφυσΐ- 
ας 'ήγνα.σ'μα a audacij^ma natura 
machinamentum^ ^είων χ&ξων πλα- 
^aa^aXid^TOViartificiof^i- 
mum manus divinafimulacrum, vetu- 
ftifhmo Zoroaftri: 
menjura rerum omnium, Pythagorae: 
φυμάτων, miraculorum omni- 
um miraculum YlAtoni. Et fi qvae a- 
lia hominis dignitatem exprimentia 
reperiuntur encomia. 
Dignitas vero&majeftas il- 
la cum in nulla alia corporis parte_> 
qvam capite aeqve fit obvia & confpi- 
cua,fit,ut tanta veneratio, tantus ho- 
flor membro ifti prae reliqvis omni- 
1. 
bus deferatur. Sola enim Principum 
capita auro, aere vel marmore fcplpta 
funt in pretio: fola Imperatorum at- 
qve Regum capita Diademate aliifq; 
honorum infigniis coronantur & 
cinguntur. Caput[aeram Palladis ar- 
cemveteresut rem [aeram obfiervabat. 
Namper caput jurabant, illius nutupa- 
Pa confirmabant, inqvit ex Athenaeo 
Langius i. EpiH, med. z 5. Hinc me- 
rito Laurentius dicit: ^vid fine ca- 
pite efi homo ? jacet meherculefine no- 
mine fine honore qvafi truncus ignobi- 
lis. Qvod de facie,utpote praecipua 
capitis parte,elegantiffime expreffit-» 
Poeta,dum inqvit: 
Nam, cum de ftatua[acies[ormofia 
remota efi, 
Non decus in reliqvo corpore tru- 
cus habet. 
§.3. Ex facie iane totum homi- 
nem haud difficulter legeris. Vere 
iterum Laurentius. 1. htfi. anat.·^. In 
facie,vultu & oculis lucent omnia ani- 
mi pathematu. Sunt oculi animi in- 
dices·, ut vultus animi efi imago, per 0- 
culos velut per[enefiram ad animum^» 
u[qvepenetratur. Mirantur oculi·, ad- 
amant,concupi[cunt, amoris, ira,[uro- 
ris,mifiricordia, ultionis indices fiunt, 
deni-. ATTONITO. 
Rudius l.x.deaff. hum.corp.cap.i. vi- 
delicet, ideo primatum & prorogati- 
vam aliqvam caput accepiiTe,qvod fit 
feniuum tam externorum qvam in- 
ternorum organum & habitaculum. 
Nervofius dicitur, qvia caput eft or- 
ganum intelledionis, ut bene vocat-» 
fulgidifiimum illud olim Belgii,nunc 
coeli Sidus Johan. Antonides van der 
Linden. z.Med.Phyf.^.^. Clarius, 
qvia hofpes capitis cerebrum perficit, 
manifeftat atqve promit adiones o- 
mnes a corde effe&as , qvod plenius 
explicat modo laudatus Dn. van der 
Linden. loc. cit.^A^. his verbis: De- 
betur autem capiti honor pra reliqvis 
membris, i. qvia ibi vultus eft : qvia in 
vultu pulchritudo & venuftas homini* 
potiflima eft : imo qvia in vultu mentis 
index eft. 2. qvia in capite funtpraei· 
puafenforia. 3, qvia corpus cum capi· 
te connePiitur. 4. qvia ar&a qvadam 
conjunctio, conjuncta necejfttudo in· 
ter cedit) non tantum corpori cum capi· 
te^fed & capitis beneficio partibus 0- 
mnibus inter fe^fcilicetper nervos. 5. 
qvia ex capite omne corpus capit incre- 
mentum corporis, & qvidem fecundum 
operationem in menfiura cujufiqve mem- 
bri. Haec omnia ibi perdofte & lar- 
giter explicantur. 
§.6. At vero qvanto major ho- 
mini ab hoc membro expedanda eft 
dignitas & utilitas,tanto major etiam 
noxa & aegritudo univerfo corpori 
paratur,eum adio ejuldem vel immi- 
nuitur 
3 
deniqve ad animi affeEtus omnes oculi 
funt compofti^ejus imaginem itu expri- 
mentes ut alter animus ejfe videantur. 
Hos enim cum ofculamur, animu ipfum 
attingere videmur. In facie vero 
qpam mani fella vifuntur meer entis,ti- 
mentisjCUpidi^iratif gaudentis animi fi- 
gna. In vultu audaciapudorμη men- 
to maj e ft as. In corde nafcuntur hac 
omniafed heicfedem habent, hucfub- 
euntjhincpendent. 
§. 4. Unde autem caput tantam 
habet prorogativam ? Si Platoni cre- 
dis?dicet ille inde elfe, qvia τσ 
tutov animo natura in cerebro collo- 
cavit. Nimirum diftinxit ille ani- 
mam humanam in mortalem & im- 
mortalem. Mortalem in thorace_> 
(late voce accepta,prout etiam venter 
inferior eo nomine, etiam apud Hip- 
pocratem/. de arte includitur. Con- 
fer Hofm. Ufpart.n. 2 31.) & in fpe- 
cie in corde &hepaterepofitamefle; 
immortalem vero in cerebro fedem_» 
habere: velut ex ejus Timoo cuivis 
patefcit & teftatus eft Plutarchus /. de 
procreat, anim. in Tim. Et /. deplacit. 
& decret.philof. Qyo adeo placuere 
Galeno,ut totam eo ipfo deformave- 
rit Medicinam. Erroriftecuma ju- 
diciofiflimo Hofmanno paflim in fuis 
fcriptis non refutatus faltem, fed pla- 
ne confoifus fit,licet reliqvis jam qvi- 
cfcere. 
§. 5. Meliorem vero tibi ejus rei 
caufam fuggerere poterit Euftachius 4 
DE MORBO 
nuitur & depravatur, vel aboletur & 
intercipitur. Elie autem caput id 
membrum in corpore humano,qvod 
primaria affeIlione, aut communis lege 
confbrtij pluribus gravioribufy affligi - 
tur morbisfaliimorborum caufawLs 
fuppeditat, ex vero feribit Langius 2. 
Epift. med.53. 
§. 7. Hippocrates morborum., 
tapitis freqventiam aperiens lienem^ 
ipfi adjungit /. 4. demorb. p. 503.1. 
caufamqve ejus rei dicit vaforum ma- 
gnitudinem & freqventiam,amplam- 
qve capacitatem ad recipiendum val- 
de idoneam. Verba iplaEn! η κε- 
φαλή ο ΰατληι μάλιςα ^τήνοσά έ<π· 
Φλέβες fi ες άυ^ Tradas te πνλ- 
λαέ άσι. αυτά φλε^ωοεα κάρτα 
εγκοιλα, ωςε 
τη άίληϊκμασι ον άά]ησιν άκΜχωςε- 
ύση κά]' ολίγον μισ·γομ5ψη τη φυσ^ 
ί^ση. Caput lien maxime 'morbis 
p atent. Vena enim in ipfis funt crafifia 
& multa,ea^ venofa admodum 15" ca- 
•V£)Ut amplum in iisfitfiaciumpro alie- 
no humore fenfim accedente cum na- 
turali (humore^coeunt e. Commen- 
tarii hic textus indigeret, fi hujus 
ideffetloci, imprimis cum Salius Di- 
verfus animum difeendi cupidum^ 
non expleat. Hoc ialtem ως ον 7ta- 
notandum eft, Hippocratem 
non alias heic intelligere cavitates, 
qvam qvae funt in ipfis vafis. Sunt 
enim vafa in meninge cerebri craifa 
fatis magna & ampla, qv?e infignem 
colligere qveunt humorum copiam. 
Cerebrum ipfum vero licettamam> 
pia non obtinuerit vafa, tamen αί- 
77 μεγάλων ολίγον πυκνας λεπ/ας 
φ \έζας ,pro magnis &paucis fi eqvetes 
& tenues venas, ut Ariftotelis illa 2. 
part. an. 7. mea jam faciam, accepit, 
compenfante fic natura multitudine 
& freqventia,qvod magnitudine prae- 
ftare non potuit, imo vero non debu- 
it. Eadem vaforum copia & freqven- 
tia amplam illam cavitatem in liene 
conftituit, de qva Nofter loqvitur-., 
qvod ii aliam qvandam extra vaia_, 
qvaererein animum induxeris, fruftra 
eris. Qvin exprefse illud exprimi- 
tur voce φλεζω^ης. 
§.8. Deinde qvoqve valde no- 
tandum eft, morbos in capite & liene 
oriri tam 'doro της \κμά^(^ φύσ^ 
σης> ab humore naturaliter in exi fi ente' 
qvam "άπο τηςάίλης, ab alieno, id eftT 
excrementitio. Illum enim nec ali- 
um per το a&Jw intelligi ex textu 
ipib claret. Hoc Foefio velim addi, 
qvi in Oeconomia fuapraetervidit, ut 
& vocem } per qvam de- 
notat fpatium tam amplum ut mul- 
tum affluentis humoris pofiit recipe- 
re & accumulare. Ex his lucem ac- 
cipere poterit locus l. degland.p. 271. 
41. itemqveille, qvi eft 4 de morbis, 
p.^^. 50. Confer Viros Clariflimos 
Hofmannum Uf. part. n. 656. Dn. 
van derLinden. 2. Med. phyf. 8.7. 
y. Cumfreqventia conjunda 
gra- . ATTONITO. 
5 
gravitas eft & curandi difficultas, do- 
cente vetuftiffimo medendi Magiftro 
l. de morb. facro, in fin. νχσήμα(μ 
ef ojutov εμτπττίαν ιφημι ο^υ^τα 
μεγιςα κ, ^ανατω^εςατα,^ ουσκρ/σω- 
τατα τοίσι άπάξοισι· Morbos in_* 
ipfum (cerebrum) cenfeo acu- 
ti ffimos , maximos, perniciofifiimos & 
folutu difficillimos inexpertis. Verba 
clara, & lucem dare poffunt iis, qvae 
feripta funt /. de nat. hum.p. 119. 15. 
οκόσα των νοσημάτων doro rd σώμα]©* 
γίνεται -rwy μελεων τάίχν&τάτχ,ϊμυ· 
τα ^νότη^, c)^i· lw cdrrtf μενη,εν- 
αν άξ^ητα/, ανάγκη & ϊ^ν^τάτα 
των μελεων πονεομενχ, άτταν το σωμα^ 
τττνεε^ί Morborum qvotqvot a parti- 
um corporis valent isfima oriuntur^gra- 
visfimt funt. Etenim fi iElhuc mane- 
ant, ubi inceperunt, neceffie eftpartium 
•valent is fima laborante totum corpus la- 
borare. 
§. 10. Qvodnam vero heic eft 
twv μελεων τά σωμα- 
"t©*, membrorum omnium corporis 
"valentis fimum, optimum, puris fimum, 
perfeitisfimum, docfte illud exponente 
foefioz»Oeconomia? Primario prae- 
rogativa illa non nifi cordi debetur, 
qvod eft pars omnium principaliffi- 
ma, in qvo anima eft radicaliter per 
calorem nativum primum & praeci- 
puum ejus inftrumentum, a qvocae- 
terae partes omnes dependent. Se- 
cundario tamen ea ipfa praerogativa 
cerebro qvoqye competit, qvia iti- 
dem eft pars princeps, & reliqvas 
corporis partes, folo corde excepto, 
longo intervallo antecedit. Fereqvc 
qvemadmodum cum corde fic etiam 
cum cerebro omnes partes confenti- 
unt. Qvae enim corporis pars offi- 
cium re&e facit capite faltem dolen- 
te, ut jam nihil dicam de gravioribus 
ejus morbis. Confenfus ratio non 
alibi, qvam in ipiritu nervis inambu- 
lante qvaerenda eft. 
§. 11. Graviflimi morbi cum ce- 
rebrum infeftant, aegerrime faepenu- 
mero caufa eorum inveftigatur aut 
deprehenditur. Hinc difficillima-» 
eorundem πζόγνωσις & curatio, ad- 
ed, ut judiciofiffimus Ballonius l.de 
Convulf.p. 55. exiftimet morbos ce- 
rebri aliqvid ffiov,άδηλον (c &.υμα· 
ςτν, divinum, occultum & admirabile 
habere. Cum autem jam inter o- 
mnes morbos, qvi capiti imprimis 
bellum indixerunt nullus fit, qvi 
omnes ejufdem a itiones in momen- 
to aeqve celeriter & graviter poffit 
intercipere, ac morbus attonitus, il- 
lum ad vivum hoc in opufculo, ut o- 
mnibus innotefcere poffit, & qvomo- 
do ne corpus humanum invadat prae- 
caveri , vel femel ingreifus viciffim-» 
eliminari qveat, delineare decrevi, 
initio facto a variis & plurimis? qvi- 
bus morbus ifte infignitur, nomi- 
nibus. 
§. 12. Fatendumqvidemeft,qvod 
multis fupervacaneum eflc videatur 
VOCUM 6 
de Morbo 
vocum Etymis immorari & ilia ope- 
rofius deducere, όι λόγοι ^^εόόν ytr 
λοΊοι νταίτες «σι τΐά λέξ v. Ri- 
dicule enim ferme furit omnes de 'ver- 
bis altercationes, inqvit Ariftoteles 
2. Elench. fophift. 7. Qvin Galenus 
ipfe 5. fimpl fac. 5. ait: scfi pSf r 
ονομάτων 8T έξίζ&ιν καλόν, χτ ακ^- 
βϊν αΛαγκα\ον^ 3^ $ τκ? Αν τΛς 
<ίνρ^γμασι Τ^μφοξας\έναα βέλπον,ίν 
έως^το σφάλμα psyaRlw τις άρ- 
ρωτχσι φερ^ την βλά^ΐήυ- Ee nomi- 
nibus contendere neqve honeftum, ne- 
qvecuriofum efie,fed prafare diverfi- 
tatibus rerum infidere^ in qvibusfi qvid 
peccatur, ingens agrotis damnum ma- 
lumf provenire. Et iterum 3. pulf 
differ. 1. Το $ tfifi των ονομάτων ^a~ 
φεξί^, nfif μη'$ μετςίως τ^το, μη cTf 
ωςετνγεποιείν> άλλάβίβλχς ολας με* 
'yv&c, 'cu/aanuvrKavas της ταυ& 
τερ&ξάαςχτ ' αχαγκαιον^τ άλογον, 
χτε σνγίνωμης άξον^μοΊ γχν &vas ϋο- 
xfi. De nominibus pugnare} neq. ul- 
lum heic modum facere & multum^ 
laborare,folidofif implere libros maxi- 
mos hifce praftigiis nec necejfe e fi, nec 
par, nec venia dignum videtur. Sed 
hi non fatis diftingvunt inter inutiles 
de nominibus altercationes, & utilif- 
fimas de iifdcm difqvifitiones. Parum 
enim intereft, qvomodo res qvaevis 
vocetur, fi modo de re ipfa fatis con- 
fiet. At vero cum res qvaepiam jam- 
dudum variis eft infignita nomini- 
bus, tumfaneneceffariumeft ea opti- 
me callere, & fi qvid in iis obfcurum, 
id explanare. Hoc fecerunt omnes 
qvotqvot unqvam extiterunt viri e- 
r«diti. Gorgias apud Platonem di- 
cit : ος άν τά ονόματα άόη, dfij nfij 
'πράγματά, qvi gnarus eft nomi- 
nuzn , gn iras erit rerum. 
§. 15. Nec aliud voluit Ariftote- 
les , cum 1. Elench. fophift. 1. inqvit-,: 
τοις ονόμασιν 'cwn των πηγμάτων 
^άμε^α σνμξόλοις. Verbis pr^ re- 
riixanof is unimur. Et paulo poft no- 
minum difqvifitionem commendat 
& inculcat his verbis: cUi τ3ν λόγύν 
όι τ3ν ονομάτων της δυυυάμεως αττ^* 
^ΰ^,'S^aλofiζov^), αυτοί 2&λε- 
fifi^ioijf^ αλίων άκ^οντες. Verbo- 
rum vim qvi non callent in difiuta- 
tionibus decipiuntur tum difiutatores 
ipfi^tum aliorum auditores. Nec ab- 
nuunt Artis noftrae Antefignani.Hip- 
pocrates l.de arte inprine, dicit: οαά- 
prf/m φήιτΐ^ς νημ ητ^^ημα^ HominA 
natura decreta effe. 
§. 14. Galenus qvem Criticorum 
non minus qvam Medicorum princi- 
pem praedicat If. Cafaubonus in Athe- 
nau ad Ledi .inqvit i.detemper.q.NQ- 
ces diftingvere taetfi parva res videa- 
tur,& tantum non fupervacanea pro- 
perantibus cv ^τη^ζάα τ3ν 
ματων ϊηανως ά^ιόλο^ον xszsd^y^ad 
rerum ufum tamen valde eft opera pre- 
tium. Ergoj^^ Ίατρτεςρν χάχσΐξ τ3ν 
ονομάτων όιελε^ρ τ3ν ε^τήτΡ,αν 
'ανάγκης μετοπών »ς τ εφεξής λό- 
· ATTONITO. 
veftibulo excutere, idqve imprimis 
propterea , ne in veterum ledione 
qvis eam ob caufam poflit haerere, of- 
fendere,aut calumniandi occafionem 
nancifci. ή jS ονομάτων ^ησις rm· 
τ^υ των πραγμάτων 
3Μ(μρμτ]^γνωσιν· Conturbatus enim 
nominum ufus & rerum ipfiarum co- 
gnitionem conturbat f inqvit Galenus 
^.fimpl.fac. 11. Hoc dum incipio 
& perficere cupio , non qvidem ex- 
opto cum Euripide in Hecuba: 
Ei μοι $ΰοιτ> φ^-οχ/^ dv 
οισι, 
j ^^αασι·, ποΰων 
βάσή 
Η^Μ^άλΞ τεχνΜσιν,η ^εων Ίιν^3· 
Ut mihi loqvela exoriatur in bra- 
chiis 
Manibusf comis^pedum^ extremis 
Sive Eadalij five Dei cujufda arti- 
ficio. 
Sed potius divinam impIoroMajefta- 
tem, utfan&iilimo fuo Spiritu adeife 
velit, qvo mens divinitus illuftrata_> 
qvid verum, & qvid proximo ex ufu 
futurum, poflit apprehendere, & ne- 
fcientibus communicare. Faxit Trin- 
unus! Dicam igitur omnium primo 
7 
<w>Decernereprius de nominibus opor- 
tet , qv£ in habendonobisfiermonene- 
ceffarib incident inqvit idem ibidem. 
Idqve didicerat a Platone fuo qvi in^ 
। Cratylo teftatur, ονομα wvcq 
' οξαλικόν π'opyavov it, 2ήμκ^/1ικον της 
χσιαμ, Nomen ejfie inftramentum ali- 
[qvod dotlorium & dijudicatorium 
frei) efientia. 
5.15. Ad eundem modum So- 
crates apud Arrianum;/. 1. de EpiEi. 
dify.cap. 17. παΛ^σίως η 
τών ονομάτων εΗισχε·ψίς, Initium da· 
Eirin<f nominum ^onfideratio. Ed 
3 μαχ&αχ&ιν φυσικός 
ντ^ρλήφας εφάρμοζαν {μίς άτύ με- 
ξχς χσίονς κα^^λως τη φύσή. Eru- 
diri autem eft, difcere notiones natu- 
ra infitas rebus fingulis accommodare 
natura congruentes inqvit idem ibi- 
dem cap. 2 2. 
§. 16. Idcirco Clariflimorum_, 
meorum in hac arte olim Praecepto- 
rum veftigia legens, & cum acutifli- 
mo Hofmanno 3. Inftit. med. p 1. ma- 
ximam in hoc morbo vocum tum_» 
confufionem tum etiam finiftram in- 
terpretationem perfpiciens, operae 
pretium efle duxi, illas heicin primo 
CAP. II. 
Quomodo Veteres Morbum attoni- 
tum nominaverint. 
§. I. 
J_JOc cum inqviro, docet me Ca~ 
fparus Hof mannus 
Vete- 8 
DE MORBO 
Veteres agriculturae ftudiofos trans- 
tulifle nomina fua a plantis frugibuf- 
qve ad animalia, hoc vero ut probem 
non necefle eft multa conqvirere ex- 
empla , fingulorum loco ftet qva: de 
praefenti morbo ufurpatur vox a$^o- 
βολκτμος> qvae verti debet, Sideratio) 
Si der iipercujfio. 
2. De variis arborum morbis 
Sideratio venit intelligenda , ceu ex 
pluribus agriculturaeScriptoribus pa- 
tefeit. Magis propria tamen in ufu 
apud Veteres duplex fuit ejus acce- 
ptio, prout nimirum ex duplici caufa 
plantae atqve arbores live ex toto iive 
ex parte adeo a calore & iiccitate per- 
celluntur, ut inarefeant. Vel enim 
w^x^Canictdd', vel 
β^ρντης j d fulmine f qvod prifei Si- 
dus efle opinabantur. 
$. 5. Το αςγον ττολναημον , ut 
qvo alias o d^fleUa fimplextenota- 
tur, velutapudAriftotelem de Mun- 
do : Των ye μΐιυ τα βρ άπλα· 
$ •πλαχγ^·. Stellarum alia flata 
fiunt, alia erratica. Id apud Latinos 
qvoqve confvetudo obtinuit. Pru- 
dentius Cathemdtymn.xi. 
Etfi qvod aftrum Seirio 
Fervet vapore. 
Ubi obiter notandum, qvod fignifi- 
cantiflime dicat Seirio vapor ί,ηοη ve- 
ro calore, qvod propter verfum aeqve 
licuiflet, ut innuat calorem magnum 
, fumantemqve, qvem Graeci alias vo- 
€$τς foto Latini αβφη, In 
aeftu enim aer ferventiflimus eft,&re- 
vera άτρωτης, vapor ofius cernitur, 
praefertim circa horizontem feu fini- 
torem, qvod cuilibet obvium eft. In- 
fuper etiam denotat radios Stellarum 
nihil aliud efle qvam igniculos con- 
tinua validaqve jaculatione abaftris 
in terram profui os, ut Baifo loqvitur 
2. deCoel.i.art. 4. 
^.4. Fuit ea omnium faniorum 
Veterum conflans fententia., non efle 
merum accidens, qvod ex lucido cor- 
pore ad nos defluit aut demittitur,fed 
efle corporeum qvid per poros efflu- 
ens atqve tranfiens. Hinc Lucretius 
canit. /. 4. 
Praterea fi qva penitus corpufcula 
rerum (uti lux 
Ex alto in terras mittuntur, Solia 
Ac vaporhac punSto cernuntur la· 
pfia diei. 
Per totum coeli fiatium diffundere 
Per^ volare mare, ac terras coelum·· 
qve rigare. &c. 
Si dubitas & tueri haud potes, qva ra- 
tione ftellae;cum ex continua haefub- 
ftantiarum corporearum effluxione^ 
fubftantiae fuae j aduram q vandam ne-^ 
cellario patiantur, a tot annorum 
millibus non imminutae modo fed et- 
iam non penitus confumptae fint, di- 
cet tibi Baflb 1. de coelo 1. art. 5. qvo- 
modo variis dudibus atqve finubus j 
patulum mare illud igneum, per in- 
gentis ad pQfos fav^sfwbto ? «xci- 
piat^ ATTONITO. 
9 
piat,ac perftellas,veluti totidem fon- 
tes vel fluvios igneos, evomat ignem 
jam puriorem efFe&um , haud fecus 
atqve fontes reddunt aqvam dulcem, 
qvae in mari unde prodiit falfa erat-,. 
Sed de his pluribus alibi. 
5. Apud Platonem deLegibd>c>- 
lem& Lunam etiam(impli- 
citer vocari meminimus. Alias 
(βέρα α^γον Το γάζ c^iv 
ειΰωλον 6% πν^Κων άςζρων 
μ&ρον. π 'j μίαΛ 
£o^ov?inqvitAchillesTatius ad Ara- 
ti phan. c. 5. Qva: ita reddidiife vi- 
detur Macrobius in Somn. Stipa Atp. 
A fi er & Afiron drverfafignificant, bd 
Afier ftella una efi : Afiron fignum 
ftellii coafium , qvod nos Sidus voca· 
mus, e.g. Urfa major aut minorf Cafiio- 
peia^Leo^ Virgo (dc. Tandem qvia_» 
non aliud fidus aeqve ab omni me- 
moria incidit in obfervationem ho- 
minum, ut cum Clariffimo Bata- 
vix Sidere Dn. Joh. Anton. van der 
Lindcn loqvar, qvam Caru<, factum, 
ut jam dudum di&us fit 
Sidus. Sic Heiiodus faepe 
ufus eft,itemqve Theognis in Senten- 
tiis. 
- ''αυβρωπύ % 
οίνον 
M>7 τάνασ itj Kuuog 
- - Mortale f nfe^trr^rrjatrs 
Vinwmnon gufiant incipiente tone. 
§. 6. Qvin Hippocrates ipfe ita_» 
accipit 7. Epid. p. izii.D. 
Et 
l. de int. affelt.p. 553.7. οχοτα» o κύ· 
ων τ asfov ζ^πτε^η i manda Canis 
Sidus ev^rltuv Cane illo exoriente 
faepe arbores langvefcunt & caulicu-. 
los fummos amitrtit, aut plantas mi 
nores ficcata tellure propter imbecilli- 
tat em humorem trahere neqveunt , ceu 
Budaeus loqvitur in Panded.p.xq 1. H. 
& videre eft apud Theophraftum de 
caufispiant.l.^.cap.w. Imo homini- 
bus qvoqve tcmpeftas illa fiepc faepi·- 
us mortifera exiftit, qvod Virgilius 
elegantiflime expresht l. 3. Alneid, 
ubi fic canit: 
-- Subito cum tabida membris 
Corrupto coeli traidu miferandaqve 
venit 
Arboribufy fatiffa lues & lethifer 
annus* 
Linqvebant dulces animas aut agra 
trahebant 
Corporatumfteriles exurere Sirius 
agros 
Arebant herbavillumfeges agra 
negabat. 
Hic plantarum morbus proprie d· 
ςγοζολΗΓμΌς, Sideratio vocatur Pli- 
nio teftante/. 1 7.G24. Proprium Si- 
derationes ( genus vel aliud qvid fub* 
intelligendum erit) efi, inqvit, ab or- 
tu canisficcitatum vapor, cum infita ac 
novella arbores moriuntur. 
§.7. Deinde hoc non tantum a 
canicula, fed & a fulmine contingit, 
pallim ipfis agricolis jd animadver·1 
ten- 10 
DE MORBO 
tentibus. Fulmen autem fidus effe 
prifci opinabantur,qvos inter Plinius 
qvoqve eft, cujusfententia l.i.c. 20. 
talis eft: Latet plcrofqve, magna coeli 
Aflettatione compertum a principibus 
doctrina viris,fuperiorum trium fide- 
rum ignes effie, qvi decidui ad terras 
fulminum nomen habent: fed maxime 
ex iis medio loco fiti : fortas fis qvoni- 
am contagium nimii humoris ex fupe- 
riore circulo, atqve ardoris ex fubjebto 
per hunc modum egerat. Ideoqve di- 
tium Jovem fulmina jaculari. Sive 
ergo a canicula, aut qvod verius dici 
poteft a Sole tempore caniculae exori- 
entis, five a fulmine, ut qvifpiritus 
igneus eft, plantae hoc detrimentum 
accipiant,veteres eas vocarunt φυτά 
aut ΰενΰρμ άςγόζληταρίantas aut ar- 
bores fidere taElas percujfasve, & af- 
fedumipfum α<^οζολι<τμον>ατ^ο^ο· 
λίαν η άτ^οζολησίαν , Siderationem 
aut Siderispercuffionem. 
8· Qvi melius paulo inftituti 
erant,facile perlpicere potuerunt ful- 
men caufam fuam materialem non.» 
debere ftellis fed exhalationibus pe- 
culiaribus , ex qvibus ejufce μετεω&ν 
generatur, ideoqve ciim a fulmine, 
fulgure, tonitruve corrumperentur 
arbores aut fata, vocabant ea εμβρόν- 
τητα > attonita, ajfulgurata, qvemad- 
modum affectum ipfum εμξ^ντησιν η 
έμβξοντηπαν, affulgurationem ,fiupo- 
rem, qvo percelluntur attoniti feu 
qvaiis eft attonitorum. Βροντή enim 
Homero, Euripidi, Ariftophani, Ari- 
ftoteli & coetcris Tonitru eft, qvem> 
Ariftoteles l. de mundo cap. 3. brevi- 
ter fic deferibit: άλη^εν 9 πνεύμα^ 
cv νεφα π νοτεξω,^ εξω^εν &■ 
ωπ^ρηγήον βιάως τα αυαιεχη πιλή- 
ματα ^νέφας,β^μον ποζα-ρον d- 
Trctpyd/juTO μέγαν ζ^ντίιν λεγόμ^μον, 
ωοσερ ζνμ^ατι τηευμα σφό^ξως ε- 
λαυνόμ&μον. Flatus vero innube craf- 
fa & bumida conclufiu & coharentes 
coaclaff nubes violenta eruptioneper- 
fringens,fremitum fragor emq3ingentem 
efficit, qvi tonitru appellat ur.qvemad- 
modum in aqvafiiritus vehementer a- 
gitatus. Similiter Alexander Aphro- 
difaeus i.problem. 38. ^τ^Φ^ί- 
ως τ νεφξων οψ χνμωνι πληρη 
-πκ/5^) λε^ομ^ψη βςοντη> In attritu 
nubium ciim tempefias e fi i Itus editur9 
qvem tonitru appellamus. Ariftopha- 
nes in Nubib. 106. Ι^εττω rd πα· 
τάγα της βροντής μ ε^α^ας, 
Nondum me tonitrui fragorem edocu- 
ifii. Lucianus in Tragopodagra : Ουτκ 
Διος βροντάς Σαλμονέ@^> η^/σεν £ία. 
Non Jovis tonitribus Salmonei conten- 
dit robur. De fceleftiffimo Impera- 
tore Caligula Dion ait: τάς βρου- 
ταας cac μηχανής nv^ αίτιζροντΰμ 
Tonitrui ex machina aliqva obtonat. 
9. A plantis deinde haec trans- 
lata funt ad animalia. Cum cnim_> 
viderentea fubitoqvafi mortua con- 
cidere,capitis & artuum omnium ve- 
lut fummarum corporis partium of- 
ficio ATTONITO. 
11 
fici o prorfus intercepto, vocarunt a- 
nimalia ifta qvoqve aut_» 
εμβρόντητα, licet reperti fuerint>qvi 
maniacos etiam εμζ^τητ^ attoni- 
tos appellaverint, veluti Hippocrates 
Z. i. dediet.p. 351. 54. exprefse tefta- 
tur. Indiderunt autem Veteres has 
appellationes non ideo, qvod aftra 
aut fulmina haberent pro cauia mor- 
bi proxima , qvia autore Homero 
morbos praecipue internos & aliqvo 
modo latentes tum ad iram Deorum 
immortalium retulerunt,& ab iifdem 
opem popofeerunt, qvod Celfus Z. de 
re med, inprocem. confirmat. Home- 
rus divinitiis contagionem peftilen- 
tem in Graecorum exercitum fuifle-, 
immiflam lliad.ee. v. 9. aperte tradit. 
Αητ^ς Δίας ησς. ό >8 βασιληι 
^αον'αναζγα'κιν α>ξσε κακίνυ- ολε· 
κον^ δελαο}, 
Ουνεκα τ ΧρύσΊαι ηπμη(Γ 'Χςητηζρ 
Latona & Jovisfilius. Ille enim Re- 
gi iratus 
Morbum in exercitu excitavit ma- 
lum : peribant vero populi 
Eo qvod Ghryfen dedecoravit Sa- 
cerdotem 
Atrides, 
Similiter de Bellerophonte melan- 
cholico fido cecinit Iliad.z.v.zw. 
$. 10. De Praeti vero ex Antia 
conjuge filiabus,Mara,Furioli,Ly- 
fippe &Iphianaffa Herodotus in Gal^ 
liop-e refert, qvod, cum pulchritudi- 
nis ac formae gloria le Junoni prae- 
tuliifent,offenfaDea furorem eis im- 
miferit, qvo ic boves cile crederent, 
qvos Melampus propinato helkbo- 
ro fanavit & uxorem Iphianaifam ac- 
cepit. Qyade re vid. Galen. I. de atra 
bile c. 7. Alii Melampodem capra- 
rum paftorem faciunt, qvi obfervavit 
capras pafto helleboro purgari, & 
hunc dato earum la&e Praetidas fu- 
rentes curaife Plinio autore /. z 5. c. 5 ♦ 
Inde Juvenalis 
miffum ad fu a corpora morbu. 
InfeSto credunt a Numme] fa^O-^ 
Deorum 
Hac & tela putant,. 
§. 11. De hujus opinionis primis 
Autoribus verilEmum eft Hippocra- 
tis noftri judicium l. demorb.facr. cir·/ 
ca init. Εμο} δοχέχσιν όι &t9 
•η^σημα, οίφιερωσΌννες enat 
ουι&ξωπΌΐ·, vvjj eun μάγοι τε 
άγόρτακ αλαζόνες? 
όχόσοι 0η Ό^αχτοιεονται (rQ0o&f> 
σ£έες ντλέον di euievaA.Mihi 
certe videntur^qviprimi hunc morbum 
facrurn fecerunt, cjufce ejfe homines, 
qvales nunefunt Magi, expiatores, a- 
gyrta mendaces oftentatores, qvifi· 
mulant fe valde pios ejfe # plusfcire. 
Qvorum errores in libello ifto pieta- 
tis pleniffimo in lucem protraxit,foli- 
deqve refutavit. Nec tamen ideo to 
^•mov prorfus rejecit, fed potius in o- 
mnibus morbis pro caufa univerfali 
agno- 12 
DE MORBO 
agnovit, qvae caufis naturalibus uta- 
tur pro inftrumento , qvoties ulci- 
fcendi vel caftigandi caufa Deus ma- 
xima & fceleratiffima noftra peccata 
purificat & expiat, ceu pie Hippocra- 
tes /. c. loqvitur. 
i z. Medicus autem qvatenus 
talis implorato Dei auxilio caufam 
tmiverfalem non amplius attendit-., 
fed naturalium inveftigationi fcfe ac- 
cingit , ut iis cognitis curationem ex 
arte poifit infti tuere» Hac in re Prae- 
ceptor vetuftiflimus nos praeivit & 
glaciem primus fregit,πλωτόν vtyuJ&f 
inqviens /. de nat. mul. οκ τ 
£·ζ<Γ«'πυ τας π 
σιαζ τ γνυυαακων > Primum qvidem a 
divinis initiumfumer e oportet, deinde 
cognofcere tum mulierum naturas &c. 
Caulas autem naturales omnes ex tri- 
tius fontibus derivavit. Sic enim ait 
/.4. de morb.p. 508. 1· «σι 
ών au νχσοι fwof). μία 
fJtp ίίόη&ρητά μοι οκ,όϊαβ οσαε^γί- 
Qfj cv τ&Γ σωμαπ. άττε^^α όπως 
Tt ηα) tholi, lui) μη ο 
ιηί3·ρω-ατ(^ νοσε^. d^iv, lw 
συμζη Qcxvd xpcuS 'α^ετητη^&α^ 
^iculav dmou. 'τς/τη Js c&v, luo n 
βίουιον 'ΰτ^ατίση. βίαζαν λ/yy tivout 
π&ύμα·> τραύμα, η^πληγίώ κ, 
IkXaATrw^/luj, es τι afiKo c^i v» 
Tres funt originesf a qvibus morbi ori· 
untur^ ΰ' unaqvidem jam a medica 
tfi qvaha ΰ1 qvantu operetur in corpo- 
re. Ofendi enim qvowodo qvare^j 
homo, ni fi purgetur, egrotet. Secun- 
da vero efi, fi contingat ea, qva ex aere 
obveniunt incommoda,^prater vittus 
rationem efie. Tertia e fi,fi vi o lentum 
qvid ingruat. Violentum autem efie 
dico cafum,vulnus,plagam,laborem im- 
moderatum & fi qvid aliud efi hujuf- 
rnodi. Ubi porro explicat,qvomodo 
ab his fiant morbi. Notandum au- 
tem heic eft,qvod coelum accipiat pro 
aere iub coelo, qvemadmodum i. E- 
pidem. p. 942. G. xpafiov λα/λα,τηδη 
nfij οϊτηνέφαλον vocat aerem nubilo- 
fum turbinibus atqve nimbis fexeun- 
dum : In qva fignificatione Latini et- 
iam coeli nomen retinent. Sic enim 
Virgilius 3. Georg. 
Heic qvondam morbo coeli miferan- 
da coorta efi 
Tempefias,totof autumni incandu- 
it filus 
Et genus omne neci pecudum dedit, 
omne ferarum t 
Corrupitfa lacufinfecitpabula tubo. 
f. 13. Obfervat autem Hippo- 
crates 75 frlov in fpecie cum in tempo- 
rum viciflitudinibus & alterationi- 
bus, tum etiam in eorundem defe&i- 
one & alienatione, cum morbi pefti- 
lentes maligniqve oriuntur, qvi prae 
caeteris aliqvid latens & reconditum 
habere folent. Qvae Hippocrates in 
fine Prognofiicorum brevifiima fenten- 
tia comple&i videtur, cum inqvit: 
φοξαςτνϋσημ.ΛττΛν dos ATTONITO. 
13 
ve της ωρης na^cucnv. Semper etiam 
oportet morborum popularium impe- 
tus, incitationes & (Haec o- 
mnia enim fignificantiflima illa της 
(^ο^ς voce exprimuntur) celeriter a- 
nimo volutare,nec non & temporis con- 
ditionem h. e. ftatum & tempeibatem. 
§. 14. De pofteriore tamen ut_. 
plurimum & potiori jure debere acci- 
pi ceniet Ballonius , graviflimus & 
candidiflimus rerumMedicarum cen- 
for, cujus verba ob venuftatem fane 
merentur adfcribi. Leguntur l. de^> 
virg. 0" mul.morb.p. 57. Kci]' 
in defectionibus temporum το fiov in- 
f telligemus, c^m morbi, qvi indenafcun- 
tur communem aliorum fortem fuper- 
rant , Medicorum operam ludunt, qvos 
multorumpericulo fapefapere oporteat. 
Occultus autem morbus non dicetur, 
cum aerem coelum^ tanqvam caufam 
& πι&φασιν habeatfed qvbd venena- 
ta qv alitat is ingenium, & f^ecies non^ 
intelligatur. Unde morbi κακοήθες 
r dicuntur,omnibus remediis rite compa- 
ratis nihil pene cedentes. Eo autem 
attentioreff in iis dignofcendis nos effe 
oportet^ qvod fenfum omnem cogita- 
tionemq^nofram decipiant, homi- 
nes incautos tollant, &ft eorum vim 
accurate tenemus curandi prafentien- 
di^ omnis ratio nobis erit in parato. 
Sic divinitas in morbis afiimanda, non 
autem nefcio qvibusportentofsfgmen- 
\tis involvenda, qpaferiandi potius, 
a morbis curandis temperandi occafio 
erit, egeam in eorundem diagnofin, rhe- 
rapian &prognofn incumbendi. 
§.15. Qvomodo autem fupra na- 
turae ordinem fivebonus,five malus 
genius maximam partem concurrere 
Ibleat, perdode ex multis & variis 
Autoribus oftendit Vir Clariifimus 
Hieronymus Jordanus Phyficus Got- 
tingenfis in coniummatiffimo illo o- 
pere, De eo, qvodin morbis efi divina, 
ante annos non ita multos. Licet-» 
autem hoc fit veriflimum, extraordi- 
narium tamen illud eft. Nam ici- 
mus Deum hodie morbos raro im- 
mediate immittere, ied fere femper_* 
mediis naturalibus uti, fi poenam ob 
peccata noftra nobis fit inflidurus: 
propterea talem appellationem Vete- 
rum haud amplius obfervamus. Si 
autem retinere velimus,rejicienda ea 
erit in unicam fimilitudinem , qvx 
heic inter plantas & animalia inter- 
cedit. Cum repentino enim impe- 
tu & eximprovifo morbus attonitus 
invadit, perinde ac plantas fidus ali- 
^vodfubito tangit. 
§. 16. Appellationem iftam Cor- 
nelius Celius procul dubio prae oculis 
habuit,cum /. ^.deremed.cap.iG.tc· 
poplexiam^ vocat morbum attoni- 
tum,non tam qvod citra tonum qvafi 
reddat laborantes, eo qvbd tota falu- 
tis ratio confiftat in tono, commen- 
(uratione & harmonia corporis & a- 
dionum ejus,cenfente Mercato l. i.de 
morb. curat, qvamqvod ifto correpti 
qvafi 14 
DE MORBO 
qvafi εκς&στν patiantur, ita ut neqvc_» 
fenfu neqve motu vitae notas ullas 
prae fc ferant, reddus fic ftatuente Jac- 
chino/# p. Rhafis 9. & ex eo confir- 
mante Forefto iO.obf.med.69.in fcho- 
lio. itemqve Hofmanno j. Inft. med. 
91. Et in animadverf. in Montanum 
cap. 14. An Germani hinc defum- 
pferunt vocem fuam, cum vocant bie 
qvamvis 7^<α^αλυσ<1 et- 
iam hoc nomen tribuant? Qyi fu- 
perftitionibus facile vacant, nomi- 
nant, bte dbanb (Scttes / & attoni- 
tos immediate a Deo tangi & puniri 
credunt. 
CAPUT III. 
Hippocratem attonitos baht^ ' ap· 
pellajpe. 
Hippocratem fi confidimus, vide- 
tur ille vocibus fuperiori capite 
excudis hoc qvidem in morbo pror- 
fus abftinuiiTe: nufqvam enim iis, 
qvodfciam,ufus eft, fed harum loco 
plura alia vocabula uforpavit, & qvi- 
dem laepe™ j3A^v>qvod refpondere 
videtur W An fimplex 
pofuitprocompofito? Verum latius 
patere &fimul alterum, το 
Tovfcilicet includere neminem pote- 
rit latere. Nimirum in more femper 
habuit Hippocrates uti vocabulis fi- 
gnificantillimis ad findendum brevi- 
loqventiae heroicae. Qvo ipfo difei- 
pulorum fuorum memoriae optime 
confulu.it, & fapientum Lacedaemo- 
num veftigia afiecutus eft, apud qvos 
referente Socrate apud Platonem in 
Protag. confvetudp dudum inolevg- 
§· i- 
rat tbjo σοφίαν tote 8 μαη&ις 
ΐ^ίκοίς λό^οιςι αΤλά μάλ- 
λον σιωτμοις (^φωνημασι 
σχειν,'ον τξσπνν (£ τχς Λακων^ζ τΐω φι- 
λοσοφίαν άσκησα^ φανε^ν} Philofo- 
phiam tum non longis latifa fermoni- 
bus fed brevioribus &fuccinbiis Epi- 
phonematis docere} ad eundem modum 
etiam Laconcs Philofophiam excoluif- 
fe manifeft um e Et. 
§.z. Breviloqvio ifto eertiifimo 
Laconum charafterc ufi funt Pytha- 
goras & feptem famigeratilfimi toti- 
us Graeciae, imo orbis, Sapientes in> 
Symbolis & Apophthegmatis fuis, 
imprimis vero maximum illud Medi- 
corum omnium Oraculum admiran- 
dus Hippocrates,in cujus feriptis nu- 
merus lentendarum longe fuperat-* 
copiam verborum, cujus fyllabae ne- 
dum- ATT Ο ΤΟ. 
focati. Potijflmum autem ejufce^ 
(aegros) veteres illos efle exiflimarunt 
ob id maxime ? haud minus vero qvbd 
ipfis mortuis membrana cofiam fuccin- 
gens livida reperiatur , tanqvam ex 
plaga. Tertio peripneumonicos qvo- 
qve βλ ητχς appellatos fmffc Cous 
fcribit Coac.pranot.^QQ. Iw μ^ρ 2v 
φλεγμούρωσιν aj aegras, ωςε 
'οι^οΐύαβι^ το 
λύον^ τκ^' τ^το το με'ρ^τν σώμα- 
't^ > (C 'πελιωμα.τα Ίν^ rlud -ζίΓλόό* 
ξΐυυ εξω γινε^, τχτχς εκάλεονόι^' 
γ/μοι ζληηίς· Siqvidem igitur vehe- 
menter inflammantur aorta, ut ad la- 
tus adh areant, refolvunt illud juxta il- 
lam corporispartem·, livores circa^s 
coflamflunt, hos vocarunt veteresper- 
cujjbs. Obiter heic notandum eft 
qvid proprie fint aortae Hippocrati^ 
nimirum degenerantes bronchiorum 
rami e cartilaginofis in tunicaceas & 
laeves fiftulas cropy^cu, alias eidem ap- 
pellatas l. de intern.aff. in init, ali- 
bipaflim. Patet itaqve qvo jure Cor- 
narius & cum eo Foefius heic aortas 
voccuit fufpenfas utrinqve pulmonis 
partes. Deinde confiderandum eft 
qvomodo paralyfis fuccedat inflam- 
mationi vehementi aortarum in pul- 
mone,certe longe alia idfieri ratione 
qvam noftri fibi hodieqve imaginan- 
tur Aefculapii, praevio Venerando 
Coo monftrare conarer,fi hujus id ei- 
fet loci. Dodi hinc anfam capiant 
cogitandi. 
S· 5· 
15 
dum didiones aliqvid fignificarej 
comperiuntur Galeno omnibufqve_> 
ycre dedis. 
§. 3. Το βλητον igitur ut latiflinue 
ita & variae apud Veteres fuit ufurpa- 
tionis, iwv οξέων νόσημα- 
των αίψνιύίως έτελετών, qvi enim ex 
acuto morbo repente moriebantur, eos 
ζλητχς, illos, perculfos, appellarunt 
Hefychio & Varino aut oribus. 
§.4. Apud Hippocratem- qvin- 
tuplicem ejus repeno notationem.». 
Primo enim omnimodam eo nomine 
innuit corruptionem , velut I. da 
morb. mul.p.Gz"]. πάγιον βλητον 
uo/z^OVjb.e. σφακελ.ι<&εν ,fph acelatu, 
corruptum, qvem in praecedentibus 
dixerat εμ^ρυον "^σΐΌττ^ηκτΌν, eodem.» 
plane fenfu. Secundo pleuriticos 
qvoqve βλητχς vocavit appellatione 
antiqviffirna /. de diat. acut, 
ναζ £v τας ητρρφάσιαζ it, ετέξαζ τοι- 
ανταζ eiiμαΧΚον, οι ολησιτφσι π\ισα- 
νησι^ωψ^Ιροι,εζοομαιοι ολιγημε- 
ξωτε&ι &υησκ%σιν' οι βρ τι rUu 
γ/ωμίω βλα&νπς, οι $ τ^ί ο^- 
•πνοίηςτε peji rd 
μάλα J τοιχτεχς οι ^χώοι 
βλητχς Κόμιζαν (αναα, 2^ατΰε μαλι- 
ςα. χχ ηκιςα $ οη 'ϊνπ&οωοντωΐ 
ώυτεων ηντλ^ξησπλιτι ά'&σκε^) ί*ε- 
λάν Ίαντληγη. Has igitur ob caufas 
aliaf^fimiles adhuc magis,integrapti- 
fana utentes, ftptimo aut paucioribus 
diebus moriuntur : qvidam mente Ιαβ, 
qvidam vero orthopnaa (ufler torefuf- 16 
DE MORBO 
e. ffvartb Hippocrates eos 
appellat,qvibus cerebrum ve- 
hementer eft inflammatum, ut/. j. de 
rncrb. circa init, οι '^βλητι λεγόμενοι 
άναα > όκόταν ο εγκεφαλ!^ πληο&ί 
άηα^αζήης, tMduj 7mg£%j 
το ®^ο9·δν της κεφαλής π-ξωτυν, 
'αναβλέπ^ν i hjujoufy οι μβμ άμφοΊν 
τοΊν οφθαλμών, οι Ζεματίζω , $ κώμα 
wv εχ^, εκφ^νες dv, οϊ κ^τα- 
φοι ττη^ωσι,^^ρετνςλε^οςεχ^(ζ $ 
σωματ^ ακ^νη. Ifii effe dicun- 
tur, cum cerebrum repletum fuerit ob 
inultampurgationem intermijfam, cru- 
ciatum primum exhibet anterior capi- 
tis pars, fuf icere nonpoffunt, qvi- 
dam ambobus oculis, ravidam vero alte- 
ro, & comaipfos habet & mente funt 
emoti,^ temporafaliunt,&febris levis 
habet, i/ corporis impotentia. Ma- 
ximopere miror Salium Diverfum in 
Comment. hunc textum de morbo at- 
tonito accipere, cum omnia iympto- 
mata Cerebri inflammationem tam_j 
perfpicue arguant, ut contra foleirL» 
loqvi videatur, qvi aliud profitetur^. 
Nam vehemens ille, magnus & acu- 
tus capitis dolor, qvem Ό&ω^ονίΙω 
textu fuperiore vocaverat Cous, qva 
voce non nifi intenfiifimum undiqva- 
qve affligentem intclligere confvevit, 
plethoram biliofam fubefle monftrat, 
qvam vel natura ipfa vel hujus mini- 
ftra ars medica evacuationibus infti- 
tutis tollere aut non potuit aut ne- 
glexit , qvod fatis oftenditur voco 
άκα^αρσίης, qva nefcio qvaevitiofo- 
rum humorum illuvies aut immun- 
dities denotatur Salio &Foefio, qvi 
qvidem ratione vis manifefta infer- 
tur Hippocrati,ut qvi per ritu ud^xg" 
otv etiam innoxiorum humorum ex- 
cretionem interdum exprimat,ceu ex 
^.aph.GQ.^61. liqvet. Ferri fane 
nonpoteft importunitas eorum, qvi 
fimul ac vident corpus intempera- 
tum,illud cacochymum efle judicant. 
Galenus ipfe /. ad Glauc. cap. ult. do- 
cet, dolore capitis cum pulfu inflam- 
mationem denotare. Inflammatio 
vero ortum fuum dubio procul omni 
debet fangvini in partem aliqvam ir- 
ruenti, five fangvis ifte purus fit five_» 
impurus, hoc eft, five ille fit biliofus, 
five ferofus,five pituitofus, five flatu- 
lentus,nihil refert, modo non ita bi- 
lis,ferum vel alius qvifqve humor au- 
geatur, ut in toto corpore abundet^, 
qvia tum merito dicitur, imo dici de- 
bet cacochymia, non abnuente Gale- 
no i $. Meth. med. 6. Qyod fi Co- 
matis praefentia forte vitioforum hu- 
morum copiam ivadet, fciant longe 
aliam foporoforum afFeduum cau- 
fam eife, qvam ex Galeno Vulgus no- 
ftrum profert, fed hoc alium reqvirit 
locum. Textus proxime praecedens 
haec omnia confirmat. Materia mor- 
bi enim tam heic qvam ibi eft pleni- 
tudo, qvae perxet^apenv debuiflet ex- 
purgari. In fpecie vero fangvis qva- 
lifcunqve. Nam, qvae natura vincen- 
te. a τ τ o n i το. 
17 
te erumpit, ab Hippocrate pus dici- 
tur. Pus autem qvid,nifl eruor a ca- 
lore naturali percodus ? Cruor qvid 
eft, nili fangvis praeter naturam con- 
cretus. Qvomodo autem fangvis 
in cruorem degeneret,alibi exponen- 
dum eft. Satis heic eft oftendifle pus 
non nili exfangvine efle. 
§. 6. fpvintb tandem in lpecie_» 
morbum attonitum Coorum decus 
fic appellat l.z. de morb. Iu) βλητος 
αλγε^της κεφαλής τό 
τοίπν όφ^αλμόϊσιν χχ ομαλως όρα, § 
κωμαίν»>^ οι φλεζες ιτφυζχσι, 
πνξίτοςι%<{ βληχ&ς,ημ/ τί/σΰματ^ 
ήκ^σίη· Si attonitus fiat dolet an- 
teriore capitia parte, neqve oculis aqva- 
biliter videt j CP fopore detinetur,arte- 
riseqve micant, &febris lenta detinet, 
corporifif ad motum impotentia. Mor- 
bum attonitum heic deicribi,eum ni- 
mirum , qvi inflammationem cerebri 
habet conjungam nemini potefteflc 
obicurum. Explicavit textum egre- 
gius in hos libros Commentator Sa- 
lius Diverfus, qvod in hujus explica- 
tione defideratur in ieqventibus, ubi 
caufa morbi attoniti adftruitur,doce- 
bitur. Sufficiat locum monftrafle_,t 
ubi Hippocrates attonitos βλητ^ς vo- 
caverit. Conferri cum his poliunt, 
qvx de hac voce habent Foelius in Oe- 
conom. Hipp. ut & Comm. ad Coae, 
pranot. 400. & Hofmannus 5. Inftit. 
Med. 91. item Animad.v. in Montan.. 
cap. 14. Porro etiam demonftran' 
dum eft, 
CAP. IV. 
Hippocratemmorbum attonitum etianu 
αφωνίαν uocaffe. 
ί· i. 
QVotqvot unqvam ad Hippocra- 
tis adyta fine praevia dilucida & 
diftindta di&ionum Hippocra- 
ticarum cognitione contenderunt-., 
nae illi fimiles mihi videntur efle iis, 
qvi olim Cretenfium Labyrinthum-» 
abiqve filo Ariadnaeo funt ingrcfli. 
Qyemadmodum enim hi remeare-, 
haud potuerunt, fic ifti fruftra lum- 
inum Medicinae parentem 'manibus 
terunt , fruftra uberrimum inde ipc- 
rant frudum, nifi filo Erotiani aut_. 
Foefii cujufdam fint inftrudi, hoc eit 
vocum obfcurarum & ab ufu publico 
remotarum explicationem afferant, 
cujus dudu ad abftrufiifima ejus fen- 
fa ac velut oracula, qv<e retro adis fe- 
culis multos a fe fua obfcuritate fum- 
moverant,poffint penetrare. 
Fere enim Hippocrates uti- 
tur 18 
DE MORBO 
tur vocibus obfoletis & ab ufu com- 
muni remotis , multas appofitiflime 
fingit, rebufqve accommodat, noil- 
nullas ab ufitata & propria fignifica- 
tione in peculiarem ufum transfert & 
traducit. Horum omnium ignarus 
qvomodo ex inextricabili illo laby- 
rintho qveat evadere, perfpicere non 
valeo. Tcftaturvox fuperiore capi- 
te explicata, qvae latiftimae erat figni- 
ficationis, nec minoris eft qvam prte 
manibus habemus 77 αφωνία. Nam 
etiam huic voci fua debetur clepfy- 
dra,fua explicatio, qvoniam magni in 
totaHippocrat. Oeconomia eft ufus, 
& majoris fignificationis, ea ut dilu- 
cide poftit proponi, paulo altius res 
ipfa hunc fere in modum erit repe- 
tenda. 
§. Tres jiint apud Hippocra- 
tem voces valde cognatae, ο ψόφ^Ύ 
ftrepitus^z\fonusy ηφωνη>νοχ, η 
Ιφμλεξις η } ut eft apud A- 
riftotelem, locutio feuycrw^qvarunu» Λ 
alia aliam femper includit. Qyem- 
admodum enim η 2^λεξις praefup- 
ponitr/u) φωνίυυ η το φ^εγμαίφχζ c- 
nimapudHipp.funt ί(π^αυ«^ντκ): 
fic etiam η φωνή r ψόφον. Manife- 
ftiflimum hoc diferimen difeas velim 
ex Ariftotele 4. hili. an. q. ubi inqvit: 
^ωνν\ $ ^gt) ψόφ^ετιρρν cfr vqy- 
τον τχτων φανοί pSlp xv 
X^evi τ α/^ων μο^/ο)ν χό'εν y ttAIw vd 
λάξυγίί. όιό όσα μη ε^τΐν^μονα^· 
φ^Γε)). ^ήτηζφύύ^ 
νί/ς c)?i τη γλωτΙη Οψ&ρ&ξωσις. Qvae 
fic accipio: Aliud eft vox (animali- 
um) aliudfonus : itemfy tertium eo· 
rum fermo. Nullum igitur (animal) 
•vocem emittit alia parte praterqvam-» 
larynge.{φάρυ^/ι fcribunt libri,fed le- 
gendum eft λάξυ^ίι. Pharynx enim 
fumma gula eft, larynx vero caput vel 
fumma pars afperae arteriae, qvod tam 
ex Grammaticis qvam Medicis pla- 
num fecit Clariif. Dii. van der Linden 
z.Med.phyf.G. 198· Laryngem vero 
vocis inftrumentum eiTe fatis fuperqj 
probat Fabr. ab Aqvapendente ele- 
ganti libello de Voce.) Idcirco qvacun- 
qve non habent pulmonem·, nulla emit- 
tunt vocem. Sermo vero eft vocis per 
lingvam articulatio. 
^.4. Optime dicitur 2^ρθρωσις. 
Qvemadmodum enim in corpore-, 
perfe&i animalis magnus eft articu- 
lorum numerus, qvi animal reddit a- 
ptum ad varia & fibi convenientiffi- 
ma obeunda munera: fic qvoqve va- 
rii & pldrimi qvafi vocis articuli apte 
diipofiti perfecftum & convenientifii- 
mum conftituunt fermonem, qvo ni- 
hil utilius, & ivavius hominibus a la- 
pientiffimo Creatore eft concefium. 
Etenim cum homo fit animal politi- 
cum,cuivis patet, qvam ad qvamcun- 
qve focietatem conftituendam aut 
coniervandam necefiarius fit fermo ► 
Sed haec obiter. 
§.5. Ergo ψόφ^ generaliter-» 
dicitur de rebus tam animatis qvam.» 
inani- ATTONITO. 
19 
inanimatis abfqve ulla vocc, velut 11. 
Problem. z6. td amam ψο· 
Omne qvod rur^piturfcrepit. Et 
4. hitl. an. p. ό< 3 άφωνοι fcfc 
ΰσιν- 8τε fc) m^^crja? (c 
λάξυγία (ftc legendum eft, non φα- 
ζυ^α. Gulam enim pifces habent,li- 
cet laryngem non habeant ob defe- 
dum pulmonum ε-χρσι· φόφ8ς cis 
τίνος α,φιοοη^ τξκτμαίς , 8ς λέγχσι 
φων&ίν, όιον ΚζΜ Pifces 
invocales qvidemfunt: neqve enim^ 
pulmonem, neqve (afperam) arteriam 
& laryngem habent: flrepitus vero 
qvofdam emittunt &ftridores , qvos 
vocem edere dicunt, velut lyra & chro- 
mis. Qvicqvid igitur aptum eft fa- 
cere ψόφον, illud nonftatim qvoqve 
poteft edere φωνίω. 8 jS πας ζω8 φό· 
φ^ φωνς, Non enim omnis animalia 
fonus vox eft, ait iterum Ariftoteles 2. 
deanim. tex.90. fed ad eam emitten- 
dam inftrumenta reqviruntur voca- 
lia. Qyae enim pulmonem & per_> 
confeqvens laryngem non habent-., 
nullam qvoqve edunt vocem,ajebat- 
iuperitis Philofophus. Similiter qvx 
vocem edere valent, non poterunt 
qvoqve mox ' fermonem proferre_>, 
qvod iterum ex Hippocratis lib. de^> 
Carn. tcftatur Ariftoteles ^.hi&.an.y. 
οσα φωνίυυ (εχ/) 8 orcum 
xr>v. οσοι κωφό) 6% 
•άταχτες ^cvvsoiyivov^). φωνίω $fc 
8ν άφ^οΐί^^λεκτον os ^εμίαν. ^gi^ 
bus vox 1 non omnibus iis etiam fermo 
eft. fur di funt a nativitate, ii 
omnes etiam muti evadunt. Vocem_^ 
igitur emittunt qvidem^ fermoncm au- 
tem nullum. Rationem mox reddit 
ibidem, ως χχ ομοίως φυσ^ της 
χσης της φωνής» σνοεχο- 
μίμον πλά/ΑειΟζ· οι αα&ξωπνι φω- 
vLuu μ^μ τΐιυ άυτίυο άφιασι, ^^λε- 
κ^ν cie χ τΐυυ αντίο/. Cum non perinde 
per naturam proveniat fermo ac vox, 
fedfacultate. noftra effingatur. Sicut 
& homines vocem qvidem edunt e ari- 
dem fermonem vero non item. 
§. 6. Ergo, ut haec tandem iit» 
fummam contrahamus, φοφ^, fe- 
nus tanqvam genus ipeciem habet_. 
φωνίώ» vocem: haec viciffim 2^λ5- 
^tVffermonem. Sermo vel aboletur 
vel intercipitur. Cum aboletur,vo- 
catur id αλαλία fermonis privatio, 
qvae obfervatur in mutis & furdis a 
nativitate : vel poft eam fupervenit, 
cum nimirum totum fermonis orga - 
num vel amittitur, vel inutile reddi- 
tur. Cum autem intercipitur, 
fteuMr obmutefeentia. "aaav^(^ 
enim proprie eft ο ahwa- 
apud Hippocratem,qvifari h. e? 
articulatam vocem proferre non po^ 
teft,&. hic mutus dicitur, velut puerJ 
cui voci fervientia vincula non funC 
expedita. Confer Ballon. 2. Confil.p. 
11. Et haec qvidem de fermone. 
$.7. Vox etiam vel aboletur vel 
intercipitur. Ciam aboletur, nefeio 
fane an morbus ifte apud antiqvos pe- 
culia- 20 
DE MORBO 
culiare invenerit nomen. Galenus 
commune ufurpat, & αφωνίαν vocat, 
qvafi diceres invocalitntem, qvae con- 
tingit, cum animal voce omnino pri- 
vatur , ut cum nervus recurrens uter- 
qve diiTecatur. At vero cum inter- 
cipitur, omnium confenfu affeftio il- 
la vocatur αφωνία , vocis cefatio, vel 
filentium, ut Cael. Aurelianus z. acut. 
n.loqvi amat,& άφων&,ό φ^ίγΓε^ 
μη 3υαάμ9ρ(^ , qvi vocem emittere 
■neqvit. 
§.8. Heic non polTum non me- 
minilTe pellimi illius Interpretum-» 
moris,qvo exitialem caufantur rerum 
confufione, dum to αφωνον reddunt 
per mutum , & αφωνία» obmute- 
fcentiam, cum tamen αφωνία perti- 
neat ad vocem, 'avav3ia vero , qvae 
obmuteicentia eft, adfermonem ceu 
k modo didum eft. Galenus Com. 3. 
in 3 .Epid. hoc difcrimen ferio & fide- 
liter inculcavit, cur ergo ab Interpre- 
tibus, ut qvi alias non nili ad Galeni 
lyram faltare folent, eft praetermif- 
fum ? Solus Foelius & Ballonius, ille 
in Oecon. Hipp. hic z. Confil.p.w. pri- 
mi fuerunt,qvi hunc errorem detexe' 
runt, & difcrimen illud accuratiflime 
obfervandum praeceperunt. Qyam 
rede autem Foelius' cmav3iajijoqven- 
di impotentiam, tam male αφωνίαν 
[ vocis privationem reddit. Nam cum 
vox privatur, penitus aboletur : cum 
aboletur, rurfum produci non poteft, 
qvia a privatione ad habitum non da- 
tur regreflus. In αφωνία vero eft 
tantftm vocis c effatio. Cum enim_» 
impedimentum removetur , vox et- 
iam reftituitur. 
^.9. Non contentus hifce Hip- 
pocrates ob fuam, qva 
multa paucis dicere femper amat,lon- 
ge latius τ/α) αφωνίαν extendit, & per 
qvandam exuperantiamfub vocis cef- 
fatione tanqvam uno illo maxime 
manifefto lymptomate omnium vo- 
luntariarum adionum cellationem-» 
comprehendi t,ceftcGaleno Com.ad 6. 
aph.51. idqve velabfqve fenfuumlae- 
lione,velut i.prorrhet.y z. κακή oe η 
c5h ϊκ]εξω αωξωσις,τ^τας άφωνες ffj 
ακ&α»ομ$ρχς 3ε σνμζαάνε J4vfc8^. Z» 
i Et ero fatuitas mala eftfis vox qvi dem 
falvis tamen fenfibus intercipi folet: 
vel cum manifefta laelione, ut 7. aph. 
58· οκοσνισι 3' αν ο εγκεφαλή 
c&q \fzro Τιν!^ ττ^φάσν^, ανάγκη 
άφωνες ^ε^ 'ω^α^ημα> ^vjbus 
cerebrum occafione aliqva eft concuf- 
fum7 hisprotinus vocem cejfare necejfe^» 
eft. Ubi per αφωνίαν praeter vocis 
celfationem etiam fenfus & motus 
voluntarii amilhonem indigitat,ifqve 
mos Hippocrati familiariftimus eft. 
Sic in lib. de diat. acut- ptilfanae no- 
mine faepiftime vinum , oxymel & 
qvaecunq; fimiles vires habent, com- 
prehendit annotante Docftiflimo Lie- 
bautio in fchol. ad hunc aph. Et cum 
in hoc fenili αφωνίας voce utitur.», 
nonrard addit, Ια ύ^αάνοντι συμβα^. ATTONITO. 
21 
v»5 fi bene valenti contingat , ut dido 
lib. de di&t. acut. Extremaqve tum_» 
adeft fun&ionum omnium animali- 
um extinflio, vocifqve inftrumenta_» 
adeo refoluta funt, ut ne fletum qvi- 
dem aut gemitum ullum aegri poffint 
edere. Abfolute autem pro morbo 
attonito feu apoplexia ponitur αφω- 
νία 7·aph. 58.6.aph. ^t.l.dediat.a- 
cut. /.1.2.^ 3. de morb. I. 5. Epidem. 
&forfan aliis etiam locis. Confer-» 
Foef. in Oecon. 
§. 10. Hoc faltem adhuc adden- 
dum eft, Sennertum aliam infuper-» 
άφωνίαζ acceptionem proferre in Ea- 
ralip. adli\. praei. med. n.i^. eamqve 
accommodare ad afFedlum qvendam 
inter Epilepiiam & Apoplexiam am- 
bigentem, qvem ap. neminem Auto- 
rum praeter folum Spigelium 2. de Se- 
mitent. 16. offenderit. Hofmannus 
talem αφωνία# habet pro parva Apo- 
plexia. An Carus fuit? Ejufceobler- 
vationes enim mihi valde funt fufpe- 
ftae, & qvotusqvifqve Medico omnia 
rede narrat, qvae ante hujus adven- 
tum acciderunt, faepe etiam in hujus 
farinae obfervationibus plura fida-» 
qvamfafta eife experimur. S?d 
& pergo inqvirere 
CAPUT V. 
Anmorbus attonitus olam Jit di Jus παξά.- 
λυιτι;, vel an adhuc ita dicatur. 
OVa m vellemLexi cograph os heic 
facere officium, & conqvirere_> 
nobis res ipfas una cum verbis, eaqve 
exponere ex inftituto naturae, cujus 
juxta Hippocratemfuntplacita, ceu 
pridem cap. E planum feci: tunc fa- 
nc etiam mihi licuiifet labori fupcr- 
federe, qvem in cribrandis hifce ver- 
borum confufionibus debeo fufcipe- 
re. Confufio,qvae prae manibus,per- 
vetufta eft,cui anfam dedit magna vo- 
cum cognatio. Sic enim jam olim_> 
fcribebat Aretaeus ^diuturn.-]. birc- 
πλη$η·> πυρίτη ? 
§. I. 
λυσις> απου^ rdη 3^ 
η άφης,ηάμφόΐν c& εκλ^^ς? 
ποτέ γνώμης, ποτέ της α^ης ολ- 
^ήσι^3 Apoplexia,ρ araplegia^pare- 
fis,paralyfis, omnia genere eademfunt< 
Aut enim motionis,aut tattulant utri- 
ufqve deferiis efi, interdum mentis 
interdum reliqvorumfenfiium- 
§.2. His moti pofteriores pro- 
mifcue has voces interdum ufurpa* 
runt j qvod paffim in Aetio, 7&ginetay 
Tralliano & casteris poffumus obfer' 
vare. Latini "Graecos etiam hac im, 
parte facile funt imitati. Cxterum 
hi 22 
DE MORBO 
hi mentem Aretaci non fatis videntur 
,aflecuti,qvi voces eas a fe invicem ex- 
prcfsediftingvit , licet dicat genere^ 
convenire. Multa fanc in genere_> 
aliqvo conveniunt, qvae longiifime 
diftant. Annpn album & nigrum 
conveniunt in uno genere colore ? 
cum tamen ut contraria toto coelo 
differant. Sanitas & morbus con- 
veniunt in difpofitione , & tamen 
adeo invicem funt contraria, ut alte- 
rum alterum propulfet. 
3. Facit autem ipfe Cappa- 
dox l. c. hanc diftindionem, ut πάρε· 
otv exponat per defeSum 
^iqvem, & generaliifime accipiat-., 
cum-sr^Avcnv definiat per%w^aiv: 
autem per 
qvidem dicat ompsaivi 
fed certo eam adftrmgat membro,e.g. 
manui vel cruri. Vis verba, fi Autor 
non eft ad manum ? en tibi 1 
πληξίη /ff ολα id 
βήσιος π 
Apoplexia qvidem totius 
corpori* & fenfus & motus & menti* 
refolutio eft. Et .porro: <3D^arA^- 
fw Os πήρεσις pfyj άφης κίνησι^, 
d^d με^ε^ η σχέλε^Ρα- 
raplegia autem eft remiffo tattus^ moti- 
cnifqvefed membri .χιηΐ manus aut cru- 
ri*. Deinde: 
ΐΓΜΚΜνπ©'1 tiSvov ανεςγ^ς ίέ vm~ 
ρεοΊς, Refolutio vero femper motioni* 
tantum atlioniff re^fio eft. 
§. 4. Videmus igitur,qvam accu- 
rate Vir gravisfimus cognatas has vo- 
ces diftingvat πάρεση efferendo de o- 
mni eo qvod poteft remitti , five fit_, 
animatum, fi ve inanimatum: 
λυσιν vero adftringendo tantum ad 
res animatas, in qvibus illa qvoqve_> 
denotat omnem remisfionem , nec 
ipfo Galeno abnuente,cum 2. de cauf. 
fympt. 2. & de differ, fympt. 3. apo- 
plexiam dicat effe -az^Aucnv totius 
corporis. Id vero ne qvis invertat, 
omnino obfervandum eft, qvod ad* 
jungat -rav ^εμο^ιν,ο^ ζνε^α^ c5h- 
egyavhprincipum 'facultatum ceffatio- 
nempil certo pateat,eum non loqvi de 
paralyfi noftrate, fed de morbo atto- 
nito. Confer. 3. loc. affett. 1 o. 
§. 5. Aft vero Aretaso fiperio- 
res,nimirum Hippocratem,Dioclem, 
Praxagoram qvoqve morbum attoni- 
tum 'Zzr^Aucnv appellaife, qvod ex 
Cadio Aureliano 3. acat. 5. Foefius 
in Qccon. Hipp. fub νοοο'^^ττλ^ία·} & 
ex Cornelii Celfi l.^.de re med. cap, 
ly. Maffarias l. x.praxt cap. 161 nec 
non poftea acutisfimus Hofmannus 
(licet oblcuriufcule) l. 3. Inft. med. 
c.ip. p 1. §. 2. Animadv. in Montane, 
cap. 14.$. 5.^ 6. docent, id vero ut 
credam mihi nondum perfvadent. 
Nam primo de Diocle &Praxagora-> 
certi qvicqvam vix erit aflerendum, 
cum integra iliorum feripta non fmt 
in noftris manibus. In fragmentis 
& opinionibus, qvas Galeno aliifqvc 
praeftantisfimisViris debemus, nihil 
hujus ATTONITO. 
23 
hujus occurrit. Et fane vix creden- 
dum, eos ab Hippocratis dodrina & 
placitis difcesfifl'e,cum uterqve paulo 
poft Hippocratem Vixerit. Erafi- 
ftqitus enim Ariftotelis fuit ex filia_» 
nepos,& auditor Theophrafti Arifto- 
telis difcipuli tefteFrancilco Patricio 
difc. peripat. io. Praxagoram au- 
tem Erafiftrato priorem fui fle conftat 
ex Galeno de decreta Hipp. & Piat. ab 
JEfculapio originem traxifle, ex eo- 
dem i. Meth. med. 3. Coum , & ab 
ipfo Hippocrate una cum filiis artem 
edodumfuifle Joh.Tzetzes inChiliad. 
teftatur. Dioclemvero omnes cum 
Celfo in eruditiffimo fuo prooemio & 
merito qvidem Praxagorae antepo- 
nunt , & juniorem Hippocratem ap- 
pellant,uno Patricio excepto, qviin- 
figni errore eum facit Stratonis Lam- 
piaceni difcipulum loco cit. Cum igi- 
tur hi Viri ante tempora Aretaei vixe- 
rint,hujus vero nondum tanta horum 
nominum confufio viguerit , patet_.> 
non tam facile affirmandum effio, 
qvod Foefius fibi habet perfvafum. 
§.6. Deinde teftimonium qvod 
e Celfo Maffiarias adducit,plane evin- 
cit contrarium. Dicit enimGorne- 
lius : Cum totum corpus re folatum^ 
eflpeteres affettum vocarunt ^ποπλη - 
^iouijcumparsaliqva, Er- 
go utiqve veteres has duas voces non 
confuderunt, uti Hofmannus 1. de^> 
loc. aff. 1. §. 1 7. & animadverf. ins 
Monta. 14. prodidit ,fed vel maximi 
diftinxerunt. Nec fublevat, qvod 
ita qvis Celfum interpretari velit, ac 
E per totius corporis refolutiOnemu 
intelligat tantum noftris 
in fpecie fic didam: fic enim obfta- 
bunt alia citati capitis verba, qvte hac 
interpretationem non admittunt,vel- 
uti eft reditus mentis. Qyomodo 
enim illa poteft redire , fi non abfuit ? 
Si vero abfuit,fuit morbus attonitus. 
Ιη^^λνσι enim mensconftat, fed 
fenfus & motus tantum pereunt in 
corpore : item, qvod Venaefedio vei 
occidat vel liberet, id vero denoftra 
nemo poterit aflerere. 
§. 7. De Hippocrate noftro fi 
idem volunt evincere, tenentur mon- 
ftrare loca , qvod nondum fadum. 
Mihi hadenus certum eft, 
ως voce illum abftiiiuifle, ejulqve lo- 
co 'ώΐΌττλη^Ιίν vel u- 
furpafle. Verum qvidemeft, faspe_> 
apud eum invenimus vo 
ut Coac.pranot. 400. aliifqve in locis- 
a Foefio prsetervifis: nihilominus ta- 
men & hoc verum eft, veterum 
Avcnv a noftrd fuifle diverfam, qvippe 
qv3£ nihil aliud erat, qvam refolutio 
toni in ligamentis artuum conftri- 
dionem debitam laedens,fiebatqve ob 
nimiam ligamentorum ab ichorofa 
humiditate emollitxonem. 
§. §. Tertio utraqve manu acci- 
pio teftimonium illud , qvod Hof- 
mannus 3. Infiit.med. 91. largitur,ni- 
mirum accuratiores e veteribus, cum 
qvod 24 
DE MORBO 
qvod morbus attonitus in toto cor- 
pore efficit, id in alterutro latere, vel 
in certa tantum parte fieri viderent-, 
τίμιττλη^ίαν η riμιττλόγιαν, addo ego, 
vocafle: pofthos, qvi 
adhuc prudentiores erant, & horum», 
morborum maximum diferimen a- 
nimadvertebant,'3^&Auc7E&)? nomen 
demum invenifle, & 'Μποπλ^ιαζ vo- 
cem morbo attonito reliqviife. 
§. 9. Hoc fi verum eft, uti in ae- 
ternum erit, fruftra fane eft excufatio 
illa?qvam eodem in paragrapho ipfus 
oftentat , nimirum loqvi Hippocra- 
tem,ubi π^λυστως voce utitur,cum 
vulgo, vel loca a librariis efle corru- 
pta. Et hoc qvidem de iis intelledd 
velim, qvi ante Celfi tempora vixere, 
hujus vero tempore morbum attoni- 
tum qvoqve Ccr^Avaiv fuifle appella- 
tum, ipfe fatetur dum dicit: Nunc u- 
m/^v^(nimirum & cum totum cor- 
pus, & cum pars aliqva refoluta eft) 
otk^Avotv appellari video. Imo Be- 
nivenius de abd. rer. cauf. c.i^. hunc 
morbum exprefse vocat Diffolutio- 
nem nervorum,qvae Graecis hodie di- 
citur ττα^Ανσκ, & loqvuntur nihil 
aliud omnes Medicorum libri. 
§. 10. Verum enim vero morbos 
tanto intervallo diftantes,ut dofti et- 
iam cum vulgo negligenter confun- 
dant , neqvaqvam tolerandum eft,ne 
erroribus imbuantur imperiti. Dif- 
ferunt enim non tantum locis affe- 
<ftis,fed infuper iymptomatum multi- 
tudine & vehementia. Nam primo 
in morbo attonito muiculis & nervis 
omnino falvis fpirituum folummodo 
denegatur influxus, & affefta eft pars 
in ipfo cerebro: in paralyfi autem», 
cerebro vel falvo vel liberato nervi & 
mufculi primario afficiuntur & in- 
epti redduntur, qvo minus fpiritus 
animales poffint recipere. Deinde 
in paralyfi tatftus cum motu tantum», 
intercipitur, reliqvis fenfibus inte- 
gris , nifi qvod in qvibufdam vel me- 
moria vel phantafia vacillet: in mor- 
bo attonito vero intercipiuntur o- 
mnes in univerfum acftiones animales 
fine ulla exceptione. Sed fatis de», 
hac voce, ideoqve porro adftru.cn- 
dum, eft 
CAPUT VI. 
Σφαχίλίν » σψαχελισ-μον (pVOCpVe Illinc 
morbum appellari. 
1. 
PAuci funt inter recentiores fcri- 
ptores, qvi hoc non ajinotarinu»; 
loca autem Hippocratica nemo aufus 
cit monArarc. Hofmannus 3. Inftit. 
med.. ATTONITO. 
25 
med. 54. §. 26. parat, neminem au- 
fumefle indagare hujus vocis origi- 
nem, cum tamen etiam Scapula de- 
ducat isiro tV σ-φά^&ιν, jugulare , 
qvod calor nativus in parte fphace- 
lata qva-fi juguletur. Meis cogita- 
tionibus ii locus eflet,dicerem σφα- 
κελον vocari, qvafi κελόν ■> lux 
nigra,demgratu,obfcurata. Nimis 
enim verum eil, vividum & illuftrem 
colorem fplendoremqve in fphacelo 
extingvi ob fpirituum vitalium ab- 
fentiam, obicurari, & in lividum a- 
trumqve matari. Vividum autem 
& fplendidum iftum colorem a ipiri- 
tu vitali lucido efle, qvi non credita, 
aut cum clarilTimo Conringio enixe 
negat , difcat e dodiflimo Thomae 
Bartholini libro de Luce animalium, 
ubi magnum illudHafnieniis Acade- 
miae Lumen omne punitum tulit-». 
Breviflimc rem olim proponebat Ce- 
leberrimus Dn.Van der Linden: Mi- 
hi vifum id tam certum femper fuit, ac 
certum eft folem lucere, adeo etiam ut 
fe dent is jam in vifceribus mortis in- 
fallibile mihi femper fuerit 
extincla lux vitalis cum in facie, qva 
ef vividijfimum naturalium colorum, 
luciff fjeculum,tum etiam in reliqvas 
afeHabili cute. Hoc folo indicio me 
multos non diu fuperfuturospronun- 
ciaffe, qvi commode rebus fu is praefers 
videbantur,tefes habeo multos. Nec 
aliud nofirates volunt , cum de morti 
vicino ajunt: Videtur tam terreus, 
. Non eo hoc dico, ut inter tot excel- 
lentiflimos Criticos folus fapere vi- 
dear, ied ut in medium proferam co- 
gitata mea, & aliis, qvibus forte non 
arrident, ulterius cogitandi anfarru 
conciliem. 
§. 2. Variam £ σφΛχελ&'a- 
pud Veteres acceptionem videre pof- 
fumus apud Galenum z. loc. aff. 7. 
EtFoefiumm Oecon. Hipp. qvae mihi 
potiflimum odtuplex efle videtur-.. 
1. enim denotat falviam agreftem_>, 
qvod Botanicis eft notiilimum. 2. 
cujufcunqve partis corruptionem»., 
qvomodo etiam illa contingat. 5. 
Gangraenam incipientem. 4. Olfis 
fiderationem & corruptionem. 5. 
Dolorem ex convulfione. 6. Cere- 
bri inflammationem. 7. Capitis in- 
tenfiflimum dolorem, g. Morbum-» 
attonitum ex Cerebri inflammatio- 
ne. Ex qvibus non nili fecunda fi- 
gnificatio propria eft,& apud noftra- 
tes fere unanimiter accepta. Hunc 
fphacelum dotfliifimus Fabr. Hiida- 
nus egregio in libello d. Gangrana, 
&'j^hac. vocat 
qvia eft φ^υ^ ύσίας όλης 
σφα-κελιζοντ^ μο&χ, Corrupti» 
totius fubfiantia cujuf^ partis fidera- 
ta, h. e. vera νεκξωσις, mortificatio, a- 
miifo nempe fenfu & motu propter-» 
caloris nativi & infiti excintftionem, 
i. e. crQsjiv ? unde μ,ελΜ^μος, nigre- 
do c\w> partis, ^σηφίςφονω^ης, pu- 
tredo cadaverofa feqvitur. Tale_>. 
qvid cum in plantis contingeret, ve- 
teres (τφάκελΰν η σ-φακελί^ον^ρ- 
pella» 26 
DE MORBO 
pellabant, fideribufqve caufam ad- 
fcribebant, & tum σ"φαχελίζ&ν'toro 
σώ ας^βολεί^ non differt. Theo- 
phraftus /.4. hift. piant. c. 16. αλί- 
σκε^ συχη μάλιςα rfi σΦαχελ^μω 
ngj[ κρεβω' καλείται σφακελισμός 
οταα αη ρίζαι μελαν^ωσι, Ficus maxi- 
me corripitur CEfihacehfmo & erado: 
vocatur autem fihacelifmus?cum radi- 
ces nigrefeunt. Planiflime Ariito- 
tcles d. juvent. C) fere Et. f. d. vit. & 
mort. in fin. lw οε τώ ^ζχς 
συμβαίνει καύματα» qcj μη δυυυηται 
τό ασωμ^ρον cac της γης νγ^ν κά^- 
"ψν^ν, φράζεται μα^μινόμβρον τό 
$ξμόν. εμμ λέγεται σφαχελίζαν? nfii 
άσ^βλη^γίνεώ^ τα ^ένό^κα^ τ&ς 
κο4ξχς τύτας· Si vero aflate fortes 
accidunt afus, non poffit humi dum 
f terra tractum refrigerare? corrumpi- 
tur calidum marcefcens ? & dicuntur 
arbores fihacehfmo infefiari & fidera- 
ta fieri. Atqve fic unica fimilitudo 
vocabula poteft reddere πολύσημα. 
§. j. Nobis heic tantum ultima 
acceptio venit excutienda, qvam du- 
obus in locis apud Hippocratem re- 
perio : altero l. 3. de morb. text. g. 
juxta Salii diftindionem:σφακελιΟ" 
μος έγκεφάλα. Iw ct σφακελίση ό 
Ιγκέφαλ^? α^αύη t!w κεφα- 
λή $ £ τζ^γηλα φοι^μ έ ς ταυ 
ραχιν? η αντον ΰ^λαμ^αί^ αάηχα- 
σιη ? και φύχΕσμ επέρχεται τΐυυ 
κεφαλήν, % όεσε<^ ολ^>? 
νης αφων(^ ^κνυ^)?^ coc τών ρινών 
άμα ^ελ^νος Sphace- 
lifmus cerebri, ^vod fi cerebrum fiha- 
celifmo infefietur, dolor caput detinet? 
ΰ" per cervicem pervadit ad fi inani? 
auditus impotentia ipfum cornpit? fi~ 
gus in caput irruit, totus intumefeit? 
derepente voce defectus videtur ? ex 
naribusfangvisfluit?^ lividus evadit. 
^.4. Altero vero in/, z.de morb. 
tex.^. juxta Salium: σφακελισμός 
εγκεφαλ^. ba σφακελίση c εγκεφα- 
λ^? ο^αύη εγ^ άκ της κεφαλής rbfi 
ράγιν > it, vlul κακίαν φοίτα ά' 
φυγίη> ^ϊόξως? (ς αυττ>(^ τελεία 
η,ακτών ρινών οάμα ρεμ τπΤλάκις 
αάμα έμε^. Sphacelifmus Cerebri. 
Si fihacelifmo correptum fuerit cere- 
brum , dolor ex capite fiinam occupat? 
CE ad cor anima defeElioprocedit? fu- 
dor οι itur infomnis exifiit?^ ex na- 
ribus fangvu fiuit? fape etiam fangvi· 
nem vomit. 
5. Interpretes in horum tex- 
tuum explicatione Hippocratis men- 
tem non fatis videntur affecuti ? dum 
indiverfum abeunt. Salius Diver- 
fus & Sennertus, hic 1 .prati, med. 1. 
c. 27.illedeajfetl.part.c.\. qvibusfe 
adjungit Hofmannus τ^-Infiit. med. 
^.^^.Indl.med. 2^. §. defola 
cerebri inflammatione cogitant, fed 
hoc non fufficit i i s, qvi ad omnia heic 
enumerata fymptomata oculos in- 
tendunt. 
§. 6. Non latet eos, qvi Senem_> 
noftrum diligentius evolvunt, fub 
uno nomine interdum varios vel 
connexos vel confeqventes deferibi 
morbos. ATTONITO. 
27 
morbos, cujus evldentiflinium habe- 
mus exemplum /. de di&t. acut. qvem 
locum impofterum fumaddudurus, 
ubi fub fola αφωνία tres diftm&os 
caQX^Q^^epilepfiam^apoplexiam & fyn- 
copen cardiacam comprehendit, tefte 
omnium maximo, Galeno ipfo: fle 
etiam his in locis fub fphaccli aut_> 
fphacelifmi nomine diverfos Cerebri 
morbos, fefe tamen infeqventes & ab 
una caufa, nimirum copiofiori fan- 
gvinis in Cerebrum adfcerifu oriun- 
dos proponit, & lignis propriis, qvin 
& curationibus legitimis eos.invefti- 
gare & propellere docet. Qvod ex 
verbis adducis liqvet. Cum enim», 
folam cerebri inflammationem de- 
fcribit, non omittit praecipuum lym- 
ptoma, delirium, qvod truculentifli- 
mum heic eft ad maniacum acce- 
dens, cum tumultuole omnia agant 
aegri, & nili coerceantur,libi aliifqve 
vim laciant, vel ipfo Hofmanno do- 
ftore. Poftea,cum hanc inflamma- 
tionem infeqvitur morbus attonitus, 
de delirio Hippocrates non amplius 
adeo folicitus eft, fed de aliis morbi 
attonitiTtgnis, qvibus ille poteft co- 
gnofci, qvae voce fatis indi- 
cantur. 'In fola enim cerebri inflam- 
matione aegris vocem non omnino, 
vel faltem non femper, intercipi ex 
hiftoriis & obfervationibus paflinu 
claret. 
§. 7. Caeteri Interpretes ad fpha- 
celum proprie di&um gangraenae fu- 
pervenientem audeat confugero. 
Verumiymptomata ab Hippocrate^ 
recenfita-, ut & curatio fubjun&a_« 
fphacelum nullum mihi perfvadere, 
fed morbum attonitum cum inflam- 
matione cerebri conjundum nom» 
obfcure indicare videntur,idqve cum 
2^ tUv όκτών ρινών cupoppctyicuft 
tum vero imprimis 2^c τΐυυ αφωνί- 
αν f qva voce Hippocrates fere mor- 
bum attonitum folet exprimero e 
porro cum nulla curatio his aegris 
competat?ceu Foreftus i.obf.chirurg. 
14 &Semiertus 5 pratt.med. 2.Γ.19. 
teftantur, aut fi omnino curari pofi» 
fent,talem tamen, qvalem Hippocra- 
tes hoc in loco proponit, prorfus non 
convenire cuivis poteft efiepcrfpicu- 
um. Proinde maloheic cum Plau- 
tio 70 culi rd ^ίτοττΑ^τ- 
τς^, attonitum cadere, qvam pro ex- 
trema cerebri corruptione fphacelo 
proprie didto fumere. 
§. 8. Sed qvare morbus attonitus 
dicitur ? Caufam dicit-» 
Hofmannus, Animadv. in Montane, 
cap. 14. eife eandem, qvae eft in voce 
α,^^ολι^ος f nimirum, qvemad- 
modum το a plantis 
translatum eft ad animalia,ita etiam 
70 σφάχελος· Ei, qvi hac conten- 
tus non eft, dabo aliam a fimilitudi- 
ne inter fphacelum proprie di<ftum& 
morbum attonitum intercedente^ 
defumptam. Namqvemadmodum 
in fphacelo ex irruente fangvine fpi- 
ritibus vitalibus viae occluduntur-,, 
ut .calox influens a corde parti fpha- 
cd*· 28 
DE MORBO 
celatae non amplius poffit commu- 
nicari, feribente Salio Diverfo Com. 
ini. 1. demorb. t ex. Api. fic etiam in 
morbo attonito ex irruente fangvine 
fpiritui animali praecluditur via, qvo 
minus partes,in qvibus fenfummo- 
tum & intelhgentiam debet praefta- 
re,poffit fubire, motus fangvinis tum 
turbatur, & fi diutius malum iftud 
perdurat, calor infitus & vitalis iti- 
dem fuffocatur & emoritur. 
C A P. VII. 
Quomodo morbus attonitus frecpventifJi- 
me appelletur, decp aliis 'vocibus nonnunwvam 
occurrentibus. 
§. I. 
PLus fatis agitatus fum in Gram- 
matico hoc pelago longe maxi- 
mo, non alia ob caufam,qvam ut cu- 
ram exadam diligentiamqve folici- 
tam adhiberem , qvo in difficillimo 
hoc morbo rem ipfam confufione-? 
enixe evitata diftincffeqveam propo- 
nere,& obfcura qvaedamHippocratis 
locailluftrare, itaqve portum anhe- 
lo, qvem una atqve altera tantum vo- 
ce propofita obtinuifle confido. 
§. 2. Omnium autem qvibus 
morbus attonitus exprimi folet vo- 
cum ufitatiffima & familiariihma_» 
cft Ατππληξία percuffio^nAz Germa- 
nica vox qvoqve eft, 
Diciturqve ita,nonqvod per modum 
i&us improvifa fuperveniat, ceu fri- 
vole Joh. Baptifta ab Helmont. capite 
q. deLtthtnpprodidit. Sed ob fimi- 
Iitudinem defumptam a vidimis ad 
aram proftratis.. Cum enim anti- 
qvitus animalia iacrificanda fecuri in 
fronte tara valide percuterentur, ut_» 
conciderent, vocabant illa 
Kta^percujfa·, hinc homines ad eun- 
dem modum concidentes 'ύποπλη- 
, & affedum ipfum 
vere fic fcribentibus Jacchino in y. 
Rhafii.y.§. i. Forefto io. obf.med.G^. 
infcbol. & Hofmanno 3. Inflit. med. 
91. item Animadv.in Montan.capa^, 
§.3. Loca hujus vocis Hippocra- 
tica tot occurrunt, ut illa citare ho- 
minis effet otio abutentis. Caete- 
riim hoc accurate obfervandum eft, 
Hippocratem per non_ 
folum morbum attonitum,fed & pa- 
ralyfin noftris didam denotare,qvod 
ex multis locis jamdudum planum_, 
fecit inQeconomia Hippocratica dili- 
gentiifimus Foefius,qvi meretur legi. 
Nihil enim aliud apud Hippocratem 
cft apoplexia particularis qvam para- 
lyfis, lyfis, qvam omnes vocamus hodie, 
a qva toto coelo diftat veterum para- 
lyfis, qvs nihil aliud erat, qvam liga- 
mentorum emollitio ab huiniditate 
ichorofa,& hinc oborta refolutio to- 
ni , qvo opus ad conftringendum-· 
artus. 
§. 4. Qvid autem Hippocrates /. 
de glandulis per velit fi- 
gnificare, non fatis eft perfpicuum_>. 
Appono locum,ut judicet,qvi poteft: 
0 j εγκεφαλί^ πημα, ώυτος 
χχ ύγιαρων. dif ei [βρ οάκνατ^ 
τή^χον νό& &- 
ο εγκέφαλέ αετατΜ» 
ελκ&ι tcv ολον αν&ξωπΌν) εαυτω 8 
φωνέ<{ ■Trjiye^ ^στΌντληζίτι vdnd- 
&ca τ8νομα> Ipfum autem Cerebrum 
•vitium qvoqvefuflinet, cum non effa- 
num. Nam fqvi dem rodatur^turba- 
tionem multum habet, & mens defpit, 
cerebrum confringitur Cf trahit totum 
hominem, qvi in feipfo vocem non edit 
fuffocatur^afeblio hac vocatur apo- 
plexia. Qvodficseteraintextufunt 
fana,nullus dubito,qvin a)m της 'dm- 
•πλη^ίης legendum,fit <^λη\[ίη. In 
illa enim, non vero in morbo attoni- 
to,convulfionesfuntconfpicuse. Qvi 
meliora attulerit,vatum primicerius 
efto. 
§. 5. Nonnunqvam tamen mof- 
bus attonitus qvoqve vocatur έκ- 
ττλη^ις} qvae Autori definitionum.» 
medicarumeft 2^ϊο<«< εκςα,τις 
•nva. αίφν$ιον Men- 
tis emotio ob repentinam qvampiams 
ATTONITO, 
perturbationem extrinfecus (adveni- 
entem). Habetur haec st^p.apb, 
14. Eot ές τάζ) κδ^αλ/α· έκ- 
πληξις η , κβκον. Si 
plaga in capite accepta attonita appre- 
benpo aut delirium fuperveniat , ma- 
Ium. Galenus sktcXy^» vertit obflu- 
pefcentiam, & de Cerebri aliqvo inii- 
gni morbo explicat, inipecievero 
nullum nominat. Hollerius Comm. 
in hunc aph. τχς άχπλίί^χς vocat vel- 
uti mutos apertis oculis immotos, 
qv ales funt attoniti mallem dixiflet 
v eluti : qvemadmodum 
enim ^χποπ λήγομαι fignificat atto- 
nitus reddor, ita qvoqvc οκτλ^ο- 
taaa 1 qvod probo ex Piat. /. de Repub. 
άπχσαζ ξ^εττλάγίνυ, ego cum au- 
divijjem attonitus faEtusfum. Tan- 
to autem amicior eft mihi ifta vocis 
explanatio, qvo verius eft Theophra- 
ftum 4. hifl. piant. 17. & Pliniumj 
1 7. bifi. nat. 24. έκπλων vocare_» 
arborum tabem , cum ftirpes exare- 
fcunteomodo , qvo homines aegri 
longa tabe defe&i. Qvemadmodum 
enim Graeci dicunt ^svo^ αςξ>ο£λη- 
ita & cotTcX^yi^myarbores, 
qva tabuere. Nili propius ad rem 
accedit,qvod Theophrafto,ubi de tae- 
da excindenda loqvitur, οκ·δτλ 
GpjOOprz^fecuriexcutere. Ev tn 
Ασία φασίυ dn cacorr^Gvja^ tlw 
^ct, d>X'sss' dunlnlttr^mcvr 
cvt. &c. Neqve etiam communis 
acceprkurcfragatur. Nam qvi ftu· 
pent, aut cum^ftupore admirantur-,, 
fere 
29 DE MORBO 
30 
attenditur. Sic Alexand. Aphrodis 
l.z.probkm. κΛ^ττίωσιν τπημ τά civa'- 
} graveolentia faciuntfUt qvis coi* 
labatur, 
§. 7. Germani infuper vocant $£11 
abagyrtis & circumfora- 
neis in foro de hujus morbi cau&dif- 
ferentibus falfo perfvafi, tres in capi- 
te langvinis guttas dependere, qva- 
rum media ii ad cor prolabatur,Apo- 
plexiam oriri ? hominemqve necefia- 
rio jugulari. Hanc anilem & ridi- 
culam opinionem Paracelfus, ut fo- 
let,extollens morbum attonitum vo- 
cavit Guttam. Confer Nymannum 
de apopl. cap, 1. - 
fere funt immobiles, nec qvicqvam-» 
fentiunt, annon idem accidit apople- 
ibicis ? Hoc fundamento fortaflis eti- 
am Platerus nititur , dum hoc no- 
men morbo attonito tribuit. Et ita 
qvidem mihi aphorifmus allegatus 
videtur efle accipiendus,de qvo plura 
impofterum. Obiter heic faltem 
notandum, qvod Foefius, ut in aliis 
qvibufdam,ita&inhac voce man- 
cus,ac proinde fupplemento opus fit. 
§. 6. Tandem e Graecis Galeno/. 
detot.morb.temp.cap.^. dicitur κα- 
attonita concidentia t meo 
qvidem judicio redtisfime. Subitus 
enim in terram lapfus fic potisfimum 
sARTIC. II. 
Morbus attonitus eft hoemoftafia in cerebro. 
CAP. VIII. 
Quomodo morbus attonitusfit def-- 
niendtu. 
SAtis tricarum habuimus in defi- 
nito cjufqve iynonymis explican- 
dis , ex his cum tandem nos extrica- 
verimus,progrediendum porro eft ad 
ipfam morbi attoniti definitionem. 
Omnino enim morbi qvem curan- 
dum fufcipit Medicus plenam debet 
habere aut acqvirere notitiam , ad 
qvam non nifi definitionis beneficio 
poteft provenire, fi modo non juxtiu 
S- I. 
opinionem,ut vulgus medicorum fa- 
cit , fed ex arte,hoc eft, fecundum ra- 
tionem, aut,qvod idem eft,fecundum 
indicationes certas fit curaturus. 
§. z. Sunt, fateor, qvidam delica- 
tuli, qvi ne olus qvidem inforo em- 
pturi eiTcnt, ni fi prius definitione [ut 
vocant] qvldditativa ejus eftentiam 
fuerint perferutati. Non tantus mi- 
hi eft omnia ad ungvem explorandi 
pruri- ATTONITO. 
31 
pruritus: intenm tamen qvia mor- 
bi cognitio & curatio in feretro me- 
ant, ac convertuntur; qvin morbi 
cognitio remedium fuum infinuat, 
^uxta tritum illud, ό α^/ςα. 
qds-meld-s-cognifcit^ 
eofiduiut-uucat, qvod Hippocrates l. 
de arte t.XX. fic exprimit: od^ luoμώρ 
ά'Αξξση συ όφΟ-Ιαχρ,ε^αξκεσ^ 
συ iaSlwa^ ^visqvis fucrit^r 
cogptisifaeido^ada--^ abunde euwndo. 
Et hinc Galenus i. ad Glaucon. 2. 
ώς τ^τον άμαρτών^ν 
τχς πολλές cm τούς 'ιασΈσινι «ς οσυν καν 
τοώς ty&yvaxriai σφαλλων^. Idua 
mieaiiauxuzipJa^^ errare in cu- 
ratddhui^pSMMt»^falluntur in co- 
gnitianibus: ideo certe neceflarium 
eft,per accuratam definitionem ejus 
eifentiam inqvirere & proponere-^ 
ο μ5ρ fi ορρφμος tdτι 3ςιν encu oon&, 
definitio^vid res fit ^declarat. Et b c- 
yJ^CpfiQidifir 
nifio <f ' i" pasA* ai t Ar i- 
ftoteles 2 .poft. anal. 3. Idqvc vel im- 
primis, qvia definitio caufas rei com» 
pleditur, qvas qvinefcitremipfam 
qvoqve adhuc ignorat. Em?ac9< fQ 
oivudju ena^ov απλώς, όταν xlw au- 
τκΜιύ'ι ην το πζάγμάό^ιν,όιώμε^ι&^ι- 
νώσχαν· Sare enim cenfemur unum· 
qvodqve perfere , cum caufam^per 
\ qvam res efi penfemur cognofcere, ait 
iterum Ariftoteles i.pvfianal. 2. Er- 
go merito concludimus cum eodem 
b.top. 1. &. j. bn & ysopffrcy χάζ/ν 
^sdidCToj q οφ.αμος) qvbd cognitio- 
nis yratia tradatur definitio. Nam 
r/ Γΐ $ \ >W ~ > e ~ q\ > 
0 uri οΐοατινςι,πως a» οποίον τι a es- 
^dilw; Sgpd ncfcio qvid efi, qvomodo 
qvalenamjit cognofcam? ait Plato in 
Menon. 
§.3. Circumferuntur autem a Pra- 
dicis variae hujus morbi definitio- 
nes?qvae an qvicqvam ad curationem 
posfint facere,paululum difqvirere 
animus eft. Adieram tanttim unam 
atqve alteram, e qvibus reliqvae pof- 
funt aeftimari. Philippus Johannes 
Lonerus huic plurimum tribuit .· A- 
poplexia efi fymptorna cerebri, in qvo 
abolentur omnes facultates animales^ 
a caufa comprimente vel conflringen- 
teyvel humore multo crafiove idipfunusj 
affatim replente vel obfiruente fubitb 
eveniens vocem ffirationem^ la- 
dens. Sennertus magnifice fentit 
de ifta: Apoplexia efi animalium a^ 
etionum omniumpnotus fcilicef ac fen- 
fuum cum principumfacultatum lafi-l 
one ablatio, ab influxuffirituum ani- 
malium in organa harum aSUonum^ 
denegato ortu. Greg. Horftius non 
inpoftremis hanc reponit: Apoplexia 
efi vera inconfiantia ζΑ calamitatis । 
humana nota. , qva homines fubitb 
principibus operationibus cum fenfu 
motu abolitis confiernuntur, remanen- 
te qvodammodo refpiratione, propter 
angufiiam occlufionem meatuum^ 
in cerebro. Gregor. Nymannus .non 
magni referre autumat, utrum mor- 
bus attonitus definiatur ut morbus ; 
an vero ut fymptoma; ideoqve ut 
utri- 32 
DE MORBO 
utriufqve partis fpiculaevitet,dupli- 
cem exhibet, qvarum primam iic ef- 
fert : apoplexia eft occlufio vaforum & 
finuum cerebri, ftritibiu vitalibus ad 
i organum fundi tonumanimaliu tranfi- 
tum denegans & impedi ens, fati a d re 
qvadam fimus & ducitis illos vaforum 
obftruente} comprimente, aut qvocun- 
qve modo occludente & obturante^. 
Alteram hoc modo : apoplexia eft 
fubita & repentina omnium aclionum 
& operationum cerebri, motus videli- 
l cet,fenfus ali arum fi fundiionum ani- 
molium tam principalium qvam mi- 
nus principalium abolitio, ortud vafb- 
rum fpiritum vitalem ad cerebrum ve- 
hentium obturatione & occlufione, in- 
de qv e cerebri dependente fubfidentid->. 
Cteteri huic fere confidunt: Apople- 
xia eft totius corporis fenfus & motus 
privatio, & pr in cipum anima facul- 
tatum cohibitio. Confer Foreftum 
& alios magno numero. 
4. Non poffum,qvin his fimili- 
bus magni nominis luxet firpg·· luo 
immerirn Doloribus occinemAri- 
fto phanis verfum, qvi eft in Pluto. 
A%. i.fien.^t 
A»C ώ Ύ^ρρνικαυ,ς γνώμοας όντως 
λημών ve τάς φρίνας αμφω) 
0 vere animis Saturninis, & lippis 
mentibus ambo. 
Qbfecro TE qvifqvis e^qvi hxr legis 
^veritatem amas, e^minadudica-·. 
Mnngvidnlh harum nmninmeffad 
ufjm artis fabricam? Simutamap 
sp ruito, gxi feli Afflant ώ campo. 
Medico,imo vero qvi a multo folile- 
gunxxuujLdmpxuxuwur. Ne gratis 
haec dixiffe videar, extricandte funt_. 
paululum & hae tricae. Pueri noftri 
docentur veram definitionem debere 
eflrprripicnam7hrevpm Ar-prnpr^mf 
fi nimirum volumus perfectam, qva- 
lis reqviritur in artibu<rtradendis & 
controverfiis dijudicandis, obeogni- 
tionem caufarum effentialium in e- 
jufce definitione expreffarum. Exr- 
fpicua.iUa fif, qyy /oy <·/ rnn- 
tinat·? tot aouMAuUt? Cxx- 
visalia fit., in qva fymptomatttm gh- 
miilns-& procatarchea- 
rnm nnp^ exhibetur» 
Eftfymptoma,dicitLonerus. 
At morbus debet definiri, qvi curati- 
onem admittit & efflagitat. Syna- 
promata proprie nihil-diud qyam . 
umlualiint, nec.ullam pnfcunt cura- 
tiQn£iXLqvarenus taliaded morbo ru- 
rato Jpnnre evane.frunr ^nnon_» 
1uftihusjexcipiendw-s Sulludoadwe^f- 
frt·, q.vi.de rnrpoay qxrrfifns de ejus 
umbaa reipnndrrefr? Ergo non eft 
qvaeftio logica a fophiftis tra<ftata_», 
qvae ne minimam qvidem utilitatem 
ad curandum affert, apoplexiam de- 
finire ut morbum, vel ut fymptoma_/ 
Lonero & Nymanno ftatuentibus. 
Venamur enim heic morbi eifenti- 
am, qv£ nos manu ducat ad veram_> 
curationem. Si ergo in definitione 
nihil debet effefuperfluum, qvorfum^ 
iymptomata in ea uberius recenfita-,? 
qv<ne qvidem verafunt? Nam fun- 
<ftio ATTONITO. 
33 
dio abolita eft,qvae ita non fit, ut ne- 
qve fieri iterum poflit. Non abole- 
tur fundio, nifi organum fit amiflum 
aut corruptum,& tunc vera eft priva- 
tio , a qva ad habitum non datur re- 
greflus. Heic vero fundio tantum 
eft intercepta, qvia obice remoto ce- 
rebrum redit ad officium. Ncqve.., 
vox & refpiratio in morbo attonito 
laeduntur eodem modo, 'illa inter- 
cipitur &ceflat durante morbo: haec 
depravatur folummodo, nec interci- 
pitur manente vita, ut praetermittam 
caularum heic addudarum falfita- 
tem, de qvibus fuse impofterum mihi 
erit dicendum. 
§.6. Nec hilo melior eft Sennerti 
definitio, in qva, praeter ea, qvae jam., 
perftrinxi, aliqvot morbi attoniti ef- 
Jeda qvidem video, elfentiam tamen 
ejus nufqvam reperio, &fane fine ul- 
la jadantia aut erroris fuipicione 
Confidenter afleverabo , ligna aut_> 
(ymptomatain illa enumerata, haud 
magis morbum attonitum,qvam fuf- 
[Xbcationem uterinam, lyncopen, ca- 
rum, & fiqvi funt ejuimodi, arguere, 
tali argumento : Omnis fenfionis 
motionifqve voluntariae ceflatio ab 
influxu fpiritus animalis in organa»» 
I propria denegato orta eft Apoplexia: 
Qyaedam Cuffbcatio uterina eft fenfi- 
onis motionifqve voluntariae cefla- 
tio, ab influxu fpiritus animalis in_» 
^prgana propria denegato orta: Er- 
go qvaedam fuffocatio uterina eft A- 
poplexia. Major ipfius Sennerti eft, 
cum vera definitio debeat effe con- 
vertibilis. Minorem vero non faci- 
le mihi negaverit, qvi plures hyfteri- 
cas vel ipfe vidit gravius affliAas,vel 
earum p-ro mortuis elatarum hiftori- 
as attente perlegit: &: tamen abfur- 
da concl iifin py veri sJri I irar. r 
ciationibus deducitur. Qyomodo 
jam definitio ejus eft propria? Hyc 
eft Capientia Virnrnm , nlfi 
capite aperen in r^rhrdrif gvibni^^·» 
( fi y.rra dUama) meremur iwmuia- 
rL-Qammeri tam adulationem! 
7. De Nymarmo hoc inprimig 
miror, qvod veritatem manibus fer- 
me tenuerit, fed iterum fiverit elabi. 
Prioris du&u ad veram morbi atto- 
niti definitionem tandem potuiflet-, 
pervenire : pofterior vero tantum^ 
abeft a morbi attoniti elfentia,qvan- 
tum caelum dlftat a terra , qvam ta · 
men ipfe videtur habere pro eflentia- 
li,cum deterior fit illa , qvam paulo 
ante judicaverat accidentalem, nec 
plus in ea fit boni, qvam momentum 
ad locum afFetftum demonftrandum. 
Hui PhilufhphumJ- 
^.8· HorSliut rhetorum more 
ambagibus indulget, alias in eodem 
cum caeteris haeret luto. De reliqvis 
qvid judicandum, edi&is nonpoteft 
efie ignotum. Qyoniam igitur ex 
tot & tam longis aliorum definitio- 
nibus nec qvicqvam boni poffumus 
exfcuipere,videndum porro eft,an ex 
hac,qvam fubftitui,morbi natura fa- 
tis innocefcat, 
p.Di- 34 
DE MORBO 
§.p. Dixi,qvod morbus attonitus 
fit hamofafia- Hui, inqvies, obicu- 
rum per aeqveobicurum definiendo! 
Qyamvis graeci idiomatis gnarus 
non ignoret,qvid fit <%ίαοςασϊα : ta- 
men in gratiam eorum, qvi vulgares 
Pra&icos foliim legunt & imitantur, 
in Hippocrate vero hofpites funt-., 
verbo lucem huic rei affundam. 
10. Duo in fangvine utpluri- 
,mum & prudenter fane confiderat-» 
Hippocrates, σΰςασιν, confidentiam, 
compagem, fubftantiam, corpus,coa- 
gmentationem , concretionem , aut fi 
qvo aptiore vocabulo σνςώπως figni- 
ficantiamqvimus exprimere: Jtr 
vricnvpnotum, qvem /. x.dediat. &cl. 
deinfom. expreflisfime vocat τττ^ο- 
^ov, circuitum, ut certos nos reddat 
»qvalem κίνησιν velit intelligi. Utra- 
zqve tam σιιςασις qvam κίνησις, fi fit 
&ω%ία, h. s. fecundum naturamfe ha- 
be at, fit naturalis,fit folita·, fanitas ho- 
mini conflat, fin , varii ingruunt 
morbi. 
§. 11. Συ§ασ»ν fuam amittit fan- 
gvis vel perrei alienae admiftionem, 
vel per propriam in feipfo alteratio- 
nem & corruptionem ob qvalitatum 
diffidium aut exuperantiam , qvod 
,Hipp. fangvinis li*%r\<jw,refolutionem 
& η f corruptio- 
nem vocare confvevit paflim. Peri- 
odurnfuam amittit iangvis vel cum*. 
izcd^ov rd movetur 
plus folito·, ut Z. 1. demorb. feriptum 
sft,& cumSJ^tK/vMj 
χ της Μω^νιης, emovetur, & motio fit 
pr aterfolitum,non confoeta ex /. i .de^ 
morb. Tum fere fiunt deliria: vel 
cum celebratisfima fit 
ψς, venarum interceptionem Gale- 
nus re&c exponit per venarum replc-[ 
tionem a copia faciam. Copiam*» 
iftam nihil aliud qvam fangvinenicfi 
fe non ignoratedo&us in venis nil nir 
fi maifam fangvineam contineri,qvae 
nimium auda aut concitata fibi e£t 
impedimento , qvo minus liberum*» 
posfit habere motum. Eo denega- 
to feqvitur πνώμα/πίΆ & 
fpiritus prohibentur influere inpar- 
tes, ubi fun&iones debebant obire. 
Hoc Hipp. vocat fangvinis ςάσιν,βα- 
tionem, pigritiem, moram, cum fpiri^ 
tus in eo obruuntur, conculcantur & 
opprimuntur, iifqve viarum omnis 
adimitur libertas. Barbari fignifi- 
canter vocant conculcationem nin-l 
cuneationem. 
§. iz. Plufqvam notum ^,ςάσιν 
apud Clasficos fignificare duo con- 
traria, /editionem, difcordiam, diremit 
ptum : Etfi at ionem,fi abilitatem,con- 
flantiam. In prima fignificatione 
opponitur ομ,ο^μία. unanimitati : in^ 
altera xiv^ motui. Pofterior_> 
figmficatio propria; prior ex eventu 
eft. Nam in fa&ione una pars deie- 
ritur,altera eligitur, & in hacpriori/ 
contraria flatur, confiditur, cordi- 
ftitur__». 
13. Alias apud Hippocratem^ i 
ςΰςης I. interdum idcmeftqvodc/?d- ATTONITO. 
35 
remora, fttppr effio, & effertur-, 
de reftitantibus alvi excrementis, ut 
lib.deloc.inbom. qvae debuiffent ex- 
cerni. Confer Salmas. de Calculo p. 
rijo. II. denotat membri alicujus 
immobilitatem, velut l. de viet. acui, 
θαμάτων ςάπες, oculorum immobili- 
tates, non vana plethorae τεκμη^α, 
cum nimirum fangvis prae copia mo- 
ram facit, nec liberum habet fluxum 
& refluxum, vel non poteft τας φ 
φύπν ό^ςβα^ί^ν, naturales vias in- 
gredi , fi cum Hippocrate loqvi volu- 
pe eft. III. Sangvinis fuppresfio- 
nem arte fa&am fignificat, G.Epidem. 
7. 3. ubi αΛμά\^ φλέγων ςάπες,fan- 
gvinis vaforum fuppreffiones vocan- 
tur, cum fangvis cohibetur lipothy- 
miis excitatis , vel vinculis, empla- 
ftris , averfionibus , ^raecifionibus, 
efcharoticis & fimilibus adhibitis. 
Tandem IV. Sangvinis ftationem& 
inoram, ubicunqve etiam fiat, defi- 
gnat, ut l.^.dediat. acut. ubi mor- 
borum cumulum exhibet sd 
^.u^^^^dfangvinumora fa- 
dam, qvem plenitudini fangvinese 
prudenter adfcribit,qvs impedimen- 
to cft, qvo minus langvis & fpiritus 
poffunt φώ™ ό^ςβα^ιζ^ν, 
naturales vias pervadere, χ όιον τε 
•w πνεύμα άΤΕα αι/ω 
' κάτΰύ. F'eri ηοηpoieftum 
flare, fqviefcere) fled meat furfum & 
deorfumffiit Praeceptor l.de morbfacr. 
t. 6. Sic Plato Hippocrati σόγ^ο- 
. dicit fangvinis crasfitiem facere, 
ne is posfit iy xm; 
in vafls recurrere,remeare, im- 
λινό&μαν vocat Alex. Aphfodis. 
Qvalis autem fit illa aJm^oQrijVicifl· 
fltudo,reciprocatio, remeatio, feu ττα.~ 
λιν^ιαη, refluxus, feu flp φύσιν ό^ος, 
via naturalis, mirifica dexteritate ex- 
pofuit Hipp. /. i. dedicet, ^lib.de^» 
infomn. qva de re alio tempore. His 
Foefii lexicon pofiet augeri. 
14. Hinc nemini amplius du- 
bium manet, gyod·^.^^ fir/w- 
g-ainU fifll Suftlamlnatio 
eft obje&io fufflaminis. Sufflamen 
graecis ετπ%λ£>ς> x^thenaeo vero q^o- 
eft lignum, qvo rotarum im- 
petum in declivibus locis aurigae co- 
hibent , qvod Euftathius defignat his 
verbis: φασι ^εττο^λεατο 
Λάμπρον ξυλον 2^1 οτβ 
«ς ΤΌΤτ^ς κ,α]αίτΗς εζχριυτο κωλύον 
αυ]χς σκ^ζεχαν πξοωχς c^j 3λα» 
βη τών τξοχων. Vocant autem fuflla· 
men lignum,qvodper rotas,cum inpro· 
na veniunt loca, trajiciunt (aurigae) 
impediens eas in declivibus velocius 
decurrere, ne qvid detrimenti capiant^ 
rota, 
§.15. Sufflamine in vifig iah}»(fto 
fit m.rne Hipparratica . A rejfll 
tio-soa^ interceptio, interrumpens 
perpetuum fangvinis in corpore cir- 
cuitum. Galenus c^sauAStaui appel- 
lavit,non eqvidem male, fi dextra ac- 
cedat explicatio. Ubiubi interceptio 
ifta fiat, morbi funtpraefto. Iw 
^νετοα 36 
DE MORBO 
SHtovO T ΟΏΓ# «ί ςη. ^vod fi 
fieterit alicubi & interceptus fuerit, 
impotens fit pars iUay ubicunqve fiete- 
rit, inqvit Hipp. I. demorb. facr. t.6. 
In vafis cerebri cum ςάσις/ηβίαηΰηα- 
tio diita derepente intercipit functi- 
ones animales, vocatur interceptio 
illa vetuftiffimo procerum confenfu 
morbus attonitus per hswathfiam ■. 
ob latini fermonis egeftatem defini- 
endus. 
§. 16. Qvia vero plures haemo- 
ftafiae varios in corpore humano fa- 
ciunt morbos, generi addenda erat_> 
differentia fpecifica, ut in fcholis lo- 
qvimur, qva certus & qvidem attoni- 
tus morbus tantum denotetur. Eam 
nihil melius defignat qvam locus af- 
feCtus, qvi ibi eft, nbUmriy (inuhns 
rgmdl> provime defendunt ia i pium 
eerehri mrpns . h e fiffiftanrii.mil- 
lam a1kamf qvam prxipxifi .cf.rehium-» 
vnranr nmn^ Anarnmirorum filii- 
rc-iwndum invenit nomea-r Cere- 
bimn dicroti;,.m pro p^rts ponendo, 
enixe rogans omnes Ariftarchos, ut_» 
patiantur has voces, dum commodi- 
ores aliqvis monftraverit. 
§. 17. Vides ergo ? qvam paucis, 
duobus faltem verbis conflet defini- 
tio vera atqve utilis ? ^axea-eft,qvae 
plenam & certam fuppeditat morbi 
cognitionem. Qvo enim certius & 
plenius aliqvid cognofcimus eo ma- 
jori cum fiducia & fecuritate illud 
traCtainus. Utilia rfLqvy utiles ex- 
hibet indicationes adfanitatem red·: 
dendam omnino neceffarias, qvales 
non poliunt haberi nili ex definitio- 
ne efientiali tradente caufam morbi 
efficientem, materiam & locum affe- 
Ctum. Haec omnia funtne in ejufce 
definitione, qvze morbum attonitum 
dicit omnium animalium faculta- 
tum cohibitionem, conlpicua ? Ne- 
qvaqvam. 'Hinc eft, qvod in tene- 
bris palpando anxie foleant difqvi- 
rere_». 
C A P. IX. 
Qvem morbum morbus attoniti 
(iqvatur. 
NOn opus erat, inqvam,h®c qvae- 
fito, mfi mera in definitionc_, 
morbi attoniti Pradici noftrates ex- 
presfiiTcnt fymptomata. Cum au- 
S. I. 
tem medicis non cum umbris &fpe- 
dris fit negotium, neceflario morbus 
aliqvis in oculis habendus cil , in_, 
qvcm curationem poflint dirigere^. 
iftc AT TONI Τ Ο. 
37 
Ifte non in tenebris Galenicis,fed in 
manifefta Hippocratis luce inveni- 
tur. In tenebris errant, qvi aliud, 
qvam obftru&ionem & qvidem ian- 
gvineam heic refpiciunr, qvod conti- 
git Philippo Ingrafliae, qvi de Tumo- 
rib. tratt. i. cap. i. Comm. i.pag. 7 7. 
morbum praefentem tumoribus an- 
numerat, ne probabili qvidem fultus 
ratione frivolae ifti opinioni patro- 
cinante. 
§. 2. Huic omnino fimiles funt_», 
qvi cerebri intemperiem nobis occi- 
nunt,ut facit Avicenna , dicente Jac- 
chino, Galenus 2. aphor^z. Holle- 
rius /. 1. demorb. intern.cap.y. in_* 
fcholio. Joubertus /. de affett. cerebr. 
&c Platerus in prax. Jacchinum qvo- 
qve ejus culpae iniimulant Foreftus 
10. obferv. 69. infchol. & Nymannus 
de apopl. cap. 11. verum immerito, 
qvod cuilibet Jacchinum ipfum in- 
fpicienti non poteft eife obicurunij. 
Qvia vero ille non eft in ommum_> 
manibus, iiftam ego illum Forefto in 
9, Rhaf. p.§. Si igitur &c. fic loqven- 
tem: Relinqvitur bifariam poffe apo- 
plexiam contingere, vel fcilicet qvias 
tumfaci^tas tum f iritus animalis ad 
nervos deferri prohibentur : unde_s 
(ubito functionibus fenfut motus 
privantur, aut qvia cordis influxus in 
cerebrumprapediatur repleitsfcilic et 
tam arteriis qvam venis $ er qv as calor 
innatus id efl^iritus in caput fertur Ί 
ΰ' funt jugulares ab Arabibus Giudez 
.dibiajUtrinf una, Impeditur aut em 
eadem ratione,nempe obftruftione in iu· 
faEia, vel a fangvine multo, vel crajjb, 
velvifcido. Qyinpaulo poft fic fcn- 
bentem : Frigida vero intemperies, 
qva inter affetlus apoplexia ab Avi- 
eenna numeratur, numeranda non eft. 
Et eodem §. ad loca Galeni refpon- 
dentem: Apoplexiam non feqviin- 
temperiem, fed intemperiem potius 
hanc comitari. Atqve hac ratione 
aForefti accufatione liber evadit. 
*§. j. Nevero ratio dubitandi a 
JaGchino §. praecedenti propofita-» 
qvenqvam pollit detinere, haud prae- 
ter rem facere videbor, iiillam heic 
dilucidavero, imo difcuflcro, impri- 
mis cum Jacchinus obfcuriufcule.e- 
andem proponat. Qvicqvid , in- 
qvit, deflrait fpiritum animalem & 
per confeqvens a&iones cerebri ab 
hoc fpiritu profe&uras, illud poteft 
generare apoplexiam, utpote qvaeeft 
abolitio omnium a&ionum animali- 
um : Intemperies cerebri vero hoc 
facit: Ergo qvoqve poteftgenerare 
apoplexiam , & fic intemperies ut< 
morbus caufa eft hujus iymptomatis. 
Minor videtur poffc probari hoc fun- 
damento : Qyicqvid offendit corpus 
cerebri, non poteft effe qvicqvanu 
praeter intemperiem: Apoplexia au- 
tem line omni dubio corpus cerebri 
offendit: Ergo Apoplexia nihil ali- 
ud eft qvam intemperies, feuintem· 
periem cerebri certisfime feqvitui->. 
§.4. Caeterum oportet illum ocu 
losfuos parum confulmffe, qvi fim- 
pUd- 38 
DE MORBO 
pliciter hiice velit affentiri. Prae- 
terqvam enim qvod fallum fit fpiri- 
tus animales & cerebri adtiones iru 
morbo attonito deftrui, vel, qvod 
idem eft, aboleri, cum tantum inter- 
cipiantur: mamfefte falfum eft iii^ 
cerebri intemperie adiiones ejufdem 
intercipi. Dantur enim faepius in- 
temperies cerebri fatis infignes, qvx 
non ftatim intercipiunt, multo mi- 
nus tollunt adtiones ejus & fpiritus, 
licet valde labefactent & praeternacu- 
rales reddant, ceu videre eft in phre- 
nitide, hydrocephalo & fimilibus. 
$·. 5. Si reftitas rejiciendo phre- 
nitidem , eo qvod in illameninges 
tantum inflammentur, cerebrum.» 
ipfum autem ab omni intemperie fit 
liberum? Regeram & oftendam tibi 
inflammationem ipfius cerebri, qvae 
atliones ejufdem non ftatim interci- 
pit, fed depravat. Delirant enim ta- 
les & tumultuose agunt omnia, voce 
fuperftite, nec motu penitus amiflo. 
Qvod fi ab ulla intemperie taleqvid 
metuendum eifet , eflet fane ab in- 
flammatione, qvod nemo obfervat-.. 
Qyin funt in medio virorum clarifli- 
morum Vallefii Com. in j.Epidcm. t. 
. Horftii 1. prabiem. 4. & Hof- 
manni ^.InEtit.mcd. 52. opiniones, 
qvi ftatuunt nullam phrenitidem fie- 
ri , nifi cerebrum fimul fit inflamma- 
tum. Et qva intemperie cenfebi- 
mus laboraflepuellam,-cujus Vefali- 
us /. 1. defabr. corp. hum. cpp. 5. me- 
mmit, cui intra feptem menUs caput 
ita increvit & intumuit, ut viri caput 
magnitudine Ceu xqvaret feu excede- 
ret, & in cujus cerebro novem Librae 
aqvae funt inventae, fenfibus tameru» 
omnibus ufqve ad mortem illaefis. 
At vero morbus attonitus ipiritus & 
• adiones cerebri non labefadlat fo- 
lummodo , fed penitus intercipit-.. 
Eilo, perveniat cerebri intemperies 
eo,ut ipiritus animales & adiones ab 
iifdem proficifcentes intercipiat,an_. 
hoc faciet fubito ? in unico faepe mo- 
mento ? ceu fit in morbo attonito, 
ubi aegri derepente concidunt,nulla_» 
de re antea conqvefti ? Minime gen- 
tium. Sed fpiritum & adtiones ce- 
rebri paulatim tantum labefactabit-, 
& imminuet, donec tandem crefcen- 
do & vires fumendo plane eas aufe- 
rat. Id vero in morbo attonito nul- 
lum habet locum, qvippe ubi inter- 
ceptio efb fiibitanea. 
$. 6. Longe inferiore talo ftat_» 
fundamentum , qvod erat fuppofi- 
tum , idqve e falfitate tam majoris 
qvam minoris evadit confpicuum-». 
An igitur i itus, cafus & fimiles caufae 
externae fubito morbum attonitum., 
efficientes intemperiem prius exci- 
' tant, qvam deinceps morbus attoni- 
tus feqvatur? Qvis credet? Puto au- 
tem, per cerebri corpus heic intelligi 
fubftantiam illam albam fimilarem: 
haec vero in morbo attonito violenti 
qvicqvam lenfibihs primario vix pa- 
titur. Proinde ex hac ratione ne- 
mini amplius dubitandi occafio da- 
bitur. ATTONITO. 
39 
bitur. Hoc faltem Galeno aliifqve 
dandum efle fateor, plerumqve in- 
temperiem calidam hunc morbum^ 
conlitari, cum tanta fangvinis ad ce- 
rebrum elevatio, non poliit non plu- 
rimum illud calefacere. Evenitqve 
faepiflime,ut prius inflammatio cere- 
bri fiat, cui conjungitur deinde mor- 
bus attonitus, aliqvando vero mor- 
bus attonitus prius excitetur , cui 
mox fupervenit inflammatio cerebri, 
& inflammationem tandem infe- 
qvens ejufdem fphacelifmus & tota- 
lis corruptio, certiffime hominem ju- 
gulans. Costerum ejufce intempe- 
riem morbi attoniti eflentiam abfol- 
vere, id vero eft, qvod etiam atqve 
etiam nego. 
§. 7. Sunt, qvi cerebri comprc£- 
fionem & anguftiam ample (ftuntur, 
fed hi non vident compreflionem il- 
lam pertinere ad caufas procatarfti- 
cas morbum attonitum producentes. 
Recftius fentirent, qvi obftru&ionem 
reipiciunt , modo non aliam qvanm, 
fangvineam heic admitterent,ceu fa- 
cit Hipp. /. dedi&t. acut. t. 3 7. qvibus 
tuto licet acqviefcere. 
sARTIC. III. 
ParsaffeAa,feu Subjectum mediatum eft 
Organon animale,h.e. Cerebrum cum medul- 
la fpihali & nervis ab eadem propagatis: Im- 
mediatum eft Carotis interna,ubi per tenuem 
meningem cerebriqve fubftantiam mox eft 
diftribuendaL> 
CA P. X. 
Errores qv orandam circa locumaf- 
fectum proponuntur. 
OVod vulgo dicimus,tam abfur- 
dam non extitifle fententiam.,, 
qvae Patronum non invenerit, id in_. 
Helmontium apprime qvadrat, qvi 
I. 
ut animam?fic morbum attonitum in 
ventriculo qvaerere non veretur. Ut 
credant, qvi fomnia ejus in chartam^ 
conjeci non viderunt,appono verba 
ejusy 40 
DE MORBO 
ejus,qvae habentur Tit: A fede ani- 
ma ad morbos n. 1 o. Apoplexia vero 
fuboritur , inqvit, dum alieno plani 
motu ac hofiitio a cavo flomachi in_» 
venas ejus intrat mucilago infipidas 
circa orificium , fervat^ laterisfuire- 
Elitudinem\ Magnamqve a minori 
diftingvit carentia vel praefentia vi- 
rulentiae. Mihi futili huic opinio- 
ni contradituro Galenus ex 1. Artic. 
c). inaurem: Ύαε^άτούς ήλι^ακα- 
νΰο^,μαΧλον η έλέγ'tr^oQ' 
ηκ<], Extreme inepta contemnere po- 
titu qvam refiutare oportet. Ideo me 
converto ad emuntioris nafi Viros, 
qvi in caput digitum fktunt. f 
§. 2. Caput a plerifqve in duas fo- 
1 et dividi partes. Capillatam & non- 
t ap illatam :\\<£.z graecis dicitur 
(ύτνον ii ΊΡ^σΐίφίζ i latinis facies ieu 
vultus : Illa Ariftoteli lati- 
nis Calvaria, viciffim diftingvitur 
qvoad partes integrantes in Conti- 
nentes & contentas : illae funt vel 
Communes, ut pili, cutis, panniculus 
carnofus : vel propria, ut: pericra- 
nium, cranium & utraqve meninx: 
haec una eft,Cerebrum cum vafis fu- 
is,qvae nihil aliud funt, qvam arteriae 
in fpinali medulla poftea nerve- 
fcentes. 
§. 3. Juxta communem hanc divi- 
fionem etiam affctus capitis folent 
difpefci. Jam morbum attonitum.» 
effe affetum partis capitis contentae, 
Cerebri nimirum, nemo,qvod fciam, 
Clcgantiorum Medicorum vocat im» 
dubium,led ominis cumGaleno id ha- 
bent pro comperto, cum Cerebrurru 
cum fpinab medulla & nervis inde^ 
propagatis dicatur autor omni.^nu 
illarum adionum , qvae in morbo at- 
tonito intercipiuntur, idqve iit fub- 
je&um actionis laefae, qvod fuit aftio- 
nis fanae. Illuftris locus eft 3. loc, 
aff.ult. η fiu,ub ΊέσϊΌντΑτι^α ττάΓαζ 
ομχ τομ φυγικας cs/ειςγέιαζ βλάττ^αστε 
στι,φως ημίν cv^nvvjcu wv έγκεφα· 
λον αυτόν 7m^&tvj Apoplexia igitur 0- 
mnes animalesfunEhonesfimul ladent 
manifeste nobis declarat, cerebrum ejfe 
affectum. Et \. fympt. cauf. ult. au 
'άποπλη^ΐΜ ^ιλπφίαα rt 
εγκέφαλον fiyt/ovj, Apoplexia & E- 
pilepfiafiunt culpa cerebri. Nec non. 
& 3. aph. 13. ωαετερ γε nfii 'λοτοπλη- 
fi i as. ng) fi (c tVto fi πά&©^οτωι a 
εγκέφαλέ έμπλεη φλέγμα]©*, 
γίνεται , ^vemadmodum etiam Apo- 
plexia. Nam & ifie affcRus oritur 
cum cerebrum impletum e fiphlegmate. 
At vero cum cerebrum iit pars diffi- 
milaris,fi jam ulterius qvaeritur,qvae- 
nam ejus pars primario afficiatur, in- 
gens fuboritur difficultas,ex qva non 
facile fe expedire poterunt, qvi^>- 
χαρν illud de ventriculis cerebri do- 
gma defendunt. 
§.4. Qvod fi Galenum hac de re 
confulas, mirificam offendes incon- 
ftantiam. Fere enim folos accuiau- 
cerebri ventriculos , ut /. de odorat, 
inflr. cap. b.infin. ubi affignata cere- 
bro facultate attra&rice & expul- 
triCC; ATTONITO. 
41 
trice, tandem concludit, hocnifiita-. 
fit,fore ut vel apoplexia,vel carus,vel 
comitialis , cum pleni fimt cerebri 
ventriculi, hominem corripiat. Et 
z.fymptom. cauf-j. dicit,tam apople- 
xiam qvam epilepfiam 2^ <§Κεγμα,- 
τω^ς χυλί Ώτλ^ί ον τααςηοιλιαι ς, 
audεγχεφάλχ σΊΜ>α&^ι&έν](& 
ftyvscfyex pituitofifucci multitudine 
in ipfius cerebri ventri culis ycolle&a gi- 
gni. Similiter 3. loc. aff. η. ait: η j 
^ίΌτΓλη^Λ 24^' τ/ω ε^φνης ψύεσιν 
cv^nvurai φυ^αν χυμόν, $ Tmyusj·) 
η γλίχ^ν ττληξ^ν^ τα^ κν 
^ωτεοαζ των τον εγκέφα, λον ηοιλι- 
ων>χ φ ^υσχρ^σίσαολκς τηςύσιας άυ^ 
τέ/^νεο^ι Subitaneam apoplexia in- 
vafonemmonflrare figidum-yraffim, 
aut vifcidum humorem principaliores 
cerebri ventriculos affatim replentem^ 
neqvaqvam vero ob totiusfabulantia 
intemperiem feri. Qyjn fitum ven- 
triculorum cerebri ita commode ex- 
trudam elle, ait 8. Uf.part.G. ne ob 
excrementorum continuum afflu- 
xum animalia freqventiifimis apo- 
plexiis eifent obnoxia. 
§.5. Parumfirmus iftoinveftigio 
Galenus^./^.zz/I 2. ad cerebri cor- 
pus, h e.fubftantiam medullarem A- 
natomicis didam, delabitur his ver- 
bis : μ9ρ av uffi πν/χρις η 
αίτιος 
ττ^ντξίων τ^των νοσημάτων. α2λ ον 
μ9μ κά^ις τε ταίς (^λη^ΐΆΐς 
<Μ κοιλίαν μα,ΙΑον^ον ^ε αητό το 
• gwu& τύ εγκεφάλα 7m^v ον 
ταΐς^^^λϊΐζίαίς μάλλον to σώμα» 
Frigidus igitur & craffius aut omnino 
vifcidus humor caufa eft trium horum 
morborum. Sed in Caris & Epilcpfi- 
is vehtriculi magis.minus vero ipfum^» 
cerebri corpus affici [olet. In attonitis 
vero morbis corpus magis. Qvid ve- 
ro corpus cerebri in morbo attonito 
patiatur, divinare eqvidem non pot· 
fum,nifiinflammatoriam ejus diipo- 
fitionem huc velimus accerfere,qvod 
ex Comm. ini. aph. 42. colligo, ubi 
fic fcribit: Tm&cu μ$μ xv 'άποπλη^ιοΑ 
fltvoflf της ψυχικής δυνάμεως ύττφ- 
ρ&ιν άδιυυατχσης γίς κάτω της κεφα- 
λ^ητοι 2^ φλεγμονώδη τινάΐ^μ^ε- 
σιν cv canffi afl εγκεφάλω συςαζάνι η 
τ^ν κοιλιών αΐπύ εμτπττλα,μ^ων» υ- 
γ^ότη]^ φλεγμα]ωδχς. Omnes αρο· 
plexiafiunt animali facultate non po- 
tente in fluere.inpartes infra caput ex- 
iftentes, aut ob diflofltionem aliqvam 
inflammatoriam in ipfo cerebro confti- 
tutam, aut ventriculis ejus humorepi- 
tuitofo oppletis. 
§. 6. Neqve in hoc veftigio diu 
ftetit Pergamenus , fed illo relido^ 
praceunte Hippocrate,4. dediat.acut, 
23. & 27. adfola vafa progreditur», 
laudato greflu : 'ζάπΌληψ&ις φλέγων 
ώνόμασΐντας 7Γληρω(^ς των φλεβών 
ττλη^ς γινομ^ας. δταχ χυ 
ζΐχίΓεξΤΓληξω^ωσι > Qagvu/fivaji τε ταυ 
δαύα,μιν αάιάγκη^ ^ις κίνδυνον αφι- 
κί^ τΐυυ έμφυτον ^ες/αασίαν dotOcr- 
ζε^ηναι,τΓνιγμω τι 'ή^μβτλησιον 7τα~ 
^xQcM\j7ao ζΊτλη^ς· ^ληψίΜ τβ 42 
DE MORBO 
x, 'ίΙπΰ'ΏΓλη^αΛ £ Λαξ^Λακα^ συγχο~ 
παφ yiyvovj. Interceptiones vena- 
rum appellavit oppletiones earundem^ 
d copia fallas. Cum igitur illa nimi- 
um oppleta fuerint,gravari facultatem 
nec efle' eft,& infuffocationispericulum 
adduci nativam c ali ditat em, qvafuf- 
focationi qvid vicinum patitur d co- 
pia.Epilepfia enim & apoplexia &fyn- 
copa cardiaca oriuntur. Idemqve_» 
expreifis Verbis repetitur l. de intro- 
dult. feuMedicocap. 15. 'άποπλε^α 
γίνεται 7τλη&^ ήχων τπχχέων 
εμφ&τϊόντων τά dm της κεφαλής 
τα εις Tmv το σωμα^ 
τΐω cu&qoiv ^κίνησιν^ιο / ουιαΛ&η- 
701* άφωνοι rfij άκινη(&ι γινονταα 
οι dorivl ηκ&· Apoplexia fit ob craf- 
forum humorum copiam obftruentium 
capitis vafa fenfum motum in to- 
tum corpus difiribuentia, qvamobrem 
etiam fenfu, voce motu capiuntur 
attoniti. Non erat tacenda putida 
ifta tanti Viri titubantia,ne porro fu- 
cus fiat Medicinae myftis,vel impri- 
mis cum Galenum Medici feqvantur 
toto agmine, & nefas plerifqve fit-> 
contrahifcere. 
7. Hieronymus Mercurialis, 
Vir de Medicinae Antefignanis alias 
optime meritus, ne a Galeni placitis 
recederet, & tamengraviifimis diffi- 
cultatibus preifus aliqvo modopof- 
fetevadere l. de affeci, capit.c. 1 p.prae- 
ter ventriculos etiam poros cerebri 
acculat,in qvibus etiam fpiritus ani- 
malis contineatur. Qvid autem».. 
per poros cerebri denotet, Oedipo 
opuseft. Qyem Graeci τή^ρν, La- 
tini vocant meatum , Fcfto a meando 
didum. Perottus: Meare efi ultro 
citrof ire : item exire, manare ,h. e. 
fluere, d qvo meatus dicuntur , qvos 
Graci poros vocant, fim td vngfo' 
fibcts, qvod efi eo,per qvos furitus ultro 
citrof tranfit. Sic Ariftoteles duo 
iliavafa a pundo faliente in ovis in- 
cubatis prodeuntia τπρχς vocat 6. 
hifl. anim. j. as/ aurd οΰο 
φλεβικό} εναιμοι ελιοχόμβίροι > οι φε- 
ξχσιν ώυξοωομ&ρχ εις εκάπ^ν των χι- 
τωνών των ν, Et ab eo (pun- 
&o\funt duo venofifangvinei, agitati- 
qve meatus, qvi crefcente (eo) tendunt 
adutramq-; tunicam ambientem. Qvi 
meatus dubio procul nihil aliud 
funt, qvam arteria magna &Vena_» 
cava. Etiam Emulgentes tam venas 
qvam arterias τήζχς appellat i.hdH. 
anim. ult. Qvin ureteres qvoqVe_> 
paffim. Peculiariter vero nervum 
opticum Veteribus hoc nomine ve- 
rnile fcimus ex Arift. 4. hili. anim. 8· 
&Galen. libb.deufupart. Accurato 
judicio Autor lib. de util.refl. Pori 
funt vena fu bt ilis fima, qva d craflis 
venis procedunt. Qyos tamen Me- 
dici utplurimum cum foraminibus 
cutis confundunt, cum tamennofse 
debuiifent, foramen proprie efle lo- 
cum forando apertum .· porum vero 
foramini infuper prolixitatem adde- 
re. Qyod fi tales poros intellexit-. 
Mercurialis, qvare non dixit meatus ? 
§.8.Ac ATTONITO. 
43 
g. Ac vero in cerebro nulli 
dantur meatus,per qvos aliqvis ultro 
citroqve poffit meare,praeter arterias. 
Si has indigitavit , qvare proprio eas 
non appellavit nomine,ob perfpicui- 
tatem,& ad feculi guftum. Ego ve- 
ro,nifi pemtiffime fallor, mihi pror- 
fus perlvadeo,voluiffeHieronymum, 
fpiritum in ventriculis cerebri ani- 
malem fadum relidis valis & cavi- 
tatibus, ingredi ipiam albam & fimi- 
larem cerebri fubilantiam, per eam- 
qve diffundi, & in illa facultates 
principes efficere , qvod etiam Alti- 
marus in peculiari exerc. docuiffe vi- 
detur. Atqvc fic ipatiola ifta a fpi- 
ritu animali occupata poros vocat-». 
Verum enim vero falfa funt, qvae heic 
fupponuntur. Neqve enim fpiritus 
vafa fua derelinqvit, qvamdiu vita-» 
fuppetit corpori,qvomodo alias ab a- 
nima poffet dirigi,iterumqve hic ani- 
mae in momento communicare qvic- 
qvid ufpiam in corpore geritur, fi ex- 
tra fua vafa progrederetur? cum ejus 
natura fit,fe diffundere ? Contra ve- 
ro noverunt bene inftituti, fpiritum 
animalem arterias cerebri,qvae innu- 
merabiles in eo funt, perambulare-» 
ufqve & ufqve donec officio funfto 
per nervos, qvorum potiffima pars 
cft araneofa arteriola, tranfeat in ve- 
nas, & fic cum fangvine reducatur ad 
cor , qvem circuitum invidto argu- 
mento poft Hippocratem primus 
propofuit & confirmavit nobiliffi- 
mus Naturae confultu.s Cornelius ab 
Hogelande in H/sl. Oecon. Anim. 
§. y. Huic non abfimilis eft Fer- 
nelius, is ne pro Galeni mancipio ha- 
beretur, nec qvae fenfus fuppeditat 
'negare, aut in dubium vocare vide- 
retur, duplicem qvoqve locum afFe- 
&um ampleditur. Verba ejus l. 5. 
depart. morb. & fympt. cap. 3. (ic ha- 
bent ; Frigidior ea pituita , licet pro- 
prium cerebri excrementumfit, dum^ 
tamen affatim & universe omnes ejus 
ventriculos implet, aut dum minimum 
qviddam retis admirabilis arterias, 
per qvas fiiritus ex corde in cerebri fi· 
nus influit, repent e obstruit aut coar· 
Fiat,apoplexiam in fert. Verum po- 
fteaqvamvidiftet virum viribus inte- 
grum fmiftri oculi i&u vehementiore 
repente attonitum concidiife, mox- 
qve fenfu & motu privatum fuiiTe^ 
cum fpiritu difficili, ftertore & aliis 
attoniti morbi indiciis, atqve fpatio 
12. horarum interiiiTe, difciflb & a- 
perto capite ventriculos cerebri pror- 
fus illaefos inanefqve,plexum retifor- 
mem vero affedlumfuiiTe /. i.deabd. 
rer.cauf.cap. 15. ventriculis defertis 
hunc plexum folummodo accufat, 
fed infeliciflime. Plexus enim reti- 
formis locus non eft, ubifpiritus vi- 
talis mox animalis futurus qvafi col- 
lecftus debeat traniire: fed fine omni 
exceptione ibi locus ifte ftatuitur,ubi 
carotidis internae propagines per_» 
tenuem meningem proxime defcen- 
dunt in ipfam cerebri fubftantiam_., 
qvod cap. feq. plenius explicabitur-.. 
Verum Verum autem plexus retiformis offi- 
cium infra dabimus in prognofticis 
data occatione & opera. 
10. Platerus & Sennertus prin- 
cipium nervorum nobis fuggerunt-» 
magno lapfu. Sennertus aperte lo- 
qviturz» praxi^vaft. 2. adeap. de^ 
^i^/ca-zXduminqvit: Non opus ejfe 
putamus , ut tota cerebri medulla ob- 
firuatur,vel comprimatur, (ed ad apo- 
plexiam excitandam fufficit medulla 
cerebri oblongata, ficu principii nervo- 
rum in bafi cerebri polteriora verfus 
talis anguslia^ob qvam in omnia fenfus 
& motus organa in toto corporeftiri- 
tuum animalium influxus prohibetur. 
Mirum fane eft,tantos viros tam fa- 
cile velfophiftico aliqvo argumento 
moveri. Certe, principio nervorum 
folummodo afferto fenfus & motus 
tantum peribunt in corpore,faculta- 
tibus principibus in cerebro falvis 
remanentibus, qvod inparalyfima- 
xima , cum omnes infra caput partes 
relblvuntur, manifeftum eft vel Sen- 
nerto Dortore. Nam principium-» 
nervorum in fine cerebri eft, princi- 
pes autem facultates in cetebricor- 
pore perficiuntur: hoc ialvo, qvidni 
ejus facultates fimul fint falvae ? 
§. 11. Sed triplex qvaerit effugi- 
um, cum fe hoc telo confodi pofle_» 
animadverteret. Prima cauja, cur 
fenfus interni in apoplexia etiam la- 
danturjwa^itpft, qvod(jiritibus ani- 
malibus motu,qvi ipfis perpetuus fiene- 
gato}eos qvafifuffocari necejfefit. Cum 
44 
DE MORBO 
enim fjiritus animales non tarde gene- 
rentur ffed in perpetua generatione fintt 
& hinc etiam in perpetuo motu : fi ca- 
nale s,per qvc-s in totum corpus di tri- 
bui debent,occludantur, eos in cerebro 
detineriyqvaficoncentrari, atqve itu ad 
ahliones fenfuum internorum edendas 
ineptos fieri neceffe eft: pracipue cum 
ftiritus vitales ajfiduo largiori copia 
ipfispermifieantur, idcoq3 non tantum 
illorum generationem interturbentfied 
& generatorum ultiones confundant» 
Apparet hujus rei exemplum in cor de, 
in qvo fi ftiritus conccntrentur, nec li- 
bere in corpus diffundantur, abi ion es 
corporis laduntur, Secundo membro 
una ex parte fait em lafo, totam ejus oe- 
conomiam turbari necejfe e fi, ut Epile- 
pfia exemplo id mani felium eft,& cere- 
bri commotio ac percujfiones docente 
Tertio cum cerebrum ita graviter af- 
fe Sium fp iri tuum animalium generati- 
oni non fuffteiat,mirum non eft, altio- 
nes etiam internas turbari. Si enim 
in iis, qvibus cerebrum pituita reple- 
tum efi t & dificurfus^ memoria labo- 
rat, qvidni in apoplexia cerebro 
graviter affecto omnes aStiones aboleri 
qveant 5 ut enim c aufa.fic effe Itus ma- 
gnitudine differunt. Haec Sennertus 
magno conatu & confidentia: Sed 
audi Vir famigeratiifime. Qyor- 
fum perpetuus iile fpirituum anima- 
lium motus? Ariftoteles certe lon- 
ge aliter femiebat. 
£.12. Nam z.part .anim.xo. di- 
cit, vaj τ αΰ&ηπωνιΆΐΦ 
των ATTONITO. 
45 
των κα^ςωτε^ν εχοντων το diuco^ 
μορίων avctyxaiov άχξΐ^εςεραζ^νε^. 
ύχχοττία η της ον τω ααματι ^ξμό- 
τη]@»κίνησις τΐώαί^ητικίυυ ανέργ&ί- 
αχ. 2]α ταύτας τας αιτίας ον τη κε- 
φαλή τχτων τα ύά&ητηριά ΰρν· Ac- 
curatioresferfusfieri obpartes fiangvi- 
nem puriorem obtinentes necefifiarium 
ejl. Motio enim caloris in fiangvine_z 
exifi entis excutit operationem fienfi bi- 
lem: Eam ob caufiamfienfioria fiunt in 
capite. Et a.part. anim, i o. ait,fan - 
gvinem adfcendere in cerebrum 
τΐηυ των οά&ησεων ησυχία» ucy α*ςί- 
Cesax^adfienfiuum qvietem la accurati- 
onem fieu praflantiam: ideoqve fen- 
fuum inftrumenta non iunt in tho- 
race , qvi in perpetuo motu eft, iapi- 
enter feribit Hofmannus in Diatr.de 
ufiucereb. cap. 14. In eundem fen- 
fum Toleti verba funt Comm.in 3.de 
anim. 2. t,149. qvaftione 5. Si mul- 
tum calidi fint & mobiles, (fpiritus 
ieniitivi. De iis enim loqvituE_>) 
erunt inepti adfienfium. Et Thom. a 
Veiga Comm. in loc. aff. ^.p. m. 
557. Spiritum vitalem primo infiam- 
mare debet Cor Cerebrum deinde at- 
temperare ut quietem comparet 7 qva 
anima fiapiensevadat. Qvse verba_> 
mutuade videtur ab Arhlot. "J.pbyfi. 
4. t. 20. η^εμησαΛ ι^ςΊα,ουι η 
oicdoia (^pov^.fiedendo 
animafitfiapiens, vulgus effert. Fri- 
gus , ait Zabarella l. de partit, anim. 
cap. <p. fiabilitatem fiacit, calor autem 
'agitationem mobilitatem^qvacogni- 
tionem perturbat. Et ante ipfurm» 
Galenus i.prorrhet. ίο. το ^u%gbv 
πτι&ίν ςάσιμαι teftatum dederat. 
§.13. Sed, inqvit, motus ifie cfi 
propterperpetuam generationem. Aft 
vero generationem illam non eile 
perpetuam, fed cellare interdum vel 
exfomnoperfpicuum, ubi fpiritusa 
Vapore e fangvine tum copiofius ele- 
vato,fufflaminatur in cerebro, idqve 
tranfire prohibetur. Si ergo tuiru 
ceiTat, qvomodo fimul eft perpetua-» 
generatio? ac etiamii vel maxime 
hoc in morbo fpiritus ad cerebrum-» 
pervenirent, nullam tamen fuffloca- 
tioncm aut concentrationem inde 
metuendam elfe, ex illa corporis pa- 
ralyfi poiTumus fieri certiores, in qva 
omnes fub capite partes refolvuntur. 
Cum enim tum principio fpinalis 
medullae obftru&o principes faculta- 
tes in corpore cerebri perficiantur-», 
in morbo attonito,fi principium ner- 
vorum folum efflet affe&um, eadem 
ratione pofflent obiri: & fruftra me- 
tuitur largior & affiduus ille fpiritu- 
um vitalium,affluxus, undefpiritus 
animalis pofflt turbari. Nampro- 
pterea natura tot finus in dura me- 
ninge efformavit, qvi fint voluti la- 
cus fangvinem copiofius adfcenden- 
tem afiervantes, ut per jugulares ve- 
nas commode posfit ad cor redire. 
Alias fi ipiritus cum fangvine in vafa 
cerebri continuo & inceilanter afflu- 
erent, generatio fpirituum animali- 
um nunqvam poffet fulpendi,&per-» 
con- 46 
DE MORBO 
confcqvens actiones etiam effient 
perpetuae, nec voluntariae amplius, 
fed invitae, qvod prorfus abfurdum. 
Diverfisfima fpirituum vitalium ra- 
tio eft, illi in perpetuo debebant effie 
motu ob perennem circulationem, 
& qvifqvis eam probe perdidicerit & 
calluerit, caufas morborum &fym- 
ptomatum ex motu illo interrupto 
dependentium facilius poterit inve- 
nire : praeterea nutritio debet effe 
perpetua, qva ceiiante vitaipfa cef- 
fat,& vice versa,qvod de fenfu & mo- 
tu voluntario non ita neceffiarium ei- 
fe ex fomno in naturaliter conftitutis 
liqvet. Ergo fpirituum vitalium ge- 
neratio, fine qvibus nutritio non fit, 
debet effie perpetua, animalium vero 
non item. 
14 Deinde nec illud neceffie_» 
' eft, ut,fi membri pars aliqva laedatur, 
totum mox inde capiat detrimen- 
tum, aut per confenfum laefionem il- 
lam percipiat. Nofti, o Sennerte,in 
hemicrania dimidiam faltem menin- 
gum partem affici, licet caufam ejus 
rei in reali, non vero imaginaria,to- 
tius corporis geminitate qvarendam 
'effie non noveris. Novifti,& 1 .prati, 
'med. z. cap. 5. cum exemplis tradidi- 
fti, cerebri parte aliqva aftecta me- 
moriam non tantum laefam,fed & pe- 
nitus amiffiam fui fl e intelle&u fialvo. 
Nimirum, non alia ratione naturam 
geminitatem mododuftam in omni- 
bus corporis partibus inftituifle_j, 
qvam ut altera parte Ufa, altera non 
ftatim compatiatur, prorfus mihi fit 
.verofimile. Nec aliud fvadentepi- 
lepfia,aut percufliones capitis,cum,fi 
omnes facultates intercipiuntur, eti- 
am fuffiaminatio fit parte illa, ubi 
fpiritus in cerebrum debet defccnde- 
re,idqve qvomodo contingat feqvcn- 
te capite plenius docebitur. 
§.15. De tertio qvod adducit, di- 
co : μη Qyia enim por- 
ta illa, per qvam fpiritum vitalem ce- 
rebrum debebat accipere, claufa eft, 
fit illud,qvod Sennertus dicit. Et_ 
qvareheic concedit totum cerebrum 
graviter efie a£fe(ftum,cum ante prin- 
cipio nervorum tantum inhaeferio ? 
An hacc vis Adrafteas eft ? Nam,qvod 
enixe negaverat,jam nolens volens 
concedit a veritate ipfa convidus. 
Hoc teftimonium,qvia ab adverfario 
eft, eo lubentitis accipio, ut qvodab 
eo proficifcitur,qvem ipfa veritas co- 
egit illud dare,qvemadmodum Gale- 
nus loqvi amat 5. Sent. Hipp.tf 
Piat. 4. 
§. 16. Doftifiimus Heurnius in^ 
loco affecto afiignando perqvam va- 
rius eft. Modo enim cerebri poros 
monftrat: modo carotidas & jugu- 
lares, modo plexum reticularem-.: 
mox iterum ad cerebri ventriculos 
relabitur. Dec&teris jam vidimus. 
Qyantum ad carotidas, inteliigit eas, 
qvaefunt in collo, qvibus obftruftis. 
fit fyncope cardiaca non autem mor- 
bus attonitus. 
§.17. Sed fere excidifiet pene cir- 
ca AT TONI TO. 
47 
ca locum afFedum Helmontii o- 
pinio omnium abfurdiifima, qvae re- 
petitur delithiafip.fty. n.^i. Logno- 
vifinaliter Apoplexia limen ejfle inpra- 
cor diis : in cerebro autem non nifiper 
deuteropathiam, qvd cerebrum vicif- 
flm aufcultut inferiorum regimini. Ne- 
qve enim vomitiva, ut nec etiampra- 
fatum fudoriferum qvicqvam fubmo- 
vent e pofticofinulo cerebri y multof 
minus d medulla finalis exili cavitate. 
Idqve norunt, qvotqvot unqvam illa- 
rum partium dijfebhoni adfuere^. 
Itcmf odorifera ξΑ auxiliares ejfen- 
tia7pota ad caputyfi conflipatum foret, 
nunqvam deferrentur: attamen mox 
fenflbiliter opitulantur : qvia in pra- 
cor diisfuus eflguftus, fuuff odoratus 
proprius, ffuinimo &fuus tattus bine 
corpori communicatur medio anima 
fenfitiva ubif prafentis. Etpag. t) 5. 
η. χο. Locus ergo nativitatis Apople- 
xia efl inpr acor diis: ideo^ & figno-» 
habet pranuncia, vertiginis,fluporisy 
naufrage. Locus ergo Apoplexia in 
Archeo pracordiorum efl. Haec eft la- 
pientia,vel potius malitia eorum, qvi 
non εςγού,Λ^ά λόγω 'wrgoi ναμιζον" 
τα< Medicorum nobilifiimis,Hippo· 
crati vero σοφιζόμ^υοι & φο^τικο), 
qvibus nihil aliud curae eft , qvam 
monftrofa cudere axiomata τας Ά- 
γνας α\%£$πΌΐχντ& > artem dehone- 
ftantia, refutatione prorfus indigna, 
adeo qvidem , ut vel meminifle pi-· 
geat_. 
§. 18· Tot fluduationes occur- 
runt in tantorum virorum feriptis, 
cum φαανόμϊρα qvidem ad veritatem 
ducunt redo tramite, falfae hypothe- 
fes vero eo tranfilire non permit- 
tunto. 
GAP. XI. 
Terw locus affe^w ofsendiiur. 
§. I. 
Vidimus fuperiori capite, qvan- 
tum a pluribus circa locum affe- 
dum in morbo attonito fit erratum 
in denfifiimis de ufu ventriculorum.» 
cerebri tenebris,qvibus difcufiis,qvo- 
niam aureum veritatis jubar a qvi- 
bufdam^ct^iizToii viris in lucem.» 
prolatum eft, non poterit non frado 
fubmotQve fundamento operofailla 
moles luperftruda corruere. 
§.z. lis igitur relidis adveram», 
partis affedae dignotionem accingor,, 
qvam Galenus deto 7? βεζλαμ- 
μ^ης esspysiae, των όκκρ/νομε· 
νων ■) πς Άσεως, της d? tLw 
cwjIvj icioOjr ^f των όικάων nu.· 
ττ^ιαάτων, a funclione lafa, ab excre- 
tis,d fitu^a proprietate doloris^ a pro· 
priis Symptomatis accerfit i. loc. aff. 
Ego vero tantum a funitione lafa^x- 
cretis^ 48 
DE MORB 0 
cretis^ qvalitatc mutata j tribus iftls 
cum naturae'tum morbi eftedis pe- 
tere foleo, adqva: omnia commode 
poflunt referri. 
3. Cura itaqve praecedenti ca- 
pite planum fecerim, morbum atto- 
nitum fieri, nim cerebrum nnn facit 
officium fi·nAnnam tk.morionem vo- 
tinrariam pryib^nda, abunde patet, 
non ad excreta, neqve ad qvalitates 
mutatas, fed fundi ruagg lafaxrefpici- 
endum efle. Laeditur autem fun- 
dio, cum aui.fffl»fit, a^t rffrrrr quam 
opjoxtet. Heic cerebri fundionem 
prorfus non fieri, nemo eft, qvi igno- 
ret. At vero cum eadem rurfum du- 
plex fit, vel abolita, vcJLuituixspta-,, 
confidcrandum porro eft, qv^nam ex 
iis fit morbi attohiti effedum, qvod 
excujufqve ab altera diferepantia in- 
notefeet. abolita fundio eft, qvae 
Ita non fit, ut neqve fieri iterum pof- 
fit, qvod non contingit,nifi fundio- 
nis organo aut amiflo aut corrupto. 
Cum enim heic privatio fit, a qva ad 
habitum non datur regreflus, nemo 
proprietatis vocum amans hoc fym- 
ptoma attonitis attribuere audebit, 
eo qvod fic attonitorum nullus pof- 
fit reftitui, qvod in ienfum impingit. 
Reflat ergo, u r .fit fun di n ititcxtcpta, 
qyy fit (piritu aut nnn influcn^jut 
influere prohibito. Non influit in 
fyncope &fimilibus, fed tum fpiritus 
deficit non tantum in organo anima- 
li,led in toto corpore, & in folo cor- 
de intercipitur, ubi haud aliter fuper- 
eft vivitqve, ac fcintilla in multo me- 
dioqve cinere: cui dcfedioni flori- 
dus attonitorum faciei color, pulfusi 
validi & iimilia lymptomata recla- 
mant-.. 
Ergofpicih» a corde exiens, 
& psr arrrrw.fnpnriles ad cerebrum 
& nervos , in gvibns officium anima- 
le ,h-.c, fenfiopfm & motionem vo^ 
lunrariam ex .anima, juflu. praeftaro» 
dehrt,rflndf.ns,.ibidem fnffi aminatur, 
iiuerripitur, 4rGc influere prohibe- 
tur- In vafis enim, nec alibi,qvaererV 
dam efle iufflhminationem iftam,do- 
di fumus ex eo^qvod fpiritus ea num- 
qvam deferat, dum ab anima dirigi- 
tur. Nec tamen in'vafis colli, nec 
cis duram meningem : (iyncope_» 
enim cardiaca tum fieret, qvin nutri- 
tio, fic demeretur omnibus 'capitis 
partibus, .cui fangvinis in attonitis 
circulatio & vita fuperftes recla- 
mant: ) fed illo in loco, unde pro- 
xime in cerebrum a fangvine fe fepa-* 
rans defeendit, videlicet in interiore* 
carotidis ramo ultra duram menin- 
gem, ubi ad glandulam pituitariam.» 
in duos finditur ramos cerebri fub-^ 
ftantiam petentes, alterius qvidemu 
propagines per tenuem meningem.» 
cerebnqve fubftantiam diftribuun- 
tur: alterius vero in priorem ccrc-y 
bri ventriculum ad plexum choroi- 
dem formandum. 
$■ 5. De illa fuffiaminatione au- 
diendus eft Hippocrates l. devibl, 
Acut» cum ait; άφωνον ATTONITO. 
49 
φλεβών ύτοληφας πνιέ&σινί 
Subitam vocis cejfationem venarum^* 
(arteriarum, qvas Hipp. & vetuftiifi- 
mi qviqve ut plurimum venas vo- 
cant ) interceptiones faciunt. Et 
tum fit afaa]&* ςήσμ·>fango inis fta- 
tiopigritiespMorapreftagnatio, qvam_/ 
Barbari vocant humorum conculca- 
tionem & inc uncationem, cui opponi- 
tur ρσις, fluxilitas,libertas. g 
όν ή το πνεύμα. αϊλΆ χωρεει 
Ιωχί^πχ^Ιχποληφ- 
$η, ακρμτες γίνεται, οκώνο to μερ^, 
οπααν w>Neqve enim pofftbileejl ft- 
ritumflare : fedmeat furfum ac dcor· 
fum. Sicubi enim flet velint ercipia· 
tur, impotens fit iflud membrum, ubi* 
ubi fteterit, aititerumHippocrates L 
de morbo facro. Egregie Ballonius 
t.Confil. i. Tum dentum oritur..apa» 
plcxiOfaut huic.fimUia.mathus, cium ob^ 
rutU^ iansidQAthi Sfi apprefllffiritibus 
Uliertof. Galeni conienium habe- 
mus 4. vibl. acut. 2 j. Θ' alibi paflim. 
§. 6. Ergo ut hxc concludamus, 
objicitur Γρiin nrganq Anim?- 
lia.infliiprcp£ohihcns>qvnd in morbo 
attonito fit..&n,,qvn Πίγί,Ιηι?^ 
sAKTIC. IV. 
Caufa antecedens hujus morbi eft iblus 
fangvis ad partem afie&am ruens, ηόη femper 
optimus, fed qvem latitudo fanitatis tolerat, 
hoceft,velpituitofus, velbiliofus, vel melan- 
cholicus, vel flatulentus. 
C A P. XII. 
Caufarum invefligationem in morbis 
maxime necefariam £5* errores circa eoi eliminandae 
ejTe: Galenus de caufa morbi attoniti 
examinatur. 
OMnem re&am Medici a&io- 
ncjn, rc&am cognitionon prae·' 
5. ϊ. 
cedere oportet,juxta illud : 
Non inteliciti nulla efi curatio morln? 50 
DE MORBO 
ait Crato Confil. 117. inprincip. Hoc 
de omnibus Medicinae partibus cura- 
tionis gratia docendis & difcendis 
verillimum efle,ut non nego, ita xotj' 
morborum caulis di- 
ci conive vi fle allevero, qvoniam iis 
ignoratis vel male in teli edis morbus 
ipfe utplurimum latet, faltem nefci- 
fur, ciim fcire aliqvid fit rem per cau- 
fam cognofcere,τόπ o- 
cLiria» ·> ait Ariftote- 
les 1 .pofl. anal. 2. & 1 -pbyf. 1. Et_> 
Ηυξίώτι^ν rd S40svcu, τα 
Scienti £ proprium e fi caufam /peculari 
i.pcfii anal. 11. De caulis etiam Cra- 
to pronunciatum fuum intelligi vo- 
luit, dum qveritur caufam morbi libi 
a Medicis non fatis efle transfcri- 
ptam, ideoqve mirum non efle, ii ab- 
iens non ufqveqvaqve bene confulat. 
§. 2. Ubi ignorandum non efl, 
Medicos non mfi efficientem confi- 
derarc caufam. Nam materialis 
caufa pars morbi eft, & ad ejus eflen- 
tiam pertinet,licet vulgo intolerabi- 
li confufione eam vocent caufam.* 
continentem. Efficiens vero eft,qvae 
ex fua natura morbo flenti partem a- 
liqvam generationes confert. Fien- 
ti,dixi, utintelljgasjfa&i non ampli- 
us efle efficiente (cum efficiens caufa, 
qva talis, c<mpofitum non ingredi- 
atur, fed ab eo adacqvatediftingvatur, 
licet faepe faepius res una flt morbus, 
qvoad effentiam,^ caufa morbi,qvO- 
ad efficientiam,) fed principii m... 
Hippocrates enim l de fiat, fub init» 
caufam, principium & fontem accu- 
rate diftingvit. Caufa eft morbi fl- 
entis : principium fa&i : fons pri- 
ma fcaturigo. Nam fons principio 
longe eft remotior : principium ve- 
ro non fubit rationem caufa?, nifi eti- 
am faciat, cum facere fit efficientis 
proprium. Facit caufa producen- 
do morbum: producit corpori no- 
cendo : nocet vero qvicqvid violcn- 
tids irruendo praeut declinari, auc_. 
potentius fubeundo praeut fuperari 
pollic , facit in parte faciem naturae 
fumftionibus incongruam. Id vero 
utut varium fit ac multiplex, tamenu 
aptiffime ab Hipp. revocatur ad duo 
fumma genera, fcilicet ad 
fbd top ζϋμφντκν, μιταζολίω r 
^ιυυη^ΐων, qvod communiter vertunt 
Interpp. Redundantiam aut exupe- 
ranttam cognatorum^ & mutationem 
confictorum. 
§.y Sed revera fignificantlor eft 
ibi vox qvae cum in vitio, 
ut heic,ponitur,utrumq,· extremum, 
exceflum & defedum,compleditur. 
Eftqve heic , cum juftus 
modus debitaqve menfura non fer- 
vatur, qvod fit tam cum nimium eft, 
qvam ctim parum. Ergo melius v- 
ζυμ^ντ^ν , redditurpcL» 
Immoderationem cognatorum. 
§.4. Per cognata Hippocrates nil 
aliud intelli git,qvam qvodnobifcum 
& in nobis eft natum: qvo nomine 
omnes omnino corporis partes veni- 
re dubium non eft. Conficta vero 
vocat, ATTONITO. 
51 
vocat, qvorum ufu nobis ad vitam_» 
opus eil , ut funt res nonnaturales 
vulgo didae. Ideo autem vocat con- 
fveta,qvoniam jugi conivetudine na- 
turae noftrae redduntur familiaria at- 
qve amica. In utrifqve tam cogna- 
tis qvam conivetis,ii το μέσου 
^λων} qvod naturae fundionibus 
congruum eft, non amplius fervatur, 
morbi ingruunt· 
§. 5. Hippocrate pofteriores o- 
mnem morbi cauiam diftingvunt in 
Procatardticam vocant unde morbus 
incipit potentia aut ada. Si poten- 
tia, ζ^φασις- ii adu αφορμή dicitur 
convenientiilime, de qvibus impo- 
fterum. Heic tantum de prohegu- 
mena fermonem inftituimus , qvae 
morbum perfefacit, &undefuam_» 
morbus habet exiftentiam, five fe- 
mel, five fempcr. Attamen fifemel 
tantum,dicitur Antecedens, qvae tan- 
tum facit, & praeter vim noxamqve 
nihil affert aut infert: fi femper_>, 
Conjuncta aut Continens appellatur, 
qvae eft.morbi nutrix, qvia morbum 
fovet & auget, in his caufis cogno- 
fcendis ifrenue laborandum eft, cum 
nulla diligentia heic poilit eife 
nimia. 
6. Graviter namqve & vere, ut 
omnia, fummus Medicinae parens /. 
deglandul. circa fin. ή γνώμη % 1^- 
bjj boo άγχίνο^ 
@ τη'ΛΚα της 
Mens Medici, fi bonw fit prudens, 
utplurimum caufam inqvirit. Ra- 
tionem fubj ungit l.defiatib. ihprin- 
cip. E/ Ίίς &οοίη τΐηυ cyricm ζ νασή - 
ματ^? όιός τ' αχ οίη xe^r^ePc^ τα 
s-ιτα ττ$Qopati..) ο% των οχα»- 
τίων ιςάμ^υ^ ττ£ v^a^uan > Si qvis 
enim morbi c aufam nover it is poterit 
corpori conducentia offerre y contraria 
morbo opponens. Sic enim locum,» 
non fatis bene habitum correxit dili- 
gentiffimus Foeiius Com. inh.Epid.j. 
q. Diciqve non poteft, qvam iedulo 
optimus Senex adhortetur omnes 
Medicos ad caufarum inveftigatio- 
nem, praefertim in mulierum morbis 
l.x.demorb.mul. Ab hoc parente di- 
dicit Galenus , qvi 7. meth. med. 12. 
monet, sffa το [ffp <&>το 'j yiv&~ 
pffov ο ΐ^ςτο άρτιον σκοπος οάρείΐ ο 
ubi aliud efl faciens , aliud fiens, ad 
caufam refficiendumeffe. Ab utro- 
qve didicit Ballonius, dum 1. Conffl. 
14. ait: Anteqvam de remediis flat li- 
atur , primum conflare oportet f qvis 
morbus qva morbi caufa. Alioqvin 
inutilis opera^ inutile omneconfilium^. 
Cumprimis autem hoc locum habet 
in morbis cerebri, qvorum & notitia 
& curatio eft difficillima,ipfiusBal- 
loniiteftimonio/. t.Confil. jt. Cau- 
fam, qvare caufarum in his morbis 
inveftigatio iit difficillima,fubjungit 
non contemnendam Vir gravifiimus 
his verbis : Notitia qvidemf qvoniam 
multi convulfifunt^ pavor ibus confler- 
nati, phrenitide, apoplexia, epilepfla 
fublati^ lethargicis affeftibus oppreffi^ 
flde^ 52 
DE ORBO 
fiderati^ in qvibus nullum fer e vefli- 
giummali aperto cranio inventum e 11, 
nec fangvismec aqva, necichor,qvan- 
qvam Medici, qvi hift oriam morbi vi- 
dijfent , & terrifica fympt ornata obfer- 
vaffent, certo nffirmarentfibifperfva- 
derent ,fe aut inter membranas,aut in 
cavitatibus, aut aha inparte, aut ab- 
fieffum,autfangvinis, aut aqva copiam 
deprehenfuros &c. Id vero fi un- 
qvam in aliis cerebri morbis, potifli- 
mum tamen in morbo attonito fa- 
flumefle demonftrare annitar. Qva- 
propter opus erit caufae inveftigatio- 
ni paulo diutius immorari, & erro- 
neas aliorum fententias detegere & 
refutare priufqvam propria veraqve 
ftabiliatur. 
$.7. Nam fi ruftici & agricolae a- 
grumfuum a tribulis & fentibus per- 
purgant, anteqvam bonum & fecun- 
dum femen ei committant, velut-> 
foetius /. 1. metro 3. cani t: 
ferere ingenuum volet agrum. 
Liberat prius arva fruticibus, 
Falce rubos, filicem^ refecat, 
Ut nova fruge gravis Ceres eat, 
qvid heic faciendum ? annon hifpi- 
dofa falfarum opinionum fpineta>te- 
nclla verarum caularum fata fufFo- 
cantia,funt eradicanda, anteqvam_» 
de conferendo animorum agro cogi- 
temus ? Primum Ipinarum proven- 
tum promovit 
§. 8. Galenus, qvi 3. loc. aff. 7. 4. 
loc, af. 2. altbi pajfim magno er- 
rore & f?duiiione, ii trz%uu 
α&&ως πληζ%ν& 
τας κυ^/ωτΐζας τ»ν συν εγκέφα- 
λον κοιλιών , frigidum aut craffum aut 
lentum humorem principaliores cere- 
bri ventriculos confert im replentcm^, 
ut veram morbi attoniti cauiam in- 
culcat, cum finttanqvam cifternae, in 
qvibus fpiritus animales & generen* 
tur & aflerventur. Verum cunu 
commentitius ifte ventriculorum ce- 
rebri ufus a cordatis, & in corporum 
diHe&ionibus verfatiflimis viris jam- 
dudum fit explofus, μω/ια π^ρλησι- 
όν ^ο^άζ&ιν , furorpropemo- 
dum eH ita opinari, ne qvi tamen fu- 
perfint fcrupuli & urant, dabo ope- 
ram , ut in feqventibus ad unum o- 
mnes eximantur. 
$. 9. Frigidae autem huic cauf» 
diffitus 2.4/Λ.42. calidiorem afluit, 
φλεγμονώδη , difoftionem 
inflammatoriam, per qvam praeter.» 
inflammationem ipfam etiam cryfi- 
pelas & abfceflum intefligit, uti fe- 
ipfum explicat 2. loc.ajf. 3. cui fub- 
feribit Donat. Anton ab Altomariz» 
^rte med. cap. 19. qvem Pugil lat Sali- 
us Diverfus /. de aff.partic.cap. 2. ne- 
gando eum Galeni mentem aflecu- 
tum, aut veritatem attigifle. Ubi e- 
niw,'\ncp\x.} cerebrum vel inflamma- 
tionem velcryfpelaspatttur, fi partes 
exteriores & membmna heic tantum 
patiuntur,fitphrenitis : fi autem inti- 
ma partes interna, ipfiuf^ cerebri 
fubfiantia hoc idempajfafit, accidit 
aff e Idus ille, de qvofupra egimus,nen^ 
autem AT TONI TO. 
53 
tutem apoplexia, Egerat autem ca- 
pite fuperiorede cerebri inflammati- 
one , in qvafenfus dicit perire rema- 
nente motu. 
io. Verum enim verd fallitur-, 
Diverfus multis modis. Primum 
enim Akomarum rediflime Galeni 
mentem aflecutum efle, cuilibet Ga- 
lenum attente evolventi conftare po- 
teft,non tantum e i,loc, aff. j. fed & 
/. de diff. morb. cap. 11. I, d&tumorib. 
cap. 9. Deinde male opinatur Sali- 
us in phrenitide membranas (qvas 
exteriores cerebri partes vocat) tan- 
tum inflammari, qvod falfisfimum., 
efle non tantum plurimae Virorum-, 
egregiorum cap. η. nominatorum,, 
obfervationes abunde perfvadent-,, 
fed & Galenus ipfum docere pote- 
rat,qvl i.fympt. cauf. 7. clare fatetur, 
poffeqvidem calidos humores vapo- 
refqve in febb. deliria excitare, phre- 
nitidem vero non item,nihfimul ce- 
rebrum ipfum & membranae ejus in- 
flammentur. 
§. 11. Tertio hallucinatur VirDo- 
diflimus , dum putat apoplexiam-, 
non pofle contingere cerebro inflam- 
mato , cum in vera inflammatione 
fangvis vafa egrediatur, & in ipfam 
cerebrt fubftantia effundatur, qvam 
efFufionem non pofli^non febris co- 
mitari aut fupervenire, qva de re ne- 
qvc Hippocrati ne^ve Galeno qvic- 
qvam venit in mentem, ideoqve cau- 
te Galenum dixifle difpofitionem in- 
flammationi limikm. Ergo Salius 
tum nondum vidit locum Hippocra- 
tis/. i.demorb, qvem in fcq.cap, 16. 
excutiam, ubi exprefse Cous dicit &· 
inflammationem & febrem adcfle 
cv-ron βλητις, inattomtis qvibus 
ipfe poftmodum, fenior forte fadusr 
textum accepit & egregio Commen- 
tario illuftravit. Sangvinem in in- 
flammatione vafa egredi verum eft, 
nec qvifqvam hoc negat, faltem non 
Hippocrates, qvi idcirco/.j. de morb. 
cerebri inflammationem defcribit-r 
fub nomine tumoris cerebri, & rede? 
qvia tumor eft inflammationis co- 
mes individuus, uti operosedemon- 
ftrat Galenus /. de turnor.pr, n. cap.z· 
& ex ipfa definitione eft perfpicuum. 
Nam inflammatio eft plemmyra-» 
fangvinea; plemmyra vero,qvantum 
ad vocem, proprie eft inundatio, re- 
ftagnatio. Cum itaqve fangvis par- 
tem corporis inundat, inqve ea fta- 
gnat, qvomodo eam non fimul in tu- 
morem elevabit, fi hoc non facit, nec 
tantum fangvims ei accedit, ut folito 
fiat major^non vocatur inflammatio, 
fed ardor aut effervefleentia, graecis 
φλό^ύχης dida , in qvafangvinis lu- 
xuria tantum eft fuperficiaria,cum in 
φλεγμονή i inflammatione ea fit im* 
profundo. Hoc vero in morbo at- 
tonito contingere pofle, qvid vetat ? 
^.12. ^varto graneum textum-s 
non videtur mlpexifle, dum hoc feri- 
beret, fed interpretamentis fuifle 
contentus, alias hujus idiomatis non 
ignarus fciviflet Galenum non dixiP 
f» 54 
DE MORBO 
,fe φλεγμονή όμοιας di^op- 
tionem inflammationi fimilem, fed 
φλεγμονώδη, dflofltio- 
nem inflammatoriam. Notum eft 
graece fcientibus,vocabula in ωάης a- 
pud Graecos fignificare qvalitatem-, 
fub exceflu qvodam, caqve efle de- 
nominativa e nomine eflentiali for- 
mata, qvibus apud Latinos fere re- 
fprmdent terminantia in ofltts , ut vi- 
nofusjrixofus,i.e. vini j&c arumplenus, 
ita & φλεγμονώδης potius eft in- 
flammationisplenus ,qvam inflamma- 
tioni fimilis, qvodpleriqve Interpre- 
tum hactenus neglexerunt. 
Tandem dicit difpofitio- 
nem Galeni inflammatoriam noru 
aliam efle, qvam maximam vaforum 
cerebri a fangvine calidiore repleti- 
onem, cumcp ea Hippocratis φλεβών 
γ&όληφαν l. de diat. acut. celebratam 
coincidcre. Sed & heiemifere labi- 
tur. Qyoniam Galenus aperte con- 
feflus eft i.loc. aff. 3. fe per inflam- 
matoriam difpofitionem nihil aliud 
intelligere, qvam inflammationem-» 
ipfam,eryfipelas aut abfceflum, qvid 
fruftra aliam ei affingimusvmcntcm ? 
§. 14. Sic Salius a Donato qvi- 
dem eft Diverfus, eumqve erroris in- 
fimulat, fed ipfe plures & majores er- 
rores invehit, qvorum praecipuos fal- 
tem attigi. 
§. 15. Aliam hujus difpofitionis 
explicationem afferunt Lonerus /. de 
apopl.pag. 15 6. & Sennertus \. prati, 
med. 1. 31. nimirum in inflammato- 
ria hac difpofitione vafa cerebri ccr 
pia ita repleri, ut fubftantiam cerebri 
ejuftjve meatus comprimendo angu- 
ftiores reddant, & fic fpiritibus tran- 
ikum denegent. Perfolae nugae ! 
Falfum enim eft , fpiritum per lub- 
ftantiam cerebri albam & fimilarem 
diffundi, cum vaia fua non derclin- 
qvat, qvamdiu fub anima: eft impe- 
rio. Falfum deinde qvoqvc eft, ali- 
os in cerebro efle meatus , qvi ab ar- 
teriis repletis pollint comprimi, cum 
nemo eos hucufqve potuerit often- 
dere., qvin potius certus fum in ipia_* 
cerebri fubftantia non reperiri vaGu» 
praeter arterias, qvas fpiritus peram- 
bulat. Confer , qvae fupra contra 
Mercurialem diiputavi cap. 10.^.7. 
16. Inqvies: Qyid ergo fiet de 
Galeno, numqvid ille inflammatoria 
fua dilpofitione rem acu tetigit ? Mi- 
nime gentium. Licet enim conce- 
dam , poffe tam inflammationem, 
qvam eryfipelas & abfceflum , cum 
morbo attonito conjungi,non tamen 
inde feqvitur , morbum attonitum 
tanqvam effeftum inde dependere, 
cum fic omnes inflammatione cere- 
bri, aut ejus abfceffu laborantes ne- 
ceflario fierent apopledici, qvod ne- 
mo hadenus obfervat. Ergo & haec 
caufa merito rejicienda eft. 
^.17. Sunt praeterea, qvi Gale- 
num accufant,qvod /. de morb. differ, 
cap. 5. frigidam intemperiem dixe- 
rit morbi attoniti caufam, & valde 
anxii ATTONITO. 
55 
anxii funt, qvomodo id velint excu- 
iare. Verum hi όλί^α βλέ* 
ad pauca reficientes^ ut Ari- 
ftoteles loqvitur i.gener.an. 2. aper- 
tam ei faciunt injuriam, & incaflum 
laborant aliorfum verba ejus tor- 
qvendo. Non enim de alia qvam_» 
procatar&ica caufa ibi folicitus eft 
Galenus, de qvibus infra, & fub iftii 
etiam de frigore, qvantumnecelHtas. 
efflagitat,difputabitur. 
GAP, XIII. 
Platerijententla refellitur. 
§. I. 
Vir eximus, & in caufis morbo- 
rum inveftigandis alioqvi dili- 
gentiffimus Felix Platerus l. 1. prax. 
cap. z/prorfus peculiarem agnofcit 
hujus morbi caufam, tantam nimi- 
rum cerebri ab humoribus frigidis 
& humidis longo impulfu fa&am ir- 
rigationem , ut magna illa cerebri 
moles laxior fa&a fubito diffluat & 
fubfidar,nervorumqve principium in 
bafi calvariae prodiens,premat, & fpi- 
ritui animali tranfitum praecludat^-., 
addudus QaAvop&pa ifto, qvod in ca- 
ro & apoplexia mortuis talis humor 
per os ibleat effluere, vel etiam in ca- 
pite poft mortem diife&o inveniri. 
Hanc opinionem eife 
illam Philippi Melanchtonis tom.^. 
poft. f. 331. aliorumqve bonorum^, 
fieri nimirum apoplexiam, qvando 
cerebrum in modum aedificii came- 
rati fubito corruat, 
tyminterfallt wte cin<Set 
Xvdbc / Hofmannus annotat. 3. In- 
fitt.Med. ιό. 
$. i. Gr&ci hoc vocant'g-ujui^ 
07v,qvam AriRoteles ufurpat de terrae 
collapfu l. de mundo cap. 4. fub fim. 
Budaeus terrae labem exponit. Leo- 
nicenus vero apud Galenum ini. de^ 
diff. morb. c. $. vertit comprefiio- 
nem, minus redte, cum illa proprie fit 
θ-λίψς. Nos cum caeteris 
tiam vocabimus. 
§. 3. Verum enim vero fatis fu- 
perqve cruvi^io^ fubfidentia huic 
cautum eft,praeter tunicam ventricu- 
los cerebri iuccingentem, ©bduda ex 
ipfa medullari cerebri fubftantia cru- 
fta fcalpelli dorfum qvafi crafsa , co- 
lore atqve duritie a caetera alba car- 
ne difcrepante. Qvae fane non dii- 
folvitur aut liqvatur, nifi cerebro fivc 
per gangraenam, five qvocunqve mo- 
do emortuo. Cum autem uti iaepi- 
us monuimus a privatione ad habi- 
tum nullus omnino iit regreifus, ne- 
mo non videt fubfidentiam iftam ne- 
qvaqvam poife eife caufam morbi at- 
toniti proximam, cum hoc modo ne- 
mo 56 
DE MORBO 
mo attonitorum unqvam evaderet, 
qvod in experientiam impingit. Et 
qvid cerebrum ita diffufum & liqva- 
Cum iterum cogeret, & ad temperiem 
conformationcmqve naturalem re- 
digeret? 
§. 4. Nec qvicqvam perfvadeL-. 
obfcrvatio,qvdd ipfa cerebri fubftan- 
tiala&is cremoris inftar diflbluta in 
q vadam anu morbo attonito c medio 
fublata per faciem defluxerit: jam_» 
enim refponfumeft, attonitos tum 
neceflario debere occumbere , tcftc_» 
hac ipsa anu, qvod experientia didH- 
tat de omnibus non efie verum. De- 
inde, an tanta cerebri ab humoribus 
frigidis & longo impulfu fada irri- 
gatio , unde cerebri moles laxior fiat 
& diffluat, poteft fieri derepente ? in 
momento ? Videmus enim attonitos 
fubito concidere nulla de re antea~» 
conqveftos. Certe tam infignis ce- 
rebri intemperies aut irrigatio, ut_. 
Platerus loqvitur, non poterit non_» 
plurima & graviflima fymptomata_/ 
excitare, anteqvam ad talem gradum 
perveniat, qvi cerebrum corrumpat. 
§. 5. Vis exempla? AbiadVefali- 
nm udefabr.hum. corp. 5. & vidc^, 
qvomodo puella illa hydrocephalo 
laborans abfqvefcnfuum laefione vi- 
xerit , & nullo morbo attonito infe- 
flatafit. Abi ad Tulpium,qvi 1.0^4 
med^^. in puero qvinqvennihydro- 
cephalo fublato viditeerebrum amif- 
sa figura globosa indui fle formam 
convexi f ornicis; & ab exuberans 
aqva feqvacem ipfius medullam adcd 
diftentam, ut inftar alicujus craflioris 
membranae adhaerefceret undiqve ar- 
cuatae dillblutarum oifium circum- 
ferentiae , integris ad mortem ufqve_> 
mentis operationibus. Et judica, 
annon vitiofiflima hxc cerebri figura 
Plateri fubfidentiam, fi non excellit, 
faltem aeqvarit. Confer hiftoriam 
Zacuti Lufitani /. ipntx.med^ admir. 
»¥■4· 
§. 6. Ergo fi omnino conceden- 
dum eflet, qvod tamen non eft,cere- 
bri diflolutionem in morbo attonito 
aliqvando pofle adefle, nunqvam ta- 
men inde feqvitur, eiTe caufam ejus 
proximam, qva in adu fuo pofita nec 
impedita, affe&us neceflario fit po- 
nendus. 
§. 7. Sed videtur in viam reverti 
Vir graviflimus, cum poli unum at- 
qvc alterum paragraphum egregio 
illo φαινο/ώρω , fangvinis per os & 
nares copiosa eruptione adactus,fan- 
gvinem obftruentem potiflimam at- 
toniti morbi caufam efle fibi habet 
perfvafum. Atqve hinc acutisfimus 
Hofmannus haud immerito non cre- 
dit, etiamfiforfan dixerit fe credere. 
Virum hunc fubfidentiae iih pertina- 
citer inhaerere. Abfit autem omnis 
fluftuatio , & certi fimus in caufis 
morborum cognofcendis. Si opi- 
nione ducimur,qvomodo firmas pof- 
fumus.conftituere indicationes, auu* 
legitima invenire auxilia ? 
§·& Plateri patrocinium fufccpit 
Cla- ATTONITO. 
57 
GlariiT. Dn/Wcpferus PoliaterSchaf- 
hufanus, Vir ob extremam in vafo- 
rum cerebri didributione invedigan- 
da diligentiam & peritiam mihi per- 
charus & acceptus inelegantilfima_. 
fua de loco affeCto in apopl. Exerci- 
tatione, dum pag. zpg.fubfidentiam 
totius cerebri non impoifibilem exi- 
ftimat,fi cum compreilione jungatur, 
adduCtus in infantibus 
moribundis conlpicuo,1n qvibusnon 
foliim circa futuram lambdoideam-» 
& fagittalem profundi fulci confpi- 
eduntur,fed & in membranofo cranio 
circa lagittalis & coronalis futura: 
conjunctionem foveola apparet pro- 
cul dubio,ut feribit, ob cerebri fubfi- 
dentiam. 
p. His tamen non obdantibus 
in fententiafemel promulgata firmi- 
ber perfido, nimirum fubfidentiam_» 
faepius didam in vivo corpore neqva- 
qvam poife contingere. Qvamvis 
enim cerebrum mortuum evanidis 
fpiritibus non amplius ita turget,ut 
impleat omnem cranii cavitatem.», 
undefunt fulci idi & foveolae in in- 
fantium mortuorum cranio, ut reCte 
Wepferus aedimat , & aliqvando 
minus fit feipfo vivo: tamen illa de 
qva lis eft fubfidentia inde non poted 
exfculpi, qvae vix in cerebro putrefa- 
Clo ed expeCtanda, qvod neminem-» 
fugit, qvi vel in umbra Anatomiae fe- 
dit unqvam,multo minus in vivente. 
Et qvis eruditorum, ne dicam Medi- 
eorum vel Anatomicorum cerebri 
decrementum , qvod in luna fene- 
fcente obfervarunt χα^εντες qvi- 
dam, unqvam vocavit ejus fubfiden- 
tiam ? qvod tamen ex Wepferi men- 
te faciendum effer.' Qyalis autem_> 
fubfidentia aPlatero indigitetur,inj 
principio hujus capitis fatis fuperqve 
adumbravimus. 
§. io. Nec recipienda eft, qvam_. 
Wepferus fubfidentiae adfuit, cerebri 
compresfio, a iero copiofisfime im, 
ventriculis, & inter meninges collc- 
Ao fa&a,cui hydrocephali tam a Ve- 
falio qvamTulpio nobis exhibiti ma- 
nifefte reclamant. Obfecro Tc_j, 
qvifqvis haec legis,abi ad hiftorias al- 
latas & expende, qvalis in illis fuerit 
cerebri compresfio, ubi tota ejus fi- 
gura adeo fuit vitiata & deformata, 
ut aditantes primo intuitu de cerebri 
abfentia inpofteriori exemplo cogi- 
tarim,nulla mentis operatione, dum 
vita erat fuperftes,laesa. Qvod fi in 
his tam infignis compresfio nullum 
accivit morbum attonitum, qvomo- 
do in aliis minore negotio id effe- 
dura eft, & qvidem fubito ? Vah! 
§. ii. Num vero ferum aliter-9 
qvam comprimendo, morbum atto- 
nitum valeat producere, fuo videbi- 
mus locq. Aliud igitur in aliis my- 
ropoliis aut tonftrinis qvaercndum_. 
erit emplaftrum magis probatum, fi 
fanare qvis velit lethaliter dccum- 
betK^m Platcrifubfidentiam. 
CAP, 58 
DE MORBO 
CAP. XIV. 
Fernelium qvoqve haede remale^fen- 
Jisfe oftendttw. 
§. ί. 
Dlfertiffimus Gallorum Medicus 
Fefnelius /. depart.morbx. 3. 
cum Galeno fe volvit incoeno crafii- 
oris frigidioriiqve pituitae, fangvine- 
am apoplexiam,licet nulla alia in re- 
rum natura fit, prorfus rejiciendo. 
Hoc tantum a Galeno diverfum ha- 
bet, qvod duplicem innuat locum af- 
fe&um; ventriculos nimirum deple- 
xum retiformem. Verba ejus fic ha- 
bent : Caufia hujus ( apoplexiae) eft 
crafforfrigidior fipituita,neqve enim_s 
a fnngvme, neqve a melancholia hanc 
gigni veriflmile efl,etiamfi toto corpore 
exuperent. Modum porro, qvomo- 
do fiat, addit: Atqvefrigidior capi- 
tuita, licet proprium cerebri excremen- 
tum fit, dum tamen affatim & univer- 
se omnes ejus ventriculos implet, aut 
dum minimum qviddam retis admira- 
bilis arterias per qvas fi iri tus ex corde 
in cerebrifinus influit, repente obftruit 
aut coar et ut,apoplexiam infert. 
§. 1. Htficl.z. deabd. rer.cauf c. 
15.aliam adfuit,nimirum fangvinem 
extravafatum & concretum arterias 
plexum retiformem conftituentes 
comprimentem, qvem cumindifle- 
dione ibidem deprehendifiet, alium, 
qvi cddu morbo attoni- 
te difcefleratj dtlfecuit, in qvo cum-· 
eodem in loco craflum &vifcofiinu 
humorem offendiifet, ventriculis de- 
fertis plexum retiformem pro loco 
afFe&o ampleclitu^dc duplicem cau- 
fam, craifum & vifeofum humorem-» 
fangvinemqve extravafatum plexum 
vel obftruentem, vel comprimentem 
agnofcit,laudatisfimo conatu. Uti- 
nam in illo perftitiifet, & oblatam in 
veritatis cognitionem perveniendi 
anfam arripuiifet! 
§.3. Sed negligentior Anatomia 
falfaeqve hypothefes ingenii aciem-. 
Viro obtenebrarunt,ut ab uno errore 
lapfus fit in alium haud qvicqvam»» 
meliorem. Qyemadmodum enim 
ventriculi in cerebro non funtfpiri- 
tuum animalium officina , ut falso 
Galenus credidit, & eruditorum orbi 
hadtenus perfvafit j fed mera excre- 
mentorum cerebri cloaca: ita nec a 
plexu retiformi cerebrum accipit-, 
fangvinem in fpiritum animalem-, 
convertendum, qvod recentior Ana- 
tomia irrefragabiliter demonftrat-,. 
Ut jam nihil dicam de eo, qvod Ana- 
tomici non contemnendi pernegent 
hujus plexus in corporibus humanis 
praefentiam, fed tantum in brutis ad- 
effe confirment. Qya de re,Deo vo- 
lente,impofterum. Ututfit,hoc ta- 
men ATTONITO. 
59 
men certum eft,& exfuperioribus fa- 
cile colligitur, craifos & vifcofos hu- 
mores, qvales qvidemFernelius fup- 
ponit, in caufarum cenfum venire^, 
non pofle. Cum fic nemo attoni- 
torum repente, uti plerumqve fit, tali 
morbo corriperetur. Sangvinem_» 
extravafatum heicqvicqvam effioere 
pofie , ut non nego , ita huic omnes 
caufae partes attribuendas efle haud 
admitto. Qyantum ille efficere va- 
leat,explicabo in ieqventibus. 
q. Ergo cum conqvifitis undi- 
qvaqve luculentisfimis obfervatio- 
nibus 
. vis diei fortior 
Noctem coegit cedere, 
ut cum. Prudentio Hym. x.Cathemer. 
loqvar,noneft, qvod Femellum am- 
plius moremur, fed ad Chymicos,ut 
fe appellant hodieqve, qvi Veterurm» 
re&e inventis haud contenti nova_» 
principia cudunt, & nobis obtru- 
dunt, me conferam,explorando,num 
qvid veniimile ex eorum de morbo 
attonito lententia posiit exfculpi. 
CAP. XV. 
Cbymicorumfententiamfrivolam ef 
fe adftruitur. 
OVod in plerifqvc rebus faciunt 
Chymicorum non pauci poft 
fornacem faam (edentes , & nilnifi 
prunas & fumum ipirantes, hoc ιη_< 
praefenti negotio qvoqve feciife non 
eft adeo mirum. Qvi enim (ernei 
pedem extra veritatis aleam pofuit, 
haud facile revertitur in viam, & da- 
to uno abfurdo infinita iblent feqvi 
aut comitari. Futilitatem autem 
fententiarum fuarum ipii produnt-, 
volatili & fugacisfima inconftantia. 
Qyod videre eft in ipfo Paracelfo, 
qvem tamen ceu Numen qvoddam 
tantum non adorant. Sunt, qvi ejus 
libros nugis,mendacUs, blafphemiis re- 
fertos inlatmtitn vertunt fermonern-s. 
§. I. 
Sunt, qvi pulchris formis cudantre- 
cudant^, Sunt^ qvi ament Paracelfi- 
βa vocari, graviter & vere ejufcenu- 
garum Patronos irridet Martinus 
Del-Rio l. z. Difqvifit. magic. 
§. z. Id vero ne gratis dixiffe vi- 
dear, producam ipiius de morbo at- 
tonito opiniones , non qvidem ex 
propriis libris, qvorfum enim mihi 
tantam moleftiam diflblutisfimum 
& barbarie refertisiimum fcriptum 
evolvendi? fed exHelmontio,qvi Phi- 
lofophus per ignem (reditis poft for- 
nacem) audire geftit. Ille vero Tra&. 
delithiafip.$6.n. 45. fic loqvitur: 
P arae elfas inconflans volvitur. Nunc 
enim ait apoplexiam^ atqve mdefubf- 
qven· 60 
DE MORBO 
tur, duCtu natura proprio. Archeus 
vero illud excrementum fentiens atqve 
borrefcens fugityatqve ideam cadave· 
rofam excrementi concipiens fiamfibi 
impertinenter imprimit. Unde con- 
feftim tanqvam tUu jaculi fufcitutur 
Apoplexia. Itemqvepag. 98. n 8 r. 
Apoplexia generatur occafionaliter-ex 
praludio virulento anodyno & cada- 
verofo inpr acor di ispraconcepto.^yod 
dum fuam ibidem aqvifivit perfeCtio· 
nem maturitatem^ reqvifitam , inficit 
Archeum locit qviflatim eo ipfovires 
cerebri fuperat & confternat, Non^» 
autem qvod cerebrum primario labo· 
ret, fubditaffi partes in c onfi irati 0- 
nemfiua necis trahat. Sic Helmontius. 
§. 4. Qvid autem eft t©ti orbi 
imponere & nugas vendere, fi hoc 
non eft? Nunqvid immerito debeo 
cum Prudentio hym. 10. ςτφα- 
νων qvaerere: (vus? 
^vis hos fophililas error invexit no- 
Qvot verba,tot errores & deliria ex· 
turbulento a carbonibus poft forna- 
cem introdudo fomno prognata^, 
qvorum refutationem, fi qvis a mt_> 
expedet, fciat , mevelqvodfaltem 
meminerim pigere. Qvi emundio- 
risiuntnafi, obtrudfit nobis nebulo- 
fas iuas exhalationes incerebrume- 
levatas,&afpiritu vitriolato, conge- 
landi, coagulandi, conftringendi, & 
coardandi vim habente fubito in 
glaciem & gelu qvafi converfas, ceu 
apud Qvercetanum in Tetrad. videre 
dL Qvid mirum igitur,fi nebulofa 
talis 
qventemparalyfin nafici eo, qvbdfiiri^ 
tusfienfitivus in nervis aqva vita inflar 
flammam ab igne AEtbna contraxerit^ 
fodinarum fiulphurearum moref lege 
microcofmica. ^ya de in ph logo fi ner - 
vi atqve tendines velut adufti^cremati 
ac velut femimortui exficcantur ins 
mu ficulis i manent fi ideo deinceps fienfiu 
atqve motu privi. Conflituit nimi- 
rum hos duos morbos (de contractura 
extUunil cogitans interim) non qvi· 
dem in capfd cerebri: fied in extremis 
nervorum ramis)tanqvhm fi effient affic- 
ti us ab externo introrfumproperantes^ 
Alibi vero non fulphurofum qvippiam 
aut phlogiClon cenfiet apoplexia cau- 
fam .· fied accufiat duntuxat mercuri- 
um (unum nempe de tribus , qva fiua 
vocat natura initia ) nimis exqvifite 
circulatum fiua exuberanti fubtilitate^ 
inflantanea cujufifi mortis caufam con- 
tinentem ajferit. Alibi ad coelorum^ 
flellas apoplexiam revocat. Atqve_» 
alibi rurfius varians docet y omnem a- 
poplexiamfieri e cras fis vaporibus ar- 
terias gutturis & irreqvietospulfiantes 
canales obftipantibus : ejfe qvoqve^> 
eclipfin lunarum cerebri in nobis necef- 
fitate microcofmica. 
$. . Haec ille ex Paracellb cini- 
flonum principe , qvibus ne hilum 
qvidem meliora funt, qvae ipfus ha- 
bet, & pro fuis venditat, ibidem pag. 
^<j.n.6^. Generatur autem anody- 
numapopletticum per modum catero- 
rum animalium. Nimirum occafio· 
naliter excrementum aliqvod obnafei- ATTONITO. 
61 
talis exhalatio, 
Vetat vigore mentis alte intendere. 
Nec excitari vim finit prudentia ? 
fi iterum non difplicent verba Pru- 
dentii hymn. modo citato. 
§. 5. Hanc monftroiam opinio- 
nem Marcellus Donatus l. i.de hift. 
med admir. cap. 6. obfervationibus 
& exemplis eorum, qvi carbonum & 
prunarum fumo funt extindi, aut in 
vitae diferimen conje&i, confirmare : 
Sennertus vero/. prati, part.z.cap. 
J. de vapore narcotico pecu- 
liari & occulto modo infeftante ex- 
plicare , & ad qvalitatem occultam 
referre conatur. 
§.6. Caiterumredisfime Senner- 
tus Qvercetano objicit, qvod ifta di- 
cat qvidem, ied non probet, ideoqve 
ut futilem iftam opinionem ex mero 
Chymicorum placito pie credamus, 
nulla nos cogit necesfitas , qvinad 
autores φ/λαντ^ί potius remitten- 
dam efle cenfemus. Et fruftra fuas 
Marcellus Donatus huc trahit hifto- 
rias. Si enim fumus feu exhalatio 
prunarum homines aliqvandofubito 
interfecit, an ideo ftatim adfuit mor- 
bus attonitus ? Si calcis vapor apud 
ValenumMaximum/zA 9. cap.xz. in 
Qyinto Catulo mortem conciliavit, 
an ideo morbo attonito periit Catu- 
lus? Protervum di&u! Et tamen in- 
veniuntur fimilium nugarum Patro- 
ni,qvalis eft Sennertus, cui cum nul- 
lae aliae fores paterent, admittendo 
hcicdiledisfimum fuum qvalitatum 
occultarum aiylum,de vapore narco- 
tico Qyercetanum explicando inve- 
nit tandem, fed infelicisfime. Scio 
eqvidem & Sennerto facile concedo, 
foporifcra & narcotica hoc polle ef- 
ficere , ut homines adeo obdormi- 
fcant, utpoftea non posfint excitari, 
adeoqve fomno perpetuo obruantur: 
at vero morbum attonitum qvoqve_, 
inducere non memini, nec ab ullo 
demonftratum efi. Si omnibus con- 
fiat, ut fcribit, homines mufti & cere- 
vifiae recentis, dum fermentatur, va- 
pore qvafi attonitos concidere , & 
qvandoqve mortuos fuifie , refqve-* 
adeo obvia efi, qvare in rei caufam 
noninqvifivit accuratius ? 
7. Foreftusfane q.obf. 2. in^, 
fchol.vazYms judicabat ? dumfcribe- 
ret: ffvidam a carbonibus male olen- 
tibus non tantum capitis dolore corre- 
pti funt^imo fyncopen aut mortem non- 
nulli incurrerunt. Sic odor gravis ex 
fece cerevifa recentis} nonfoliim dolo- 
rem capitis aliqvando infert j (i qvis in 
aere conclufo exibat \ verum etiam 
fubindefyncopen^ac tandem (uffocatto- 
nemfubitaneam ac mortem : qvod nos 
nuper contigijfe novimus nauta , qvi 
cum in nave fu a cerevifiam inclufam 
recentem haberet folo illo odoreffira- 
culis navis undiqve conclufis , leffo in- 
cumbens ac dormiens fuffocatus ef) ac 
mane mortuus inventus. Eodem mo- 
do duo monachi·, cum noltu penarium 
feu cellam cerevifiariam intrarent, ut 
fecem ex cerevifia ebullientem colle- 
gam 62 
D E MORBO 
Ram exportarent,forte candela extin- 
Eta efl ·, cum autem neqve exitum , ne- 
qve januam, qva eos foras deduceret^ 
invenirepojfent,ambofujfocatifunt,ac 
■mane (ut mihi a fide digno relatum efl) 
mortui inventi funt. Haec Foreftus. 
§. 8 · Idqve non tantum de homi- 
nibus, fed & brutis animantibus,ut_ 
felibus & canibus &c. fi ejuimodi 
cellam cerevifiariam eo tempore in- 
trant, & diutius in ea permanent,ve- 
risfimum eiTe aliqvoties ipfe vidi. 
Sed caufam ejus rei minus refte ve- 
natur Sennertus, qvi faltem de capite 
cogitans,vapores illos acri permifce- 
ri, & ficcum fpiritu, qvcm ducimus, 
attrahi, atqve ad cerebrum penetra- 
re , ibi vero fpiritibus animalibus mi- 
fceri, eofqve a fua natura immutare, 
& ad officium fuum ineptos reddere 
ftatuit. Verum , qvod ipfe eadem 
qvaeftione Qvercetano objicit,meri- 
to qvoqve ipfi objicitur : Dicit illa, 
icd non probat. 
p. Ego contentus fum decifiva 
acutisfimi Hofmanni 3. In fit. med. 
•p 2. §. 1 o. qvia fulta eft ratione & ex- 
perientia : ^vod ad carbonum fu- 
mum, dicit, adcof barathorum omni- 
um exhalationes, demiror utiqveiflos 
de capite folo cogitare, cum de thorace 
qvoqve cogitare deberent E & tanto 
qvidem magis, qvo major eorum copia 
huc it. Omnes, qvi anguflo funt pe- 
dt ore,inter qvos primus fum ego,qvam- 
primum carbones inferuntur conclavi, 
fentiunt cor,qvaf m,wufibifiringi} & 
fi diutiufcule duret, concidunt. Hoc 
qvid ad apoplexiam ? Et vero, nifi pe- 
nitisfime fallor, qvotqvotfoporatos 
& in terram ex hujufmodi exhalatio- 
nibus prolapfos viderunt, fimilitudi- 
ne omnes fiant decepti, & ad laplum 
tantum refpicientes in fubita extin- 
ftionc,neqve ad ftertorem,de qvo ni- 
hil in Marcelli obfervationibus, ne- 
qve ad alia certisfima attoniti morbi 
figna fatis attendere potuerunt. Tam 
fupina noftra eil ofcitantia! 
§. io. Modum qvo fpiritus vita- 
lis a nebulofis iftis fumis alienatun_>, 
h. e. omnibus & qvalitatibus & fa- 
cultatibus pervertitur > fifcire cupis, 
dicam tibi verbis Dn. Van derLin- 
dcn , Medici certe incomparabilis, 
qvo nemo haec apertius & felicius do- 
cuit,ita autem ille i.Melet.Hipp. j.§. 
3 ]. Fumus a carbonibus in cubicula 
claufo reaccerfis exiens multis fiiritum 
modis adoritur. Nam & fuligine^ 
ejus lucem obfuficat, fubtilitatem in- 
crajfatpmotumfuffiaminat^ fimul vi- 
res pefilumdat ^notitiam obii terat ^appe- 
titum enervat. Unde ex facili fumus 
ifie,cumpaulo diutiusperfeveratfjiri- 
tumfuffocat & enecat. 
§, 11. Qvae fi verafunt,non pof- 
fum non a Sennerto qvaererc,ubi jam 
maneat ipfius qvalitas occulta , feti 
proprietas peculiaris ? Et qvare mo- 
leftus eft hiftoria illa Bavarica exFa- 
ventino de rufticis ex terrae motu ex- 
tin&is & ftatuae in modum rigidis? 
pectinei enim ad catalepfin. Rigidi- 
tatis ATTONITO. 
63 
tatis autem illius rationem non in 
Scaligeri & Sennerti fpirituum ani- 
malium congelationem , fed in fla- 
tum tam arde interdum totum ner- 
vofum genus occupantem. & obftru- 
entem, ut etiam poft mortem rigidi- 
tas illa non remittat,verifimiliter re- 
jecerim,qvod colligere eft ex Salmu- 
thiobfervationibus, ubi lafcivienti- 
bus qvibufdam, medicamento vene- 
rem ftimulante aflumpto, mentula-» 
etiam poft mortem manfit rigida-». 
Talia medicamenta annon funt fla- 
tulenta? 
^.12. Haec fiSennertus paulo di- 
ligentius perpendiffet, non ita titu- 
baflet. Qvid enim illud eft? Ta- 
les humores & vapores (narcoticos 
puta)f« corpore noftro generari impof- 
fibile non eft. Er paulo poft: Impoft- 
fibile non eft ,fi eorum (narcoticorum) 
vis fit major, qvin ipfiam apoplexiam^ 
inducere pojfint. Puer e triviis re- 
fponderet: A pofle ad efle non va- 
let confeqventia, oSennerte ! Qvid 
illud eft , qvod initio narcotico luo 
vapori vim ftupefacicndi & conge- 
landi transfcribit,qvam poftea Qyer- 
cetano negat ? ita eft: Mendacium 
utut fpeciofum apparet, tamen fe_» 
prodit. Ebrii qvomodo poffmt fie- 
ri attoniti feu apopledici infra in_» 
caufis procatardicis docebitur , & 
qvidem ita, ut ad vapores narcoticos 
confugere non fit neceflum. 
§ 13. Si qvi funt praeterea Chy- 
micorum, qvi divcrfam hac de re fo- 
vent opinionem, velut Scheuneman- 
nus, qvi Med. reform c. 3. ex mercu- 
rio cremofo feu deftillato apoplexi- 
am deducit f vel qvivis alii portcntoii 
homines refutationem non meren- 
tur : ego faltem ridere foleo 
-- i fi as intuens ineptias, 
^vas vinolenta.fiomniisfingut anu^^ 
cum Prudentio hymn. 
10. Ideoqve jam proximum eft, ut-» 
ad iententiam Sennerti propriam.» 
tandem deveniamus,&num qvid ve- 
ri contineat perferutemun 
CAP. XVI. 
Monftrofa Sennerti opinio proponitur, 
& in eam animadvertitur. 
§. i. 
TRes hT fuperiores fententiae, 
Plateri,Fernelii &Chymicorum 
apud Sennertunr z. Indlit. med.part. 
. i.febTz. cap. ό. tantum potuerunt, 
ut tacite in unum eas collegerit faici- 
culum, & cerberuminde genuerim 
tricipitem. Sed qvia hoc monftrum. 
nondum erat fatis horrendum & in- 
gens 64 
DE MORBO 
gens & informe , aliud peperit hoc 
duplo fuperans immanitate. Una_» 
communis & proxima apoplexiae 
caufa, inqvit, eft fpirituum animali- 
um in organis ienlus & motus defe- 
dus. Mox tamen,ut & lib. 1 .prali. 
med.part. i.cap. 5 3. fex alias adfert 
paulo remotiores. 1. Humores craf- 
fos & pituitofos feu qvofcunqve ali- 
os principium nervoruni obitruen- 
entes. z. Humores,excrementa vel 
fangvinemextra cerebrum ad bafin_> 
qus effufos, & principium nervorum 
comprimentes. 3. φλεγ^ονΛ ce- 
rebri 4· Compreifionenij 
cerebri a caufa externa violenta. 5. 
Vaporem narcoticum fpiritus ani- 
males!torpidos reddentem. 6. Spi- 
rituum perturbationem & confufi- 
©nem_<. 
2. Proh hominum fidem 1 Qyan- 
tx ambages in tanto labyrintho pro 
tanto monftro ! qvod eqvidem non 
attingerem, qvia Veritas crimen pu- 
tatur , ut ait Prudent. ^αχων 
Hym. 1. nifi magnae in arte poeonia 
opifex ejufdem autoritatis eflet, re- 
gnaretve in campo Medico,adeoqve 
imperitis & parum cautis errores fu- 
os facile perfvaderet & communica- 
ret. Qyid ergo ? Nunqvid defedus 
fpiritus animalis eft caufa ΰάμοςασί- 
ας, qvx in caufa eft , ne fpiritus in- 
fluat ? 
5. 5. Mirabilis rerum confufio 
etiam in Sennertiana, etiam in Gale- 
nica doctrinaConfunditur enim 
heic morbus cum fymptomate , & 
caufa cum utroqve. Spirituum ani-» 
malium defedus , vel abfentia eft 
fymptomaab haemoftafia dependens, 
imo hujus effe&um. Cum autem-» 
haemoftafia illa morbi attoniti eflen- 
tiam compleat, & in caufa fit^qvo 
minus fpiritus in organum animale^ 
poflint influere: qvomodo per natu- 
ram rerum fieri poteft , ut defectus 
ifte ipirituum, qvi morbi attoniti 
iymptoma eft, fit qvoqvc ejufdem_» 
caufa? Nunqvid effedum poteft eG 
fe caufa fui efficientis? At fymptO' 
mata funt morborum effeda. Gale- 
nus certe inter caufam & morbum-» 
ab ea productum fatis accurate di- 
ftinxit. /. de differ, morborum, cap. 7. 
inqviens: τΖα) ydp νόσημα, 
to 3 εξγαζορ8ΐρον άυτίυυ amem όνομά- 
νόσημα]^. ωαζτεξ c^hte των 
χλιδών χυμών, της εμφ&" 
ζεως· άυτη μίάμ η εμφ^^ιςτονό* 
σημά ΰςιν,όι χυμό} άρτιον τ^νοαημα- 
τ(&. Di/pofitionem qvidem mor- 
bum , qvod autem morbum operatur, 
caufam morbi appellare oportet : 
qvemadmodum fe res habet in lentis 
humoribus & obltr ultionibus. [pfa 
enim obltr ultio morbus eft: humor et 
vero caufa morbi. 
§. 4. Deinde idem hoc iympto- 
ma, fpirituum animalium abfentia, 
iterum morbus eft refpedu functio- 
num animalium interceptarum , & 
qvidem fimilaris, qvoniam affeftus 
tantum eft in unica organi partem, 
nimi- ATTONITO. 
65 
nimirum ipiritu animali abfente, cu- 
jus tamen praefentia omnino reqvi- 
ritur ad integritatem organi, qvo 
fun&iones animales edere debet-» 
Natura. 
5. Ergo, ut breviter illa repe- 
tam, obftruCtio vel mor- 
bus eft, cujus iymptoma primarium-, 
efl fpiritium animalium in organo 
fenfionis dc motionis abientia , qvae 
iterum de le aliud gignit iymptoma, 
functionum animalium omnium-, 
cellationem. En morbos &fympto- 
mata, de qvibus heic non qvaeritur-,, 
fed dv «*nfa morbi efficiente,qvae 
aliqvid pofitivi, h. e. res corporea o- 
portet, qvia vera & phyfica efficacia 
nihil in corpus agere nili corporeum 
poteft, Fruftra ergo dicit Senner- 
tus ^vafl. 2. adcap. de apopl. Omnes 
fere antiqvi & recentiorcs caufam^ 
apoplexia, in qva omnes asiones ani- 
males abolentur, in firitus animalia 
influxum omnimodeprohibitum reclis- 
fime retulerunt. Reipondeo Arifto- 
telis verbis, qvae funt i.part.an. 
£'1^,70 τχς ευθείς twv λόγύυ λίαα 
pro qvibus Gaza: Stultum 
effluit as opiniones admodum feruta- 
ri. Qvod Arnobius /. 1. contragent. 
fic effert: Ajunt fane fapientes-^con- 
tradicere rebus fluitis ftultitia effe ma- 
joris. Ad eundem modum Galenus 
i.artic.q. Τα εχάττΐςήλι^α uff 
hsv. Extreme inepta ^fic qvoqve falfa) 
. contemnerepotius qvam refutare opor- 
tet. Falfa haec effe non ignorabit-., 
qvifqvis noftra haec, qvae de caufa hu- 
jus morbi commentati fumus, evol- 
vere non dedignabitur. 
§. 6. Humores excrementitios in 
deqventibus ablegabimus. Sangvi- 
nem extravafatum morbum attoni- 
tum inducere poffe_,ut non nego, itju 
modum male ille explicat, ideoqve_j 
verum modo dabo ego in caulis pro- 
catar&icis,a qvibus ut plurimum ex- 
travafatio illa contingit. 
§.7. Inflammatoriam cerebri dif- 
pofitionem cum morbo attonito in- 
terdum conjungi, ut facile concedo, 
itacaufam ejus antecedentemeffe-» 
nullatenus concefferim,· neqve Tziv 
φλέγων qvamHippocra- 
tes/. de vibrat, in acut. habet, cum 
hac difpofitione coincidit, cum bW- 
ληψς ifta fubito fiat, dilpofitio in- 
flammatoria vero paulatim. Et rc- 
Λέ repudiat obftru&ionem caroti- 
dum in morbo attonito generando, 
qvamvis vera ratio illum lateat, & 
qvam adducit,nullius momenti fit_». 
Non enim tum fit morbus attonitus, 
fed fyncope cardiaca, in qva cor fan-* 
gvine obruitur &fuffocatur. 
§. 8. Compreflio cerebri,cum qva 
ipirituum perturbatio & confufio 
coincidit, ad caufas procatardicas 
pertinet, qva fronte ergo illas heic 
cuna antecedente confundit. Certe 
Hippocratem omnefqve cordatos in 
caufarum inveftigatione illas feor- 
fim pofufl^ vix potuit nefeire: fed 
όος 66 
D E Μ O R B Ο 
«νος άτοπα ΰο%ιτ(&> τα α)λα σνμ- 
dato uno abfurdo fcqvunturfe- 
re femperplura , ajebat Arift. 1. pb)f 
1I.IO. 
9. Vapores narcoticos aChy- 
micis accepit, qvos eapite praeceden- 
te rejecimus. Si vidit fymptomata 
a narcoticis induda,parum accurate 
ea perfcrutatus eft,& negledo thora- 
ce, qvem praecipue fpedare dcbuif- 
fet,de folo capite cogitavit. 
i.io. Sedfinthaec leviora, & re- 
vera commemorati errores ferme 
obliterantur, fi perpendere velimus 
illa, qvae qvaeft. 2. adcap.deapopl. 
fcriptafunt. Ibi vero cum fyllogi- 
ftice caufam morbi attoniti proxi- 
mam demonftrare allaborat, parium» 
abeft,qvin ineptus fiat. Qvod fi pu- 
er e Trivio huncfyllogifinum exami- 
naret , diceret ille fophifticum efle_», 
eo qvod in regulas logicas impingat, 
&qvatuor terminos cumulet mani- 
fefte. Sed tranfeant haec qvoqve_>. 
Qvid vero illud eft, qvod fpiritus a' 
nimales vocat proximum adionum^· 
animalium inftrumentum? an cau- 
fam voluit dicere ? non videtur, qvia 
bis illam propofitionem inculcat--. 
Mihi qvidem hadenus compertum.» 
eft, fpiritus efle inftrumentum pro- 
ximum animae, & adiones efle a fpi- 
ritu tanqvam efFedum ab efficiente.. 
Neqve etiam caufam & inftrumen- 
tum pro uno eodemqvc habere po- 
teft, nifi ima fummis mifcere, & into- 
lerabilem rerum confufionem im» 
Philofophiam invehere velit. 
§. 11. Non enim inftrumentunu 
ftatim eft caufa inftrumentalis.CunL» 
nemo organum animale in attonitis 
vocare poffit caufam animalium a- 
dionum,qvia facultas co-non opera- 
tur ? fedtantiim adeft in organo ifto 
potentia operandi in adu primo 
confiderata. Qvae potentia , fi iru 
adu fecundo (cum nimirum attoniti 
obice remoto fanitati iterum funt_> 
aiferti) fefe exerat, tum demum po- 
teft vocari caufa inftrumentalis, fed 
tum facultas eft caufa principalis, 
qvae Galeno & omnibus rede docen- 
tibus eft fpiritus influens, nan^ 
nifter & mediaftin1^ corporis. 
j1. i z. Qyocunqveigitur fyllogi- 
fmurn Sennertianum premas modo, 
non tamen aliud inde poteris expri- 
mere qvam hoc: Si difpofitio fecun- 
dum naturam eft caufa integrarum.» 
adionum, feqvitur, qvod difpofitio 
praeter naturam fit caufa adionumu 
laefarum. Jam,qvia difpofitio fecun- 
dum naturam fanitas eft: difpofitio 
praeter naturam morbus, indubitato 
morbus eft caufa fundionis laefae pri- 
mo & per fe. Et fic in morbo atto- 
nito fpiritus animalis abfentia, qvae 
eft morbus organi animalis,eft caufa 
proxima ceflationis animalium adi- 
onum. Nam adio non laeditur or- 
gano illaefo, qvod ingeniofa difputa- 
tione fatis fuperqve demonftravit-» 
Thom. Eraftus Ep. medicinal. 15. 
ad CbrifiopborumScbillingum[cripta. 
Organi autem, laefio qvid aliud qvam 
morbus, eft.. 13 . ATTONITO. 
67 
§. i$. Ergo,fi morbus organi ani- 
malis , vel ut Sennertus loqvitur, de- 
feftus fpirituum animalium eft caufa 
morbi attoniti, tum efteftum erit_> 
caufa efficientis fui, ut modo fcripfi, 
qvo nihil abfurdius dici poterit aut 
cogitari. Ncqve etiam eadem fpiri- 
tuum animalium abfentia poteft efle 
caufa hujus morbi, qvi eft in organo 
animali & fymptoma morbi attoni- 
ti :' tum enim aliqvid eflet caufa fui 
ipfius, qvodaeqveabfurdum , ex 8. 
phyf. 4. t. 3 o. Qvin potius ab Ati- 
ftotele omni machina & ingenio,ut 
Bonamicus loqvitur, demonftratum 
eft illud principium : Nihil pofle a- 
gere in feipfum, qvod fane fieret, fi 
qvid eflet caufa fui ipfius. 
§.14. Ego certe ex nugis hifcete- 
terrimis nihil aliud poflum exfculpe- 
re, qvam Sennertrum caufam morbi 
attoniti cum loco ejusaffe&o, mor- 
bumqve cum fuo fymptomate pueri- 
liter confudifle, qvod a tanto Dofto · 
re non erat expe&andum, pro qvibus 
an meliora fubftituerim necne, dofti 
judicent. Si qvis tamen abfurdis 
& falfis magis dele&abiturqvam ve- 
ris, eum non amplius interpellabo. 
CAP. XVII. 
Communis de caufa morbi attonitifen- 
t entia rejicitur. 
§· I. 
Vidimus & examinavimus infu- 
perioribus peculiares Clanfli- 
morum Medicorum de caufa acutif- 
fimi hujus morbi fententias: videa- 
mus & ventilemus porro etiam il- 
lam, qvam reliqvi Medici, qvi fcripta 
fua divulgarunt, communiter propo- 
nunt ac defendunt. Illi vero , iru 
qvorum numero ferme omnes Ara- 
bes inveneris cum horum fe&atori- 
bus,folo Galeno fuo intenti cum ipfo 
opofypeA confugiunt ad craifos, 
frigidos, lentos ac pituitofos humo- 
res cerebri ventriculos replentes & 
obftruentes,idqve exinde colligi glo- 
riantur,qvod omnium maxime fenes 
huic morbo fint obnoxii,hi vero fri- 
gidi fint & pituitoii: licet ii, qvi me- 
liores videri volunt, fere carotidas 
obftruentem alluunt fangvinem. 
§. 2. Qva de re, ii autores ipfos 
audire volupe eft, audi unum inftac_» 
omnium Foreftum/. i Q.obferv."jQ, in 
fchol. Summatim, inqvit ^pituitas 
lenta crajfa frigida^ pracipue caufas 
hujus mali exidlit^fangvif^ pitui tofus 
& omnis fuccus crajfus, frigidus & vi" 
fcidus } uti qvoqve efi melancholicus, 
Talis 68 
DE MORBO 
Talis enim non tantum ventriculos 
humor, pr ac ipue pituita, ut Fernelius 
fentiebat , fed & cerebrum ac rete mi- 
rabile,arter i as,per qvasfjiriius ex cor- 
de in cerebri flnus influit, repent e ob- 
aruit & coartat. Tum qvippeflnus 
influente fliritu dettituti nihil dein- 
ceps fuppeditare poffunt fenfuum mo- 
tuum^ nervis,mox qvia neceffie efl ani- 
mal collabatur, acfi ejus carotides ar- 
teria interciperentur vinculo. 
3. Verum enim vero haec fen- 
tentia, ut cum dodiflimo viro Tho- 
ma aVeiga loqvar, commentitia cft 
pie tantum creditur, partim qvia_. 
in ventriculis cerebri fpiritus anima- 
lis, neqve generatur, neqve contine- 
tur, partim qvia in defundlorumfe- 
«ftionibus hujufmodi obftrudio non 
deprehenditur, tefte uno inftar o- 
mnium Experientifluno Conftantio 
Varolio inAnat: Qyin potius ven- 
triculi excrementitiis humoribus 
icatere deprehenduntur, morbo at- 
tonito non praegrefio: id vero cum-> 
ante me ab acutiflimo Hofimanno, 
prateuntib us Varolio,Platero &Bau- 
hino,abunde demonftratum fit, adeo 
qvidem,utfolilucem, & filvisligna_> 
potius deefle , qvamheic qvicqvam 
addendum efie cenfeas, merito cum 
Nobiliffimo Dno Van der Linden 
vel meminiiTe faltem pudet pigetqve. 
§.4. Nec qvis mihi velim objici- 
at hiftoriam Mommae Baxii apud 
Tulpium 1 .obferv.med. 27*7morbo 
attonito derepente cxtincii, in cujus 
ventriculis cerebri plurimum aqvae 
fuit inventum,qvod attonitis famili- 
are eife cenfet Vir Ampliflimus : 
qvoniam vera apoplexiae caufa ibi 
non in aqva cerebri ventriculis con- 
tenta, fed in fangvine in cerebri vafis 
dudili fado qvaerenda erat,adeo qvi- 
dem, utfecantes eum inde inftar lon- 
gioris alicujus fili copiose extraxe- 
rint. Qvamvis, ut verum fatear-., 
non immerito dubitem, an attonitus 
e vita exceflerit Baxius, qvod plura-, 
cordis qvam cerebri fymptomata ex- 
primat hiftoria. 
5· Qyi fangvinemexcrementi- 
tiis humoribus jungunt,Avicennam 
imitati fum, qvi utramqve caufam 
conjungit Fen. i. tert. cap. it. 
cum ait: EFhf hac fuperfluitas (apo- 
plexiam efficiens') humor fangvineus 
fubitb in ventriculos effufus, aut hu- 
mor phlegmaticus, at qve hac ffuper- 
fluitas nempe) eflfeqventior & poti- 
or : vel accidit in canalibus fliritu- 
um ad cerebrum, dum interdum vena 
& arteria ex vehementi repletione & 
abundantia fangvinis obflruuntur, nec 
fliritus (vitalis) tranfitum habet nec 
cuneatur,[eu ceffiat.&c. 
6. Sed fallitur Arabs modo 
non uno. Senfus enim,ratio,omnia- 
qve attonitorum fymptomata fan- 
gvinem nobis monftrant excremen- 
titiis humoribus ablegatis. Venas- 
nullum ad cerebrum fangvinem ve- 
here Hippocratica in lu- 
cem revocata certo circius evincit^, ATTONITO. 
69 
Carotides vero in morbo attonito 
neqvaqvam obftrui Cupra cap. 11, 
probavi,jam addo, neqve ftnfum ne- 
qve rationem huic opinioni patroci- 
nari. Senfu certe id n©n cognofci- 
tur, cum nemo in difiedionibus at- 
tonito morbo extinclorum caroti- 
dum obftru dio nem hadenus potue- 
rit oftenderc, utut maxima qvis in- 
qvifivit diligentia. 
5.7. Neqve ratio idfvadet. Nam, 
fi carotides & vertebrales arteriae o- 
mnes elfent obftru&ae , qvomodo 
fangvinis aut fpirituum qvicqvaHL·. 
pollet adfcendere in caput ? qvod ta- 
men in attonitis fieri manifefte cer- 
nimus & colligimus. Cernimus e- 
nim faciem rubicundam,nifi mors fit 
inpropinqvo. Rubedo autemilla_, 
unde;fi a fangvine adfcendente non, 
eft ? Colligimus qvoqve idipfum c 
nutritione fuperftite, qvae certe noiu 
fieret, nififangvisin capitis cederet-^ 
alimentum per carotidas neceftario 
tranfiturus. Nam cefiante nutri- 
tiorte vita non amplius eftfuperftes, 
cum alterum fine altero omnino elfc 
nonpoftit. Deindefcire velim, qvo- 
modo arteriae temporalesfin attoni- 
tis qveant pullare,fi iangyis per caro- 
tides a ttonitorum non pergit pede in- 
offenfo. St! 
CAP. XVIII. 
Fitioforum & excrementitiorum hum»- 
colliAvim Yn^rbi attoniti caufam non ef- 
fe demonfivatw^ 
f. r. 
tantiim lubens ierofum humorem^ 
partibus toto genere diverfis con- 
ftantem, ceu όχημα ^d 
etiam invitum omnis generis vapo- 
res, qvos illi corpus transmittit, haud 
fecus ac alembicus cucurbitae impo- 
fitus fufcipiat : tamen folertiflima-* 
Natura keic facile invenit remedium, 
& tam occultos qvam manifeftos exi- 
tus paravit, fuliginesqv® per luturas 
cranii & poros cutis capillatae i ceru- 
mina per tympani aruriplam in au- 
OVia vero tam cloaca ventricu- 
lorum,qvamfcntina craflbrum, 
frigidorum, lentorum & pituitofo- 
rum humorum eoe obftruentium eft 
ablegatiflima, inveftigandum porro 
erit, an taliscolluvies in alio cerebri 
loco tantum malum poffit excitare. 
Qvodfihoc contingeret , velintra_> 
vel extra vafa materiam illam exifte- 
re exiftimandum eifet , idvero nun- 
qvameft admittendum. 
. § i. Nam r utut cwebruiu non 70 
D E MO R B O 
rem , lacrymas per oculos expurgatj 
blennam autem per duplicem viam, 
os nimiru & nares, feqveftrat. Qvod 
ipfum egregius Medicinae Hippocra- 
ticae propugnator Excellentiflimus 
Dominus Van der Linden 2. Melet. 
Hipp. 117. omnium accuratiflime ex- 
pofuit-.. 
§. 3. Jam vero cum tot pateant 
viae excrementis his ablegandis , an 
putas qvicqvam mali vafis hinc me- 
tuendum efle ? Sane fi ab ullo peri- 
culum qvoddam imminere poteft, e- 
rit illud prae caeteris omnibus ablen- 
na, qvae tamen valde patentes ven- 
triculos invenit, ubi colligi & per in- 
fundibulum in palatum poilit de- 
fcendere ,· pars vero ejus a cortice», 
cerebri veniens itidem infignemna- 
da cavitatem , inter dextram fcili- 
cet & finiftram cerebri partem, per 
os cribri forme in nares bolis fatis 
magnis tranfit. 
§. 4. Dices : Qyando hae viae ob- 
ftruuntur , vel blenna crafiefcit, ut 
. Aon fatis pofiit expurgari , oportet 
cerebri vafa inde comprimi , ficqve 
obftrudionem caufari ? Oportet? 
λίαν αίτημα. Hoc fi fieret-., 
omnium facillime illi, qui coryza fa- 
tis diu interdum laborant tanta na- 
rium & palati obftruftione, ut intra 
multos dies nulla blennae portio ift- 
huc defcendat, morbo attonito cor- 
riperentur ,· hoc vero non obfervari, 
dicent tibi hiftoriae innumerae, & i pfe 
optima fide meo exemplo polium te- 
ftari: tam graviter enim in juventute 
mea coryza laboravi, ut vix qvifqvam 
gravius inde poilit affligi, absqve ul- 
lo tamen praeter capitis dolorem gra- 
viore lymptomate. 
§. 5. Probabiliorem praefe fer- 
rent ipeciem, fi aflererent, materiam 
illam contineri in ipfis vafis. Hoc 
vero ne credant,dicam illis in faciem, 
fieri omnino 'non poife , uttaminfi- 
gnis materiae cxceifus non excitet-, 
grave aliqvod malum,anteqvamad 
gradum iftum, qvi obftru&ionem fa- 
cit, perveniat, atqve ita marbumat- 
tonitum fempcr alius aliqvis praece- 
det. Qvis autem illud unqvam ob- 
fervavit ? annon repente concidunt 
attoniti, nulla de re antea conqvefti? 
Nec hilum facit objediuncula, qvod 
fic nulla dabuntur figna morbum at- 
tonitum praefagietia, qvae tamen tam 
ab ipfo Hippocrate,quam a pofterio- 
ribus Pra&icis funt annotata. Tem- 
poris enim illud fpatium brevisfi- 
mum eft , ita ut in una hora hxc o- 
mnia posfint contingere. 
§. 6. Inftet tamen refractarius 
aliqvis dicendo: Annon pituita fuit, 
qvam in venis cerebri invenit, inde· 
qve inftar longioris alicujus fili ex- 
traxit fecans Chirurgus apudTulpi- 
um 1. Obferv. wed. 27. inbiftoria_3 
Bakii ? Annon ergo illa obilruendo 
produxit morbum attonitum ? ipfo 
Tulpio cenfore ? Cui ego : Non 
eqvidem ignoro, lenta iita corpufcu- 
la ab Amplisfimo Tulpio concretam 
pitu- ATTONI T O. 
71 
pituitam vocari: aClariif.Wepfero 
vero corpora alba, pituitofa, fibrofa, 
fracida in tratt. de apopl. pasfim dica- 
vere tamen pituitam efle , aut mor- 
bum attonitum effeciffe nemo mihi 
perfvaferit. 
§.7. Non hoc,quia ifti inqvorum 
vafis dida corpora funt inventa , po- 
tius fyncope cardiaca aut iimilibus 
morbis funt extindi, hiftoriis fingu- 
lis id confirmantibus, in qvibus certe 
plura cordis qvam cerebri affecti 
fymptomata offendent accuratiores 
rerum iftarum seftimatores , utut 
Wepfcrp diverfumfentiat,cum idem 
Ille corpora ifta fibrofa, aut quomo- 
do appellare libuerit, in carotidibus 
internis & vertebralibus arteriis pro- 
pe cerebrum in Jacobo Cnollio inve- 
nerit apoplexia nulla fecuta. Nam 
/.127.dicit : Adolefcenshic nihilun- 
qvam apoplefiici p a filis eft. 
§. 8. Non illud , qvia falso du- 
itilis iMa materia vocatur pituita^. 
Qyid ergo eft ? Dicam & illud,ne cui«- 
qvam impofterum imponant impro- 
pria ifta vocabula. Eft ipfe fangvis 
alienatus. Qyomodo ? Lentus, glu- 
tinofus & ducftilis fadus. Id vero ne 
dapibus Hippocraticishaudaffveti a- 
verfentur, conditura opus erit, qvam 
non aliunde nifi ex. ipfo Hippocrate 
promam,qvi l.de aliment. in fangvine 
confiderat 73 vo <?ερεον 
humidum &folidum. Neutrum ho- 
rum Interpretibus ex pleno innotuit, 
jdeo$ vel levi brachio defunguntur, 
vel ficco pede tranfeunt. 
§. 9. Zvvingerus de tenui & craffb 
fangvine haec accipit, fatis tenuiter, 
imo jejune. Neqve Cardani vaftuni 
ingenium fangvinis folidum potuit 
comprehendere. Cum enim fan- 
gvinemfibrolum,denfum & feculen- 
tum eliminaffet, tandem de eo , qvi 
extra venas concrevit, interpretatus 
eft. Sedftc^itComm.in l.Hipp.de A- 
lim.p.(>74· qvoniamfangviscumfen- 
fu deprehenditur^ quod fit h umidus feu 
folidus }neccjfarib eft extra venas : ideo 
difierendum efi defiangvine concreto 
humido extra venas. Nam concre- 
tus efi undiqvaqve malus, humidus au- 
tem non. Vah ! Qyid eft in finiftrum 
optimorum Autorum verba fenfum 
detorqvere, fihocnoneft ? Veram 
autem Hippocratis mentem enl 
io. Sermo ei eft hoc in loco 
de fangvine prout naturaliter in cor- 
poris viventis vaiis continetur & in 
omnium partium cedit alimentum. 
Is cum heterogenearum iit partium, 
heic duas tantum , primarias nimi- 
rum confiderat& invicem opponit, 
& diverib refpedhi alteram altera 
pronunciat nobiliorem. Nam ii ad 
noftri ieculi guftum verba velis ac- 
commodare,-w ας·«ον reddendum ef- 
iet nobilius .· φλ<χυ^ν vero 
liusoppoiitionis lege, cumWcivili 
non nift rufiicum opponatur. 
§. 11. Eft ergo fangvinis humi- 
dum pars aeria, fubtilis,limpida,pin- 
gvis & facillime inflammubilis ac 
diffolubilis. Solidumvexv^tt ter- 
na 72 
ηκ MORBO 
rea,fibrofa,lenta, tenax, dudilis,mini- 
meqve a^ta accendi & inflammari, 
uti prx caeteris ( abfit invidia dido) 
optime expofuit Dominus Van der 
Linden 1. Molet. Hipp. 5 1. Illo fpi- 
ritus nutriuntur docente Hipp. 1- 
,de diat. 12.13 2. ταυτα ( ua} 
μαλακά ) ydg c&v άστώ ( τώ πυζ/) 
τςοφη, Hac ( humi da mollia ) enim 
funt tpfifigni) alimentum: qvoniam 
ενι hfii όν τύτοισι ξρ&της Gixava- 
λισκο/^η τί/ττυξος f ineft& in 
ijfisficcum , qvod non confiumitur ab 
igne. Hoc vero folida membrorum 
inftaurantur , cum ad inflammatio- 
nem non fit idoneum tefte eodem l.c. 
Τα μάρ 8v ςεξεά τΐυυ* ψύσιν άν rtS 
^υνε^κοτι αναλίσκε- 
ται vd πυρ) ες τουυ τξο^αυ > αίλ. 
εγκρμτία γ.νεταΐϊ ζ·1 ^υνίςαται· Soli- 
da igitur , qvorum natura in confi- 
Renti & ficco eft, non cedunt igni m 
alimentum , fed pnefirma fiunt & 
confiftunt. Hoc folidum toto libro 
de Princip. vocatur κο/λαί^ες} atque 
,cx eo omni a membra eorumqve par- 
tes conditui ibidem docet Cous.Nos 
fibrofum appellare confvevimus. 
12. Praeceptoris veftigia fecu- 
tus eft difcipulus Ariftoteles, cum 2. 
part. anim. 4. dicit in fangvine. efle_^ 
το ^εω^ες to νγ^ν. Integrum 
appono locum, ut videant dodi,qvo- 
modo a fummo Medico naturalem 
fuam Philofophiam mutuatus fit_> 
fummus Philofophus : Τας καλ8- 
ι^αςίναζ i inqvit, το asacv,, 
το ctx οιον ητών έλάφων(£ 
τρακών· οιόι$ 8 miywToq τ toiSto 
άιμα. £ αίματ^ το μάρ ό&α· 
τω^ες μά?λον ύ^ΐι^ο t^ .8 
σιτ,γνυτοί' το γεωύεςτάγ,'υτΜ σννε- 
^μίζοντ(^τί/ νγξ8. cd ινες γης 
άσι. Fibras autem vocatas qvidam 
fiangvis habet, qvidam non , veluti 
cervarum & damarum fiangvis. Pro- 
inde non concrefcit talisfangv is. San- 
gvinis enim aqvofum frigidum magis 
efi, idcirco non c onere frit. Terreum 
vero concrcfcit humi do exhalandofi- 
mul abdurio. Fibra autem terrea fiunt 
natura. Obiter heic junioribus no- 
tandumeft , Ariftotelem heic dicere 
cervarum & damarum fangvinem 
fibris carere, non quod nullas omni- 
no obtineat, fedpaucas : ficnoiL. 
concrefcere,pro difficulter concrefce- 
re pofuifle. Reliqva notatu dignifi- 
fima brevitatis graxia relinqvo. Ne 
vcr0 putes, Ariftotelem per το γεώδες 
aliud quam π ςΐξεον intellexifle_j, 
paucis interje&is fe explicat porro: 
Τα 'j ςΐξεΛ ^ξμαν^ταψ,αίλον fep- 
μα^ν&ι τ^ν ύγξών. a, Ινες ςερρον f(fif 
γεώδες , Solida autem calefariapra 
humidis magis calefaciunt : fibra au- 
tem fiolidum & terreum qvid fiunt* 
Qvae iisdem verbis propofuit Gale- 
nus l. qvod an.mor.temp. tap^. 
§.13. .Ex his liqvido deprehendi- 
mus , qvam male Cardanus fibrofum 
iangvinem neglexerit ? & ejus loco 
extravafatu & concretum amplexus 
fit. Nqh videbat Vir acutus ,'qvo- 
modo ATTONITO. 
73 
modo fangvinem fibrofum, qvi maxi- 
me naturalis & utiliftimus eft, Hip- 
pocrates potuerit dicere malum : fed 
fcduxit eum φλΛ^ι/ , qvodifto 
in ioco ignobile reddendum eft, reipe- 
du nobilioris , neqvaqvam vero ma- 
lum. Id vero qvia fatis mihi videor 
planum feciffe, redeundum eft unde 
eram digreffus & oftendendum qvo- 
modo folidumfeu fibrofum fangvinis 
fiat dudbile. Nam humidum in_» 
fangvine ad illud ineptum effe nemi- 
nem ignorare exiftimo. 
14. Du&ile proprie eft , qvod 
in contrarias partes diftracftum non 
divellitur aut difrumpitur, fed feqvax 
eft. Nam qvod divelli neqvit , fed 
continuum in longum ducitur, meri- 
to diuftile appellari poteft,ait Gale- 
nus Comm. i.in l. Hipp. de artic.n.^. 
Tradum autem feqvi nonpoteft,niii 
qvod lentum eft ac tenax. Effe vero 
fangvinis lentorem, tenacitatem aut 
glutinofitatem a fibris pleno ore qvifi 
qve fatetur. Hinc facile patefcit, 
qvomodo lenta illa corpufcula in.; 
hominibus generentur,cum nimirum 
folidum fangvinis ab igne ficco ur- 
getur , ut ex fluido fiat crailius & fi-c 
lentum, eo ipfo vero tandem exiftit-* 
immobile,&lentor du&ilitasqvc plu- 
rimum augentur, ut mirum non fits 
tam longa frufta pot^fle e defun- 
dtorum corporibus extrahi. 
§. 15. Haec qvidem longiufculc 
profecutus fum fangvinis natura & 
eflcntia illud jubente , qvam omnes 
videri volunt nofle,cum tamen pauci 
ex Philofophis eam norint, aut ultra 
lanios fapiant. Si igitur contingit 
lenta ifta corpufcula arterias in cere- 
brum defcendentes obftrucre , &fit 
inde morbus attonitus, an ideo mor- 
bus attonitus non eftex fangvjne^J 
Eft certe. 
CAP. XIX. 
JEjatem nonpojJetalibumorumcoUwvi- 
ei patrocinari. 
I. 
OVi bene funt inftituti, nec tot_ 
erroribus falfifcp opinionibus, 
qvx paflim in Medicorum fcriptis 
occurrunt, imbuti, heic qvidem pof- 
fent acqviefcere. Verum qvia tam 
bene cum omnibus non agitur, erunt 
procul dubio, qvibus h^cnonfuffi- 
ciunt aut fatis clarent, ideoqveultc* 
jiusdifpiciendumerit, an ex aetate^, 
in qvam hic morbus fere incidit, di- 
ita humorum colluvies ullo modo 
poifit exfculpi. , 
§. i. TEtatem illam fenilem ma* 
gis cife qvam juvenilem omnes novi* 
mus 74 
bE MORBO 
mus ex 6. aphor. 57. ubi DiAator_» 
ait: doitTrhyiifoi $ μάλιςχ, γίνονται 
ηλιχ,ίη τη dero τεοχα^κον^ ετέων 
, Apoplexia autem fiunt 
maxime a qvadragefimo aratis anno 
ad fexagefimum ufqve. Heic fubito 
obftrepunt: Pax! hoc ipfum volu- 
mus. Senes iili annon funt frigidi 
& pituitofi ? 
^.3. Sic pleriqve ha&enus cen- 
fuere, praeeunte Galeno 1. de nat. & 
ord. corp. & paflim, ubi ab anno 42. 
ufqve in fummam aetatem phlegma., 
(icut in pueris dominari cenfet.Qvin 
in finit, medie. Senes frigidos & hu- 
midos pronunciavit,qvamvis una at · 
qve altera lineola interjefta ab Adra- 
ftea admonitus contrarium fere pro- 
fiteatur his verbis. Senetius autem 
efl at as, in qva diminuitur animal ac 
deficit, decreficevtibus in eo calido £/ 
humido, frigido autem & ficco auge- 
fcentibus. Qyod etiam 2. detempe- 
ram. 2. adftruit ab Ariftotele do&us, 
qvi praetoriana voce clamat 5 .gener, 
animal. 4. To 3 yrgax, ipv^fbv κ, 
pfiv Sene Eius frigida efl & fueea^. 
Qvi iterum Doftorem habuitHippo- 
tratem, virum extra omnem ingenii 
aleam pofitum. 
§. 4. Cum igitur nemo non fen- 
fi-at fe vivendo & fenefeendo ufqve & 
ufijve ficcefcere, qva fronte contrari- 
as heic fingimus humores ? an, ne_. 
Galenumdeferulifevideamur? Ita^ 
kadenus magno cum artis dedecore 
& infortunio fadum eft. Qvid er- 
go heic dicendum ? Hoc tantum : 
Diftingvendum eife inter fenes & fe- 
nes. Sunt crudi & virides, funt & 
decrepitifenes. Crudi virides nq- 
canturcJ^o^^vres,&funtifti , qvi 
ab anno 56. ufqve ad 6 3. & ultra vi- 
tam fuam adhuc vivide ac vegetfe 
traniigunt, & vixfibi alfqvid decede- 
re animadvertunt : qvi graviflimos 
in vidu tolerant errores: qvibus fan- 
gvinem urgente neceflitate tuto mi- 
feris: qvi toto hoc tempore funt ioe- 
cundi. Tales fenes ab Hippocrate 
γζξΰύπ&ι, aliqvando vero (implici- 
ter yepwnq folent appellari. Hi funt, 
qvi vr^dilw φέζ^σι, bo- 
vis fu is rebus inedia funtpatient Is fimi 
ex 1. aphor. 1 3. 
§. 5. Decrepiti dicuntur 
£^<,qvi rebus civilibus ob virium im- 
becillitatem non amplitis commode 
poliunt praeiTe, atqve ob idexifti- 
mantur emeriti , Hippocrati funt-. 
Trfgo-^t/nx^qvos frigidos & humidos 
pronunciat /. de falubr. diat. & lib. 1. 
de diat. non ob nativam membro-^ 
rum temperiem, cujus ratione meri- 
to funt frigidi &ficci; fed adfcititi- 
am. Nam major in hac, qvam in a- 
Ijls aetatibus cumulatur excremento- 
rum feroforum copia ob caloris na- 
tivi paupertatem. 
§. ό. Priores fenes haud facile di- 
xerit pituitofos, qvi novit frigidos 
eos c(fe & ficcos,qvemadmodum pu- 
eri funt calidi & humidi. Nam v- ATTONITO. 
75 
qvo corpora generationifunt 
viciniora, eo calidiora & humidiom 
funt ex /. i. de di at. Ergo qvo lon- 
gius ab ortuabfunt, eo frigidiora e- 
runt & ficciora infallibili feqvelae le- 
ge, qvodipfum accurate expofuit Ga- 
lenus!. deTemperam. 2. qvibus tuto 
pofiumus acqviefcere. Horum fe- 
num qvidam corripiuntur morbo at- 
tonito,an a pituita obftruente ? Cer- 
te ne qvidem fufpicio hac in aetate^ 
cuiqvam de ea poterit oboriri. 
§. 7. Infantium autem plerofqve 
phlegmaticos & pituitofisdeftillati- 
onibus prae reliqvis aetatibus omni- 
bus obnoxios eiTe, nemini non liqve- 
re poteft, tum ex aurium humiditati- 
bus nuper-natis familiarifiimis, fo- 
mno copiofo,tuffi,afthmate, lumbri- 
cis &c. qvae omnia Hippocrates 3. 
aph. 24.2 5. & 26. perfeqvitur, tum~> 
multis aliis $<νρομΐ)ροις heic non ad- 
ducendis. Qvod fi certum eft, uti 
revera eft , qvare hi prae fenibus ab 
hoc morbo funt immunes ? Nam-, 
adeo raro ab eodem corripiuntur-», 
ut unicum in vita mea tantum vide- 
rim exemplum inferius in caufis pro- 
catanfticis adducendum. An qvia 
facultas expultrix in iis fortior eft, 
nec facile permittit pituitam copio- 
fam coacervari, ceu omnes clami- 
tant? Ne credas,obftant lymptoma- 
ta, qvibus ob retenta talia excremen- 
ta fiepicule infeftantur: & qvaenam 
eft audacia illa, qva facultatis expul- 
' tricis vigorem infantibus prae adul- 
rioribus tranfcribunt ? certe infignis 
ille humiditatis excelfus tantam o- 
mnibus membris mollitiem & imbe- 
cillitatem inferens longe aliud potu- 
iflet fvadere ex propria illorum hy- 
pothefi, nimirum excernendorum-, 
expulfionem perfici fibris trans verfis, 
qvamvis male. 
jj". 8. Haec res acutiflimum Hof- 
mannum eo adegit.ut ftatu&rit;eiTe_j 
excrementorum expulfionem πξαγ· 
μα rem imnvembilemt 
ideoqve ad numen & autoritatem-. 
naturae opificis confugit: cui,fi mo- 
do fpiritui humano, non autem fibris 
hanc adionem primario tribuat, li- 
bentiflime confentio. Indidit enim 
ei iummus Naturae opifex hanc vim, 
ut qvae fibi conveniunt,agere nofcat. 
Sed neqve hicfufficit. Nam reqvi- 
ritur praeterea ad excrementorum ex- 
pulfionem inftrumentorum robur».. 
Hoc qva fronte pueris volunt attri- 
buere , fenioribus autem denegare ? 
p. Si vero adhuc pertinaciter 
negant hoc ita elfe, confiderent ite- 
rum hiftoriam, qvam Vefalius l.i.de 
fabr. corp.hum.c. habet de puella 
bienni, cui intra menfesfeptemca- 
put ita increvit & intumuit, ut viri 
caput fere aeqvaret, feu excederet, & 
in cujus cerebro fere novem librae a- 
qvae funt inventae,difpiciantqve,qvo- 
modo haec ufqve ad mortem fenfibus 
omnibus integre potuerit uti. Per_» 
rerum naturam enim fieri hoc non-, 
potuiifet, fi excrementitii humores 
mor- 76 
DE MORBO 
morbum attonitum producere vale- 
rent. Nec ullum heic effugium in- 
veniunt in aqva. Illa enim his qvi- 
dem terminis aeqve nocere poteft, ac 
pituita, 
CAP. XX. 
Neqveex affumptis aut vitee genere tale 
qvid colligi pojfi. 
§. I. 
OVod de aetate & inde dependen- 
te temperamento magna cum_» 
infelicitate obtinere non potuerunt, 
id forte coram judicio fuperiore de_> 
affumptis, & in fpecie de vidu felici- 
us fe cvi&uros autumabunt adverfa- 
rii. Aft ego caufae mear bonitati 
confidens tam fecurusfum, ac fi pri- 
dem causa fua cecidiffent. Qvae ne 
fruftra dixiffe videar, videamus qvid 
fit rei. 
§. 2. Sennerti verba funt l. 2. In- 
ftit. part. 2. cap. 4. Pituitam gene- 
rant cibi frigidi & hwmidijraffi & len- 
iijconcoblu^3 difficile & multo humo- 
re crudo a-b undantes cibus item pleni- 
or & liberalior, potuff largior ac in- 
tempeflive priore nondum concocto af- 
fumptus. Idem 1. Prabt.i. cap. 10. 
pituitofos jubet abftinere a multo 
pifcium efu, praefertim eorum , qvi 
carnem molliorem habent, aladte_> 
item &ladhciniis, leguminibus,ole- 
ribus & fru&ibus. Nec aliud pro- 
fitetur Nobiliffimus Crato,dum Con- 
fl. ? 5. in praecavenda apoplexia ait: 
Pituita autem proventus rebla viblus 
ratione cavetur. Proinde pituitoji 
cibi jit multorum pifcium efus, olerum^ 
lafiicimorum, cobiorum in far fagina» 
vitandus. 
§. 5. HseC omnia cum penitius 
inipicimus, qvibus maxime veniunt 
in ufum? Junioribus refpondeo abs- 
qve ambagibus. Tenera enim illo-» 
aetas crudioribus his cibis magis de- 
leiftatur,qvam probioribus , & nun- 
qvam fere non Comedunt, unde non 
poffunt non multi pituitofi coacer- 
vari humores. Si hinc morbus at- 
tonitus ortumfumeret, qvomodo ae- 
tas illa tam tuta effet abifto? Uti- 
namtam immunis effet ab epilepfia, 
qvae omnium freqventisfime illarm» 
adoritur! putrefa&a fcilicet pituita 
illa,cruditate,aut qvomodocunqve_> 
appellare libuerit, unde vapores, fla- 
tus, aurae, ipiritus flatulentu^ vel de- 
niqve 'πνάαμ.α,τΜ,οά χσιαι, ωανερ dv- 
pcq> fi cum Pelope Galeni Praeceptore 
mavis loqvi, elevantur &?cordi, mu- 
fculifqve communicantur. 
4. Contra vero Senes ifti crudi 
viridelqve qvibus. hoc malurru, 
prae- attonito. 
77 
praecipue bellum indixit, cum vale- 
ant prudentia, &; noverint qvinam 
viftus probum generet alimentum, 
non feruntur«tam cocco impetu in_> 
deteriores cibos, fed illos eligunt,qvi 
optimi funt fucci & multi nutrimen- 
ti,aifumuntqve illos in majore,qvam 
ifti aetati convenit, copia. Hinc fit, 
ut dum magno ftudio vires indies 
abfumptas reparare allaborant, vi- 
tando alterum extremum, incidant-, 
in alterum ifto,qvo juniores fere pec- 
care folent,longe gravius & plus fan- 
gvinis generent, qvam corpus nutri- 
endum reqvirit,qvi cum in augmen- 
tum corporis non amplius abfuma.- 
tur,neqve validioribus exercitiis vel- 
ut in juvenibus fit, disfipetur, noru. 
poteft non maximum aliqvod ma* 
Ium tandem excitare. 
5. Liqvet hinc jam 7 qvam-» 
magno diftent intervallo vidus juve- 
num & vidus fenum, dc tamen idem 
uterqve inde generet excrementum, 
atqve in eadem copia ? Proh homi- 
num fidem qvae abfurda ' Sed qvei 
poterit hoc elTe abfurdum iis , qvi 
morbum acutiffimum fenibus , & 
longiifimum juvenibus familiariffi- 
mum ab eadem caufa derivare non 
verentur-». 
CAP. XXL 
Omnia morbi attonitiflgna excrementi- 
tiis humoribus adverfari. 
5. I. 
PErfpiciet, nl fallor, judex rei ve- 
ritatem, adverfariorumqve per- 
vicaciam , ideoqve ad definitivam 
officii fui memor properabit. Qyam- 
vis autem ego non abnuerim, tamen 
ne qvis refradarius habeat de qvo 
conqveratur , in gratiam illius duo 
adhuc excutiam & primum monflra- 
bo,qvod omnia in attonitis figna in- 
tento digito offendant plethoram.», 
neqvaqvam vero pituitam. : Deinde 
morbum non curari iis qvar pitui- 
tam e corpore eliminant , fed qvae 
iangvinem vel' deplere, vel difeutere 
apta nata funi. 
2. Ergo qvantum ad figna_,r 
Hofmannus 4. Ir.Hit.med, 5. pitui- 
toibs hunc ferme in modum depin- 
git : Paries modo exalbida eft, modo 
Uvida feuplumbea, totum corpus Jub- 
t umidum, molle ad tabium , pilis vel 
nullis vel tenuibus Id planis : vena vix 
funt conticua : timidifitnt & ignavi, 
ingenio hebeti , judicio nullo. Pi- 
tuita, aitHeurnius 4. Infiit.med.z. 
fegnesfacit, obefos, fomnolentos,colo- 
re nonrofeofupidoj. A qvibus pa- 
rum vel nihil , fi fifgna aliis commu- 
nia demantur , diffcntit Sennertus; 
j. It»- 78 
DE MORBO 
3. Inflit. med. 2. cap.i. ubi re&e ad- 
dit pulfum parvum, tardum , raruyi 
& mollem : urinam albam, pallidam, 
nunc tenuem nunc crajfam & tur- 
bidam^. 
§. 3. Contra vero plethoricorum 
habitus , velut ipfe Sennertus l.c. 
feribit, efl carnofus &firmus, halituo- 
fo vapore perfufus , vena funt editio- 
res , £/pracipue ab exercitatione & 
aflu turgent : animi mores funt hila- 
res &Γjucundi , difiurfus & memoria 
hebetiora : pulfus efi magnus , fortis, 
plenus : totius corporis atqve imprimis 
faciei color rubicundus & rofeus ,· ocu- 
lorum^ vena rubent, ^vifeipfo co- 
loratior & nitidior in facie falsius 
eft, plethoricus eft, e Cornelio Celfo 
inqvit Johann.Ant. Van derLinden. 
4. Meletem. 48. Haec Heurnius4. 
Inftit.med. 1. ita proponit '.Domina- 
tum fangvinis indicat color faciei ru- 
bicundus i habitijfima conflit ut io cor- 
poris fine multa copia adipis ; miti & 
halituofo caloreperfufus ; ab exercitio 
inturgefeens, animus hilaris 5 vena 
tumentes ; fupprejfa evacuatio fan- 
gvinis i oculorum vena rubentes ; flu- 
dor copiofus. Talis erat athletarum 
h abitus,qvem periculorum plenijfimum 
omnes vetuftifftmi & recentiflimi qvi- 
qve clamitant. Nam conflitutio illa 
fluis viribus ab ea fagina omni fame 
praviore oneratur. Unde metus, ne 
oborta univerfali inflammatione per 
caufos &flyncope, vel apoplexia fubitb 
extingvantur, Idem inqvit η.Ιηβΐί. 
med. 5. de excernendis & retin: 
4· His ita pofitis , qvorfunu 
jam figna morbum attoni tum praefa.- 
gientia , veluti funt dolor capitis a- 
cutus & gravativus fine febre: tumor 
venarum foporariarum cum rubedi- 
ne faciei: vertigo : pulfus flabilis & 
robuftus : frigiditas & torpor extre- 
morum : urina aeruginofa & atra_.: 
incubus : & fi qvae funt alia, digitum 
flecftunt ? Certe ad plethoricos mihi 
videntur intendere omnia, idqveex 
omnibp hiftoriis tamaForeftoqvam 
aliis annotatis facilinio negotio pof- 
fem evincere , fi bonas horas non- 
neceflariis occupationibus perdere 
mecum conftituiflem : ideoqve_j 
contentus fum praemeditato & fatis 
deliberato judicio ^αυμασιωτΆτα 
Hofmanni ylnflit.med. pz. io. 
prolato: Omnes, qvos ego in vitamea 
vidi apopleUicos, fueruntplethorici. 
Sic eft, tenduntqve huc omnia, qvae 
in corpore attonito obfervatur, cum- 
primis vero αιμορραγία, k fangvinU 
poft mortem excretio. 
§. 5. Sed excipient contra ple- 
raqve figna, qvod frigidos & excre- 
mentitios humores itidem non raro 
indicent. Hoc vero ego iis perne- 
go , & excipio faltem κζ^αΚαλγιαχ, 
qvae non tantum a calida, fed & fri- 
gida intemperie ortum ducit , rege- 
rens , illam heienon indicare folam, 
fed una cum reliqvis. 
6. De vaforum tumore & ele- 
vatione res manifefta eft, nec proba- 
tione indiget, qvemadmodum etiam 
de ATTONI T O. 
79 
fle faciei rubedine. De pulfu vere 
Maflarias pag. Nemo efi in 
artis operibus vel levitkr exercitatus , 
tie ipfi cpvidem lippi tonforesiqvinon 
fac ile intelligrtnt, propriis^ oculis vi- 
derint fepenumero in homine laboran- 
te apoplexia revirationem neqva- 
qvam deficere j pulfusf non folitm-Λ 
non aboleri , fed etiam qvandoq^ita 
flabiles & robuftos conflare , ut mif- 
fionem fangvinis OVidem copiose 
poffint perferre. 
§. 7. De vertigine & incubo fi 
dubitas a fangvine eife z audi Hippo- 
cratem l. 2. demorb.t. g. 'j 
(^λες cfit ίο 
το ώμα, Tcnebricofa autem 
vertigo ( accidit ) cum fangvis copio- 
fut in faciem proc effer it. Audi Pvon- 
deletium 1. Meth. cuNnd.morb. 44. 
Oritur incubus ex crapula f peffimas 
vicius ratione, & a multitudine craf- 
fi fangvinis. Qvibus adjungere po- 
tes Salium Diverlum Annot. in Acti- 
mar.cap.\(s. Hofmannum 3. Inflit. 
po. 3. & alios. De reliqvisidem 
ftatuendum efie in fignis pathogno- 
monicis excutiam. 
CAP. XXII. 
Curationem tandem qvoqve aliud 
perfvadm. 
ALterum , qvod. excutiendum fu- 
fcepi , eft adamantinum illud 
argumentum, ut Hofmannus loqvi- 
tur, ieu maximum argumentorum-» 
Hippocratis , ut Malfaria illud de- 
praedicat, morbi curatio: 
^λο~ι 5 η mi , inqvit Hippocrates 
i.aph.xj. Si omnino ita eflet,ut ifti 
volunt, qvi communem tuentur fen- 
tentiam,facile morbus attonitus pro- 
fligaretur a phlegmagogis, melana- 
gogis , aut qvibus ejufce humores e 
corpore eliminantur, aegriqve ab eo- 
rum exhibitione aut applicatione^ 
maxime alleviarentur. Huic vero 
qvotidiana experientia manifpftc re- 
ί. I. 
clamat. Qvodnam enim auxilium 
eft,qvod fangvinis detra&ionem hoc 
in morbo poflit aeqvare ? Sangvine 
detra&o, modo morbus non fit for- 
tiflimus, qvi folvi plane neqveat,nec 
error in detradlione committatur, ae- 
gri mox ad fe redeunt, negle&o vero 
ifto auxilio aegros non fupervivere 
teftantur hiftoriainnumerae, utut-» 
contrarium defendere coneturHcn- 
ricus ab Heers Obf ig./. w.173. 
z. Praetoriana funt Celfi verba 
j. de re med. 27. Si omni a membra 
vehementer refolutafunt fangvinis de- 
tractio vel occidit vel liberat. Aliud 
curationis genus vix unqvamfamtn· 
tem 80 
DE MORBO 
temreflituit , fopemortem tantum^ 
differt 3 vitam interim infeflat. An 
mutuavit illa ut multa alia ab Hip- 
pocrate ? qvamvis illum non citet, 
nec fateatur per qvem profecit-,. 
Ille vero , curft. l. de di at. acut. de at- 
tonitis fermonem habuiflet, tandem 
fubjicit : χρη τές Πιέτας Ttr&Kupp- 
φλεβοτομίαν cv da- 
$εως μετεωξων εάντων . πάντων Wy 
λυπεοντων 'πνώιμάτων <£ » 
Oportet talibus , fomentis prius adbi- 
tis, venam fecareflatim ab initio, dum 
adhuc in fublimi funt omnes affigen- 
tes [piritus ac fluxiones. Et paulo 
ante : φλεβοτομίαν χξη jv βεμ- 
χίονμ wy δεξιόν τίυυ eiaw φλεβα^> 
tffj αφααρε&ν V εμματ^ ffl tIw 
f^y (c ηλικίην ^^λογιζό/^ιον 
'W eKacrcuiV , lrenami- 
gitur fccare oportet in brachio dextro 
internam, fangvinisplus minus de- 
trahere juxta habitum Cf at at em ra- 
tionem ineundo. Ad qvae Martiani 
in Comm. notatio eft: Tantumpoteft 
in hoc cafu intentio mittendi fangvi- 
nem , ut , qvemadmodum Hippocra- 
tis verba indicant^omnibus indiflinb/e 
mitti debeat 3 eo qvbd nullo alioprxfl- 
dio tam perniciofb repentino morbo 
flatim occurri potefl , praterqvam^ 
venafectione. 
j. Im©, nifi fangvis fit detra- 
&us , etiam mortuis idem ille per_» 
os & nares folet effluere, offendens, 
fe, liceta nullo Medico adjutum,ta- 
men data porta exire, qvodforfan_> 
cum aegri fervatione contingere po- 
tuiflet, fi viam eo adhuc vivente in- 
veniflet. Luculentiflimum hujus 
rei exemplum annotavitjoh.jacobus 
CrafFtius apud Fabricium Hildanum 
obferv. chirurg. n. in honefta_» 
qvadam matrona apoplexia extincla, 
qvae longe poft mortem per interval- 
la magnam iangvinis excrevit co- 
piam_.. 
i'. 4. At, inqviunt, claret non 
minus ex hiftoriis attonitorum, me- 
dicamentis purgantibus exhibitis ae- 
gros qvoqve liberatos efle. Reipon- 
deo, hoc non per fe fadtum efle, qva- 
tenus vitiofos humores evacuarunt, 
fed per accidens, qvia purgantia fpi- 
ritum laceflunt & commovent, ut 
fangvinem obftruentem loco dimo- 
veat & in alias corporis partes diftri- 
buat. Huc confpirant omnia re- 
media , qvae praeter venxfe&ionem 
aliqvando profuerunt, uti funt fri- 
ctiones , cucurbitulae, clyfteres, vo- 
mitoria , ptarmica, veficatoria &c. 
Et hoc multis impofuit , cum leva- 
men ab hifce praefidiis cernerent^, 
putabant cffe&um iilum efle per fe, 
cum tamen fit per accidens. 
CAP. XXIII. 
Vera morbi attoniti caufaproponitur. attonito. 
81 
I. 
OVoniam igitur evidenter infu- 
perioribus demonftratum eft, 
errare omnes illos qvi in coeno vitio- 
forum excrementitiorumqve humo- 
rum vel ventriculos cerebri , vel 
plexum ejus retiformem , vel princi- 
pium nervorum , vel qvamcunqvc 
aliam partem obftruentium moran- 
tur , optandum omnino,ut 
Tandem fac ejfat cacitat^ 
l ^vanofmet inpraceps diu 
Lapfosfiniaris grefftbtu 
Errore traxit devio: 
velut Prudentius olim alio licet fenfu 
precabatur. Cum tamen ea de qva 
nobis fermo eft apoplexia ab humo- 
re aliqvo ortum fuum ducat, liqvido 
deprehendimus , culpam hujus mali 
nemini pneterqvam ini i fingviw jure 
pofle deferri , non qvidem ifti qvi 
jamobftruit , cum ille iit pars morbi 
materialis; frd huir qvi tendit ad ce- 
rebrum, flr inprnrincfn eft ut. nb- 
§. 2. Sangvinem cum dico,in- 
telligo illam humorum mifcellam_», 
^qvae & qvalis in arteriis venisqve ceu 
alveis naturaliter continetur : non_» 
autem partem hujus mifcellae opti- 
^mam, feu numeris fuis omnibus ab- 
folutam, vereqve aefolam alimenta- 
riam , qvxtchynws proprie vocatur, 
& de qva Hippocrates l. 2. demorb. 
loqvitur : 'axax Ί/,ς η τέ/το 7m- 
%ασΌΛ (Σύγνρ,μη, η κεφαλίηυ η α>λο 
7ϊ tV is μίλΐΜ ρεα 
^ολε^ν £ νοσωοες' τνι χοε 
ΰύμα ^mcuov «tfmv κ«/' χνομα., α&Ι 
ερυ&ρβν ΰλικρ/νες peiv. Cum^ 
qvit aut manum hoc patientemfecue- 
rit , aut caput aut aliud qvid corpo- 
ris , fangvis niger fluit & turbidus & 
morbofus : qvamvis neqvefangvinem 
nominare fasfit , nifi qvi ruber &fin- 
cerus effluit. Sic Plato in TimaoyV^di 
de animalium alimento : καλέμι 
ααμα vbpdw σαρκών κ, ^υμπζζι/τ^ο 
rd σωματ^ ofa ύ^ξ^αό/^α εκα- 
ςα» πλη^ι τΐω κενχρ^χ βάστν. Ρ*ο 
qvibus eleganter Hofmannus : San- 
gvinem vocamus, qvi pabulum efl car- 
nis & omnium corporis partium. Ab 
hoc enim irrigatis omnibus repletur id 
denub qvoddijfipatumeft : Ud in la- 
tirndine fua vocem- aeeipio-y-prout^ 
etiam iangvis biHolior , uftiofyefu- 
diof--&; ferofior.ai£miijie..iangvi4ais 
veawnt· Non enim necefle eft, ut 
in artibus philofophica femperob- 
fcrvetur ακρ/^caa ? fed dandum-» 
etiam eft aliqvid 
graviflimas ob caufas. 
5*. Haec fimpliciflima eft veri- 
tas , qvam Galenus qvoqve jam le- 
nior prudentiorqve fadus tandem 
cognovit, ideoqve univerlalibus luis 
pronunciatis non amplius itaperti- 
naciter inhaeret, fed caufae in juveni- 
libus fcriptis faepius datae duobus lo- 
cis alfuitaliam ,fangvinemfcilicet, 
dicitqve homines pcoprerj^duadan-· 
tem faagvinem apoplexia cnrripU 
Alter 82 
DE MORBO 
Alter locus eft 4. di at. acut.i 3. exax 
gv avrcq ΰπτξπληξω^νσι , βαξυν^ηνεμ 
τε τΐυυ ανάγκη ι^ «ς «ί*- 
^ννον άφιηέ&αΐ τΐά έμφυτον &ξ~ 
μασίαχ τ^άζπ^βει&ηναι t πνιγμω τι 
'Ζ^ρπλησίΰν πα&χ&αν τά 
πλη&χς, τε jS rfij 'Vm- 
vhrfricq avyKovraj 
γιγνοντα{, ενός ΰνμπ]ωματ& 
κοινχ της αγωνίας τα τοιαυ& συμπτώ- 
ματα ε^λωσε > Venis igitur iCtis ni- 
mium repletis gravari facultatem ne- 
cejfe eft in periculum exftinCtronis 
Adduci calidum nativum dumqvid' 
fuffocationi fimile patitur a copiae 
fangvinis. Fiunttf epilepfia apo- 
plexia fyncopa cardiaca. Per u- 
num enim commune obmutefeentia 
fymptoma ejusmodi fiymptomata de- 
claravit. autem heic ni- 
hil aliud qvamarATi^a^ fangvinis· 
repletionem denotare, capite ab hoc. 
fecundo, ordine vigeiimaqyinto do- 
cebitur., 
§. 4. Alter vero eft l. de cur.per· 
venafebt. cap.y. aa γ^ν^τοντλη^ια^ 
df γίνεται tov cHj' τΐυο 
ζωα ρυέντ(&> οαμά]^·7Π))^5>' 
Apoplexia igitur, hunc in modum fiuntr 
fangvine multo ad principium anima- 
lis ruente.. Et paulo poft dicit, ple- 
thoram facere '^σιοττλη^αυζ τας; 
(ί^&ις, TtCv ψλεζων, morbos attonitos' 
fd ruptiones venarum.. Unde fu a 
defumplifle videtur. Turrifanus 2.. 
Gomm. in art. Gal, 12. fol.m.^Q.G, 
oppilatio venarum & arteriarum ex. 
multitudine fangvinis abs^ grofptie) 
prohibet emanationem 'virtutis ad 
membra , ex qvo eft caufa apoplexia & 
mortis, ficut Galenus dicit. 
5. Hinc Ballonius l.i, Conpl, 
p.m.119. Ciimfangvis multus eft co· 
er citus in cerebro , calefactus pro· 
pterea παξίγχυμα ipfius cerebri in· 
flammans, hinc attonitus homo reddi· ; 
tur. ^yodin ebriis ufu venirepoteft, 
Hinc Smetius in mifceUan.pdsv 1. ubi 
de duobus inteftinis nobifeum natis 
vitae noftrae hoftibus ait : ^vid da- 
mni fangvis ipfe defecatus Idflneerus 
vita noflra inferrepoteft} utpote cum 
natura noflra conveniens IV necejfari- 
us fit P Sane qvamplurimum. Sit e- 
nim vel optimusjamen copia abundet: 
mox fi firmafint vafa ; aut caloris na- 
tivi oppreffionem(Jicutflammula ab 0- 
leo nimio accidit) aut apoplexiam,aut 
febres continentes intentat. Hinc 
Profper Martianus Comm.in 4. de_^ 
diat.acut. 47. Cumnullo prae e dent e 
dolore & derepente morbus (attonitus 
vel aphonia de qva loqvitur ) inva- 
dit ^fignum effejus caufamejfefangvi- 
nem fold copia peccantem. Qvi antei 
Comm. in l. 2. de morb.feSt. 2 v. 64. 
apertedixerat „ apoplexiae efientiam 
confiftere in fangvinis ftatione. Idem 
autem fangvis, qvi fiftitur, figitur_j 
& materia morbi evadit, antea fuit 
caufa antecedens.. 
6. Exemplum hujus rei evi- 
dentiftimum praebebit juvenis pleni/ 
habitus,qvem redundans capitis lan- 
gvis ATTONITO. 
83 
gvis in fubitam & gravem praecipi- 
tavit apoplexiam, apud Tulpium i. 
}Qbferv.med. 7. Et mulier qvaedam 
Byfantina non nifi a ma^nafangvi- 
nis copia attonita fadla : ^»Jec non 
aurifaber Laufannenfis ex haemor- 
rhagia narium apoplexia correptus 
apud Fabricium Hildanum ^.Obferv. 
ebirurg.i1. & 12. 
§. 7. Jam vero, fi qvaedamapo- 
plexia etiam fecundum Galenum eft 
a fangwae, aliiqve humores, velut in 
fuperioribus eft oftenfum, heienon 
veniant in numerum caularum,qvid- 
ni animofe dicam, omnrrn.apopteKi- 
aaL£fte-a-fo&g**ne? Sed ita eft :: qvia 
Galenus in falfa fua de ventriculis 
cerebri hypothefi veritatem femel 
^eferuit, non ita facile revertitur in 
viam. Idemqve contigit dodiUtmo 
Jacchino* Cum enim vidifiet mu- 
lieres nonnullas otiofas & divites de- 
ficientibus menfibus apoplexia cor- 
reptas , qvare ex hoc 
non indagavit veram morbi attoniti 
caufam ? An illam putavit fatis efte 
inveftigatam ? nec Galenum pofiL* 
falli ? Haud aliam ob caufamputo 
Foreftum in amplillima fuapraxife- 
dentem & commemorata Jacchini 
verba io. Obf. 69. in fchol. mala fide 
exferibentem haec neglexiffe. An_» 
ergo injuria eft , eos cum Prudentio 
&Q· hymn.vQ. itaalloqvi? 
Vos eruditos miror & doti os viros* 
Perpefa vita qvos gubernat regula^ 
Nefcire vel Divina vel mortalia 
^vo jure conflent. 
CAP. XXIV. 
Illuftratur id ipfum eleganti 
emacrocofinopetito. 
OVod fi cui rem ipfam 
νοις in microcofmo obviis non- 
dum fatis ob oculos pofuifle videor, 
ifti confiderandum proponam il- 
luftriifimum exemplum e macro - 
cofmo petitum , in qvo tan- 
qvam in iplendidiffimo fpeculo 
veram morbi attoniti effigiem., 
cernere licebit* Nam nemini am- 
plius dubium fore cenieo , homi- 
nem in fe continere omnia, qvse uni- 
f. ί. 
verius hic mundus ampliflimo fue 
finu coercet , ut parvus mundus & 
univerfi exemplar ac epitome opti- 
mo jure dicipoifit, tefte Laurenti® 
1.1. hifi, anat.cap. 2. qvod Macro- 
bius 2. in fonin. Scip. 12. phyficos 
antiqvos conftanter ftatuilTe refert. 
Et Galenus confirmat ^,ufpArt.\Q. 
Aperte Ariftoteles 
λιςα 
<ρύσιν ·ή^ΰς τα, ανω κ, αάτα αν- 84 
DE MORBO 
αΐλων ζωων. Τα ts 
ανω κάτω ® £ παντός 
άνω 5^ κάτω άτακτα^ > Superiores & 
inferiores partes in loca naturalias 
maxime difiinEtas habet homopra ca- 
seris animalibus. Nam fuperiora & 
inferiora ei fecundum univerfifuperi- 
us & inferius diflofita fiunt. Qyo 
prior Hermes Trifmegiftus in Clave t 
fio παν coc π νλικχ rfi voy& 
cruvsfijHsv, ό pSfi κόΓμ^ πξωβν, 
V όί άν^ξωπί^ ζώον £ 
tfij κόσμον. Itaqveuniverfum ex 
materiali intelligibili conflitutum 
eft : mundus primum ? homo vero 
fecundum animalpoft mundum ? uti 
ad verbum vertit Patricius i.difcuff. 
perip. 6. Necaliuddocu.it Hippo- 
crates , l.i.dediat.cap.q. fecun- 
dum Zvvingerum: ivi λόγω πάυ& 
^ιεκοίτμ^ατο nf τ&τπν dvfi εωυτώ 
cy σνμα,τι fi τιυξ> 'Ζάπομίμησιν rd 
ολα μικ^ό μεγάλα, μεγα- 
। λα π&ς μΐ'Α^·) Summatim &publi- 
' eo confenfu : Omnia qva in corpore 
fiunt, modo fibi convenienti digefilt 
ignis ad univ er fi imitationem, parva 
ad magna ΰ' magna adparva. 
2. Miliis autem ambagibus 
nemo noftrum ignorat duo elfe in_> 
rerum univeriitate infigniora, & tam 
lucis iplendore qvam operationis ef- 
ficacia omnia reliqva antecedentia, 
inqve facris paginis toties celebrata 
lumina , Sol & Luna. Solem qvi 
nefeiat aut oftendere non poflit, ne- 
3no?ft: qvidfr, difeat ex Petri Jo- 
hamus Fabri Panchymico, qvinon 
didicit ex naturse libro. Ille/.z.c.p. 
Solem fic defcribit : Sol nihil aliud, 
eft, qvam lumen ipfium creatum , ins 
eorpus fotis compagium, e majfa ma- 
teria prima furfum a Creatore eleva- 
tum &fubtimatum , # in ea partes 
mundi , in qva lucere videmus, in ti- 
nam majfam folidam ac firmam lu- 
minis concretum ? ut ibi luceat in ater- 
num, lucem^fuam infundat omnibus 
rebus mundi, ut inde lucem,vitam & 
effe habeant. Moles Gen. i. verf. 16. 
eum vocat φούζη^α fiv μεγαν 
χας της ημέξαζ, luminare magnum^ 
qvod prae^ diei. Ad qvae verba_» 
Bened. Arias Montanus in Op.Reg* l. 
de are an.ferm.p.y 6: Sol majus lumi- 
nare , filendore caloreq^fuo cateras 
omnia vincit, at^ effeElu ipfo fuperat. 
ApudHefiodum z.E^y. 35. vocatur 
' itiuftrisftelLa , qvod 
candore h. e. albedine iliuftri ma- 
xime niteat. Di&us autem eft Sol, 
qvia folus ex omnibus iideribus eftl 
tantus : vel qvia , cum exortus 
eft , obfcuratis omnibus folus ap- 
pareat , notante Cicerone z. des 
nat. Leor. 
§. 3. Hujus tanta eft necelfitas, 
ut omnia de mundo fuftulifle videa- 
tur,qvi hunc fuftulerit. Hinc opti- 
me & vere a Platone in Theateto pro- 
nunciatum &foleftante omnia flare. 
Starent revera. Qyis enim motus 
eflet tam Riperiorum qvam inferio- 
rum ? In cocio qvidem nulla movere- 
tur ATTONITO. 
85 
turftellafoleimmobili permanente: 
in terra autem nulla eflet generatio- 
nis & corruptionis viciffitudo, qvx 
jam perpetua eft, ex qva omnia iublu- 
naria coniervantur. Ideoqve me- 
dium inter planetas locum merito 
obtinuit,ut omnibus mundi partibus 
vivificos fuos radios ex aeqvo polfio 
communicare. Sinefole, inqvit Fa- 
ber loc. cit. nihil in natura exifieret, 
unafiqvidem cum luce vita & efle in- 
funduntur. Solqvotiescunqve infra 
horizontem deprimitur^fefe ad tem- 
pus occultat , mirum efl qvomodo 
omnia in tota illo horizonte langve- 
fcant. Si plantas refi cis, videbis flo- 
res ipfos diverfis omnino coloribus 
adeo variegatos ut etiam piatores ar- 
te fua imitari natur amneqveant, fole 
prafente elegantiflime expanfos & ex- 
plicatos,firmijfimo argumento ,qvbd ab 
illo vitam & omnempulchritudinem-* 
habeant', eo vero recedente, qvaflpra 
dolore & triflitia prorfus contrarios 
। langvidos : Sin animalia,haud mi- 
nus videbis illa ipfo die qvo folem pof- 
funt intueri,vivide vegete qvasvia 
attiones natura ipforum conformes 
obire,illo vero recejfo penitus collabi, 
β*profandopigro/f flomno obrui. 
§. 4. Si qvaeris, qva poteftate fol 
haec omnia qveat efficere, reiponde- 
bitSol Criticorum Salmafius l.de^> 
Ann. Climati er.p. 777. Nulla alia vis 
hoc praflat qvam caloris, qviprinci- 
''fis^unde omnia gignuntur, claufa re- 
feratj ac denfa relaxat, Alia etiam 
qva rarior afunt aut liqvidiorajqvam 
ut qvidqvam gignere pojfint^condenfiat 
& defice at. Qyibus tuto licet ac- 
qviefcere rejedis vanis Aftrologo- 
rum figmentis. 
5. Ifta Cicero procul dubio 
in oculis habuit,cum in Somn. Scipa 
dicit,qvbdSol fit dux & princeps & 
moderator luminum reliqvorum, mens 
mundi & temperatio,tanta magnitu^ 
dine,ut eunti afualuce luftr et άΓ com* 
pleat. Qyibus Commentarium ie- 
pidiflimum fcripfit Macrobius /. 1 ► 
cap.io. Ubi praeterea teftatur,phy» 
ficos folem vocafle Cor coeli, qvod ibi 
eadem operetur in coelo,qvae cor iru» 
animalibus. fure igitur eux 
coeli dicitur per qvem fiunt omnia·, qva 
divina rationefieri videmus. Eft & 
hac caufia, propter qvamjure cor coeli 
vocetur : qvod natura ignis fiemper in 
motu perpetuo f agitatu eft. Solem 
autem ignis athereifontem diEium cfie 
retulimus,hoc eft ergo fiol in atherz-^ 
qvod in animali cor .· cujus ifta natu- 
ra eft, ne unqvam cejfet a motu; aut 
brevis ejus qvocunqve cafiu ab agitati- 
one cejfatio mox animal interimat. 
§. (5. Huic virtute, evidentia & 
celebritate proximus eft ωσπις άλ- 
λος ήλιος έλατ]ων>νοΙηΐί alius Sol mi- 
»0rAriftoteli ^.gen^in.i o.di^us, & a 
lucendo,fi Ciceroni τ.de nat urgeor. 
credimus, Luna nominata, noviflt- 
mum illud fidus ternsqve familiarif» 
fimum,omnium admirationem vin- 
cens & in tenebrarum remedium A 
natu- 86 
DE MO RB O 
natura repertum, ceu Plinius l. 2 .cap. 
de illa verba facit. Gen.i.v 16, vo- 
catur φως-ηρ ελάτων άς αργός της 
WKTOsfiuminare minus,qvodpraefi no- 
tii. Ad qvse Arias Montanus l. de 
Arcan.fermp.u.dicit : Luna fecun- 
dum a fole luminare efi, menfium fia- 
tia curfuproprio definiens. 
§. 7. Haec, qvamvis omni evi- 
dente lumine,nifi a fole illuminetur, 
careat,tamen virium efficacia omnes 
reliqvas planetas facile antecellite. 
Nam, cum ob inseqvalem materiae 
difpoiitionem non poflit evitari, qvo 
minus qvaedam terrae partes magis 
calefiant, rarefiant aut ficcenture, 
qvam debebant,praeito eftLuna, qvae 
moderamen adferat nimis calefaita 
refrigerando,rarefada condenfando, 
ficcata humedtando : ita ut femper_> 
inter infigniora haec luminaria con- 
traria fit operatio,nifi illa a terra in- 
ter folem & lunam diametraliter in- 
rerpofita ad tempus intercipiatur, 
qvod PhilofophiEclipfin vocare con- 
fveverunt. 
§. g. Duo etiam funt in micro- 
cofmo luminaria infigniora, feu vi- 
fcera nobiliora, Cor &Ccrebrum. Il- 
lud neceflitate,dignitate, virtute & 
eminentia omnia reliq 'n toto cor- 
pore longo antecedit intervallo: Hoc 
autem ifti omnino proximum eit. 
Cor omnia perfe&a animalia acce- 
piffe, etiam vulgus novit. Qvam- 
obrem ? Non omnes hoc noverunt^ 
stiam qvi dodti volunt vidwi; difcc- 
re tamen illudpotuiffent ab Arifto- 
tele,qvi 5 ^rr.^w./.praetoriana voce 
exclamat ;om wvaq τινά οίονε^α^^ 
cv ή κ&σεται της φυσεως τύ ζωπυ- 
τ^τό όύφυλιχκτον, ucasp ά- 
χ&τολις 8<m τύ σwμarς■lOportet e-t 
nim ejfe qvendam welutifocum, in qvo 
Natura Ignisfit repofitus,eumtf bene^j 
munitum adinfiar corporis arcis. 
Qyod aliqvanto clarius effatus efl: 
Michael Ephefius in Comm : 
αυτήν avaf eioy ετίαν οίκημα, nfij 
to oLov άκ^ρπολιν, αν η ω<ζτερ τις 
βασιλ^ς χώσεται το της φυστως 
ζωπυρχν' τ^τ J' αν &ίη η το εμφυ·. 
τον &ε%μον>ή η αλ&ηπχ,ή ψυχή > 0- 
portet enim ipfum ejfe ve lutifocum & 
domiciliitm,qvin arcem, in qva tan- 
qvamRex aliqvis re fide at Natura I- 
gnis. Hic vero efi vel Calidum inna - 
tum,vel Anima fenfitiva. 
§. 9. QvidCqr fit, fatis prolixe 
explicantAnatftnici,unde petere po- 
tcft,qvi nullam ejus rei habet notiti- 
am. Situm in medio obtinuit tho- 
race,ut arx regia in commodiifimo 
fit loco,unde calorem & fangvinem 
in omnia corporis membra tanqvar> 
clementiflimus & munificentisfimus 
Rex posfit effundere, ut fuum qvaw 
qve capiant demenfum. Qvemad- 
modum enim non opus eft, ut Rex 
fimul praefens fit in omnibus regni 
partibus (qvid enim hoc aliud effet^ 
qvam ex re finita facere infinitam fi 
fed fufficit fi in regno fuo ubiqvc^ 
praefens fit virtualiter, h.e. per mini- 
ftro$ ATTONITO. 
87 
ftrosfuos primarios. Qvemadmo- 
dum etiam fol corpore fuo medio in- 
ter planctas, & ii Copernico credi- 
mus,medio mundi loco conft'itutusz 
virtutem fuam per radios ceu toti- 
dem miniftros fuos in omnes mundi 
angulos ablegat: ita & Anima iik> 
corde medio thoracis, imo hominis, 
loco refidens calorem & ipiritum-, 
tanqvam primarios fuos miniftros & 
tanqvam radios fuos in omnes mi- 
crocofmi partes mittit, ad vivifican- 
dum, illuftrandum & perficiendum-» 
omnia,qvibus tantae machinae opus 
eft. CunSiafiua officia fecit anima-» 
proxime fiatellitiofiir it Heur- 
nius Com. ad 7. aph. 9. Nifi ergo 
Sol ifte toti corpori alluceat & radios 
fuos in omnes partes diipergat, nulla 
facit officium. Sine corde enim ce- 
rebrum non poteft memorare aut in- 
telligere,oculus videre,auris audire, 
manus ampledi,pes prdgredi &c. ut 
re&e Schegkius Ldefiir.an.cap.z. di- 
xerit : Corde qviefcente qvieficunt 0- 
mnia. Eandem necesfitatem reipexit 
Philofophus,q. gen. animal. 4. ciim_» 
corde carens nullum unqvam ani- 
mal vifum eife memoriae prodidit^, 
napola» fidp τηύτητΒ 
ζωον μγι ^χον. 
§. io. Cum autem de Sole & 
Corde jam dida verbis elegantisfi- 
misvelut in falciculum collegerit-. 
' Riolanus in Comm.de Cire, fiang. fa- 
tim in initio,non potui iHa non ex- 
fcnbere, ne cui Turgendum fit ad ii- 
brumiT^wta f/?,inqvit, majoris mundi 
& minorisfcihcet hominis, inter fe fi- 
militudo3ut qvicqvid in majore mun- 
do reperitur, id omne in minore de- 
prehendatur. Sedpra exteris admi- 
rabilis occurrit Cordis ad Solem ana-- 
logia3mutatis ac invicem mutuatis no-- 
minibusfium Sol Cor mundi dicitur,^ 
vicijfim Cor Sol hominis : etenim Cor 
athereo calore, fitu medio,motu perpe- 
tuofangvinis & fiirituum generatio., 
ne, eorundem fluxu & irradiatione,, 
exqvifite Solis naturam amulatur, imo 
fuperat, adeofi inter partes corporis 
nulla obfervatur tanto artificio, tan- 
toqve apparatu exornat a, ut principi- 
um ac domicilium vita in Je contine- 
r et,tanqvamprimum vivens & ulti-· 
mummoriens, atqve fundamentum-»' 
exifleret omnium corporis partium. 
§. ii. Qyam comparationem^· 
dudum inftituit Avicenna Fen. i. 
doEt.hfum.\.cap.c\, Cor foli compa- 
rans &fpiritum lumini ejus. fifoem- 
admodumfts^t, in majori mundo' 
Sol implet totum coelum radiis, qvibus 
ferventibusfeu ferentibus ejus virtu- 
tes in materiam generabilium (fi cor- 
ruptibilium eft principium generatio- 
nis & corruptionis omnium eorunt-», 
qvx in mundo fiunt ; ita Cor totum-» 
corpus impletfiiritibus qvafi radiis d 
fe m iffis 3qvibus fer entibus ab eo omnes 
animapoteflates vivificat totum cor- ' 
pus, habendo omnes virtutes, qvas 
membris appropriat, ficut manus Ar· 
cbiteUomci vires architectonicas. 
& Vtv 88 
DE MORBO 
12. Caeterum,cum hoc vifcus 
toti corpori vitam &effe debuerit-» 
largiri,pro perficiendo ifto munere^ 
opus erat fadluro fpiritu calidisfimo 
& igneo : ille vero ea qvae ad dj 
«μα,1 pertinent, nimirum ad ienfum_» 
& motum praeftandum erat ineptus ; 
contrario utiqve opus erat momen- 
to,Cerebro icilicet,qvod haud fecus 
qvamLunafervidisiimos cordis fpi- 
ritus fublevatos attemperaret. Li- 
cet enim Cerebrum omne nutrimen- 
tum omnesqve vires fuas a corde ac- 
cipiat,tamen omnia reliqva corpo- 
ris vifcera propter fpirituum illam-» 
contemperationem & fenfus mo- 
tusqvepraeftantiam, dignitate atqve 
■'eminentia fuperat, utut a Corde vi- 
cisfim fuperetur. Eft enim vifcus 
poft cor nobilisfimum atqve anima- 
litatifamiliarisfimum,omnes in ad- 
mirationem ducens & ad fenfuum_> 
άκ£$Ηα» a Creatore efformatum. 
; ij. Jamdudum illud docue- 
rat Natura geniusAriftoteles. 2.part. 
an.']. CujusEcce verba: εττ« a- 
nuvm της ενανϋας ροπής > Ινα 
τυγχανη rd μετξίχ μέ&χ, 2^ 
βυτίου την οάτιαχ τον της καξ- 
Ιιαςτόπον αν άυτη 
μίμη^άνητοοι τον εγκέφαλον η φύ· 
σις. Etpaucisinterjeiftis :ό χν 
εγκέφαλος tf^pp^v ττνιεΐ την &ντη 
καξ^ια Ο-ε^μότητα ζεοιν. Qvae 
Ηθη qvidem ad verbum, ad genui- 
num tamen fenfum elegantisfime 
reddidit Hofmannus deuf.cerpb· cap. 
z. Pofquam in rerum natura ita-» 
infiitutum efl,ut unumquodque habe- 
at opus contrario momen to,quo perue- 
niat admediocritatem natura cuique 
particulari amicam: Natur a heic quo- 
que fuitfui memor fecit f cerebrum,ut 
cor ejusf calorem attemperet .Deinde : 
Ufus igitur cerebri,in quibus eft , pro- 
pter cor e fi,ut calor em ipftus ad tempe- 
riem quandam redigat. 
§. 14. Langius 1. Epifi. 54. hoc 
ita effert: Cum in macrocofmo terra-» 
folis caloreficcata & calefaEtafolo ex1 
aere uentorumflatu refrigerari nor-» 
pojfet: d natura in fublimi confit ut a 
cf media aeris regiogelida,qua uapo- 
res de terra & undis in altum fubla- 
tosfuofrigore in pruinam aut imbres 
congelaret, & harum afpcrgine ter- 
ram irrigaret^ noElurno luna frigo·^ 
re refrigeraret: ita quoque natura-» 
fapiens omnium &pracipue in huma- 
ni corporis fabrica architeclrix, in ca- 
pite cerebrum frigidum, veluti lunam, 
infublimi collocauitut alteratis fuo 
frigore flf ritibus per arterias cordis, 
ueluti lunatf media atris rtgi& ,'folis 
afium', fic quoque cordis feruor em in 
microcofmo temperaret. 
§. 15. Attemperatio illa nun- 
qvam interrumpitur, fed perpetua-, 
eft,nifiqvando interveniens aliqvod 
eam violenter interclpiu Hoc fit-» 
abobftruente fangvine interpofito, 
nelpiritus vitalis cerebro continuo 
communicetur. QwaudmodunL·» 
ter ATTONITO. 
ter b^nc fciblem interpnGta πργρ4π- 
p InminP A 
foJ^lHU^ii^idAqir^ , ita nt 1n^ 
ccnajxudaxmimjJliu^^ 
mdinm gpnPri prTftare nnn pnsGr ,. 
neqve infitim Gio {spienticGme-J. 
Cre^mre inftitntn generationum 
imitationum viricGrurGnes obire- ad 
, eundem modum Cerebrum inmi- 
crocofmofangvineinter hnr <Sr Cor 
interpolirn-qttaG er.lipGn paritnrh^ 
n.mnihiK -Giis operationibus priva*' 
tudite' «r onuiia corporis membra 
lucis ipirituo aramalio indigontia e» 
tremis obruantur tene,hrisj ciim. ns,- 
qvg oculus tnm vidgaq neqve, Ulixis 
audiat,neqve manus neqve...pe.S-iil- 
1 iimibciat officium, Λτ gvnd_m^xi« 
miimeftr-ne ratio qvidem ipfa tan- 
tum pocGqntrgritudinrm GiAm -cn- 
89 
CAP. XXV. 
Probatur Hippocratem idem 
β^. 
OVodfideniqVe debile illud au- 
roritatis Galenicae lumen qvo- 
rundam oculis adhuc offi,cere videa- 
tur,praelata fulgidisfima Hippocra- 
tis face idemmet ii non eripere, ta- 
men penitus obicurare adnitar. Mu- 
tuabo autem facem iftam ex/, de di- 
£t. acut,. ubi integej mihi apponen- 
dus eft textus,ut integrum & incor- 
ruptum Ledor candidus ferre pof- 
fit judicium: 
§. 2. To αφωνον τινά ε^αίφ· 
νης ytve&cu φλεβών ^τνληφιες 
ποιέχσιν,ην vyiaivovh π^ε ^υμ,βη 
'ΰ^φασίος η α^λης ΰάπης ί^υ- 
ξης. φλεβοτμεαν τ β^~ 
^ΙονΛ τ ^ε^ον^τίϋυ είσω φλέβα, 
' άφα^ρεαν αίματς ώ ε^ν tIu) 
f. I. 
ϋ^λογιζόμ^/υον, π ντλαο' 
το ελα,οσον. ξυμπνπ^ 'j τνΐσι 
ΌΓλάςοισιν ώϋτέων τοιάδε· ερυ$μα& 
Ώ^στύττα > όμματων ςάσιες , χαξων 
2^ςάσιες , οζόντων τςισμο}, σφυγ- 
μό} , σια^νων συναγ^γτ.,^ κατά- 
φυ^ς ΛΚξων^/ων) ττνώμάττύν'ί^η- 
ληφιες ανα τάς φλέβας- οκότα# 
άλγημα^ 'α^σ<^ρητεμ μελάνης χο- 
λής } (c ^μεων ρεμάτων έττερρύσιες 
γινονταμ άλγεν j cwrng Uwo· 
pStp^· ^χΌ-^σεμ f(gi} λι!ω ^ρομ 
'ψρόμ&ρεμ αι φλέβες όντεένοντεμ Wf 
φλεγμα^νατεμ ^παετωντεμ τσ^ 
^ιρρέοντΐζ. ο^εν ^Ιμφ^αρέντ^ § 
εμματ(^>> των τη^μείταν y ^υ· 
ναμ^νων αν οέστ^ ^ς κ^' φυσιν ό^ς 
β^ίζ^ιν καταφυγές τε γίνοντ<μ\1ζη 
rit 90 
DE MORBO 
της j ngj σκοτωσιες } a- 
φωνίη, καρηβαρ/η , σπασμοί) 
$v effi τΐυυ καςΜω , έ V r 
■παρ > η cJHd τίου φλέβα ^ιέλ^η. εν- 
$εν ς^ύληπ^οι γίνονται η ΤΒ^ρπλη- 
<γες, ήν ές τχς π^έχονταζ ΤΌΓχς έμ- 
-πέση τα ρέματα, τών πνευ- 
μάτων χ bvvapSlpoAj κατα· 
$. 3- Qvae fic reddo : Vocent^ 
alicui fubito cefflare venarum interce- 
ptionesfaciunt^ fifano illud contingat 
absq3 manifefla aut alia forti caufa. 
Venam igitur incidere oportet, in bra- 
chio dextro internam & fangvinis 
plus minitsve detraherepofito cum ha- 
bitu atate calculo. Contingunt 
autem plurimis hac : rubores faciei f 
oculorum immobilitates f digitorum 
in manibus diflentiones, dentiumfln- 
dores, pulfationes t maxillarum con- 
tractio extremitatum refrigeratio^ 
ff iri tuum in venis interceptiones. Cum 
dolores acceflerint) bilis atra & acri- 
um fluxuum accefflones fiunt. Dolet 
autem dum interiora mordentur. De- 
mor fla vero nimisficcafaliavena 
difienduntur , fiT inflammata attra- 
hunt qva affluunt. Unde corrupto 
fangvine^ fiiritibus in eo naturales 
vias incedere neqveuntibus}perfrlgera- 
t ion es fiunt ob flabili tat em f Gf Verti- 
gines i/ vocis interceptio , ΰ' capitis 
gravitas f convulfiones Ί fi jam ad 
cor^aut hepar aut ad venam pervene- 
rit. Hinc epileptici fiunt aut para- 
p^eHici^i in ambientespartes incid?- 
rint fluxus , a fliritibus permeare 
neqveuntibus exficcati fuerint. 
§. 4. Plura heic occurrunt no- 
tanda & dilatanda qvamcircumfcri- 
pti permittunt cancelli , exqvibus 
tamen non nifi potiora & fcopum_» 
noftrum ferientia feligam. Scripfi 
πνιέχσιν) ut vetuftifiima & Vaticana 
habent exemplaria. Verum eft,publi- 
cata maximam partem habent λνττε- 
χσιν 5 a Galeno forte perfvafi, qvi 
l. in fin. & l. de morb. 
cauf. cap. 3. ubi haec Hippocratis 
verba allegat & explicat, λυπέχσιν 
legiife videtur , fed addit ibidem 7® 
σώμα, ut fenfus fit : Infiubitaneos 
vocis cefflatione venarum interceptio- 
nes corpus affligunt. Si haec fuit_> 
mens Hippocratis, qvare non fcripfit 
πΌνέχσι ? qvae vox laborem , fatiga- 
tionem & dolorem corporis longe 
felicius videtur adumbrare : cum_> 
contra λύπη potius animum tangat, 
& agritudinem proprie fignificet, 
qvae a probatiflimis Autoribus non_» 
nifi ad animum refertur. Scien- 
dum tamen , efie etiam in medio, 
qvibusAvTp/ tam corporis qvam ani- 
mi afUidionibus competit : imo a- 
pud Hefychium qvoqve πον& & 
λύπη funt \σο^υναμχν\& , aqvlva- 
lentia , ut Galenus hac in parte vo- 
cis proprietatem a iubje&o petivifle 
videatur, unde evidentiae gratia adje- 
cit -w σώμα. Nihilominus tamen 
vetuftiilima mihi probatur Iccftio & 
feriptio ut iimplicisfima , & nulli 
. * ' · · dubi- ATTONITO. 
91 
Subitationi obnoxia , qva dc Criti- 
corum filii curiofius poliunt difqvi- 
rere_>. 
§. 5. Qvod ergo ad remipfam 
attinet, non utiqve ignorandum eft, 
Hippocratem per αφωνία* heic no- 
tare morbum attonitum , qvodfufe 
demonftravi cap. 4. hujus f qvibus 
nihil addendum autumo praeter-» 
Martiani teftimonium , qvod eft 
Comm. in hunc textump. m. 30$. & 
feq. ubi de fola apoplexia locunu, 
qvi prae manibus eft, accipit. 
$. 6. Dicis : Non folam heic in- 
telligendam elfe apoplexiam de- 
monftrat Galenus in Comm. ad haec 
verba. Cum enimcaufam "ϊπΌλή- 
φλεβών recenfuiftet, fubjun- 
git : ^tO^Krilja^ 
(c συγκοπή γίγνοντα^. di 
ενός συμ>7ΜύματΙ&· xoivS της di' 
φωνίας m πια,ντα συμπ]ωματαη 
εϋηλωστ· Fiunt namqve epilepfia t 
apoplexia & fyncopa cardiaca. Per 
unum enim commune Aphonias fym- 
ptoma reliqva ifta fignificavit. Fe- 
cit. Qyid tum ? Qvis nefcit ab una 
caufa varios & diverfos oriri mor- 
bos ? Sufficit Galenum non exclu- 
fifleheic morbum attonitum, qva in 
re fatis candide fe gesfit, oftendendo 
^vinam morbi ilud τ^ν φλεβών ^τό- 
foleant feqvi, qvos inter mor- 
bus attonitus non eft poftrcmus. Sed 
&. haec faltem videntur eife leviu - 
fcuia_». 
f. 7. Potioris confiderationi» 
eft, Hippocratem non aliunde qvam 
a folo fangvine derivalfe morbum 
attonitum , qvod verba,qvibus hanc 
αφωνίαν defcribit, certo certius evin- 
cunt. Nam I. dicit , eam fieri 
έξαίφνης h. e. fubitb, derepente,qva- 
fi άφανως, ex occulto, ita ut nullo ic 
prodat figno ? fcd ex abrupto & prae- 
ter omnium opinionem invadat. 
8. II. Τάδε vptasvovn ξυμ- 
βοωναν ) hoc fano contingere. Sa- 
nos le exiftimare omnes homines, 
cum partium corporis minifterio a- 
dionibus in vita nece fiariis fine ali- 
qvo vitio poliunt perfungi, 
ομολογα/^ης rede concludit Ga- 
lenus l. de diff. morb. cap. z. Hoc 
fieri folet qvamdiu homo eft opfad- 
Sic Ariftophanes in avibuc 
p.m. 546: 
Hv ^7Γζά'Γ]ως, υγινα μεγήλ^ 
tdx σάφ it&i. 
Ως ctv Τρωτής κακώς ττ^^ων» 
χ ατεχνως weig υγιαίνα. 
Si bene agant, nonne magna fanitaa 
hoc eft ? certo fcias : 
Qgod homo male agens,revera nul· 
lus Janus eft. 
Breviter: Sanus eft,qvisqvis fundio* 
nes fuas inculpate poteft edere. Er- 
go,ut fani dicamur, fundionum re- 
qviritur integritas: ut integrae finu 
fundiones?£ra^5T^icc opus eft fpiri- 
tuum, fangvinis & partium folida- 
rum. Qvi ea gaudet, nec partem-^ 
aliqvam habet imbecillem,in eo nul- 
1^ metuenda eft cacochymia, fed fi 
fubi- 92 
DE MORBO 
fubito incidat in morbum aliqvem.», 
audaderftatuendumeft, folam fan- 
gvinis copiam illum efficere, qvem- 
admodum etiam hoc loco, qvo de_> 
ne qvicqvam dubites, adjungit 
9. III, a,v<£> 'α&φάσιος η άλ- 
λης οάτιης 'ιχυξηςβηε manifefta aut 
aliaforti caufa. Π&φασιν heic non 
folum occafionem, feu corporis par- 
tisve inclinationem ad fufeipiendum 
άφωνί'Μfignificare,fed praeterea eti- 
am impuliivam caufam Hippocrati 
alias άφοξμόιυ didam includere_>> 
arguit evidentia tam in αφορμή 
qvam in Έ^φασΉ confpicua,· cui a- 
liqvando opponitur <χΪ·πλ \%vpyfor- 
tisiVehemens &gravis caufa^ qva No- 
fter denotare voluit Antecedentem., 
caufam externam, qvae dv ατυχίας 
ferefoletconiiftere,fedde his impo- 
fterum. 
§. 10. Vides ergo Hippocratem 
de induftria omnes alias caufas re- 
moviffe,& ώφωνον ante morbi inva- 
fionem omnia fanum pronunciaffe, 
ne ulla cuiqvam ''cacochymiae laten- 
tis remaneat fufpicio,fed ut certo fi- 
mus certiores,hanc φλεβών ^οζόλη- 
φιν a fblo fangvine arterias replente 
induci, qvem ideo vena incisa ftatim 
& copiose jubet auferri. Cujus rei 
locupletiffimum habemus teftenL» 
Galenum,qvi alias fidiffimus Hippo- 
cratis cluet interpres. 
§. 11. Illevero άπνληφιν φλε- 
βών exponit per ττληξώ^ςτών φλε- 
βών πλή&Χζ γινόμενός} impleti- 
oncs venarum a copia fati at. Qya- 
rum venarum o Galene ? Arteriarum 
certe. Nam & illas prifcis vena- 
rum nomine venifle non hoc foluiru 
in loco, fed fexcentis aliis inculcat; 
& obftrudionibus prae venis frc- 
qventius obnoxias effe docere vide- 
ris Comm.in ^..diat.acut. 8 2. 
9 πλήθος te udj ΟΛμα- 
τί^ i μόνον 'άρτιας τη^μα.- 
τώσομ ποτέ, μα] ^ιε^οοόν στκ εχ^ν, 
df^d, μα» άυτας 'ι^ίως όνομαζομ^αζ 
φλέβας. Poteft autem tum copias 
tum cr afficiesfangvinis non modo arte- 
ritu inflare^ exitum obftruerefied & 
ipfdsproprie nominatas venas. 
§. 12. Sed qvalis ττλί-θ·^? San- 
gvineum accipio. Nam l. zd-Afi 
Sw^cap.G. dicit, Erafiftratum το rf' 
Κς φλέβας TttAr&i&^plenitudinenis 
venarum appcllattc πλη^αν. Et_» 
cap. 11 .fcriblt,7rAr3^ rede vocari 
πλη^οοο^ν, eft πλεονεξία. χυμών 
cv όλω τώ QduaU συνιςαμένη» con- 
fiant humorum in toto corpore luxuri- 
es. Interpres ita : Plethora dicitur 
confifiente in toto corpore immodica 
humorum portione.' Nugae! Si modi- 
cum eft,qvod modum fervat: irtimo- 
dicum certe erit, qvod modum non_» 
fervat, Qyid ergo eft portio vel 
pars modum non fervans ? Si rede 
fuipicor,voluit ea portione fangvinls 
partem optimam κατ' εξοχήν ita_» 
didam denotare. Videntur enim_» 
confidi humores alimentarii fub hac 
Jocution? latitare. Sed hoc contra 
Gale- ATTONITO. 
93 
Galeni mentem eft,qvi cap. i o. cjwd. 
Z^r.aiferuit, non pofle fangvlnemj 
xctr' s^οχην ita didum in venis re- 
dundare,fed femper vel bilem, vel pi- 
tuitam , vel ferofos ichores ciTe ad- 
mixtos,ideoqve perinde fibi inprimis 
hoc libro fuifie,five humores five fan- 
gvinem in venis redundare dixerit_>? 
cum impermixtus & a caeteris humo- 
ribus fejundus fangvis venis non_> 
comprehendatur. 
13. Fruftra ergo Ballonius Z. 
devirg.morbp.m. 87. plethoram di- 
ftinxit in puram, cum fucci laudabi- 
les cum qVadam aeqvabilitate redun- 
dant : & impuram, cum cacochymia 
eft admixta. Cum qvibus Senner- 
ti plethora exqvifita & notha 2. In- 
fiit.med. 1. c. 3. & Hofmanni ple- 
thora fimplex & cum additione 3. 
Inflrt.med."/.4. videntur coincidere. 
Qvibus ambagibus utiqve non fuif- 
fetopus,fi (impliciter rem voluiifent 
definire. Simpliciflima veritas haec 
eft: Tantam fangvis habet latitudi- 
nem , qvantam fanitas ipfa. Qvi- 
dam temperatus eft,in latitudine ta- 
men fua;hic fi ultra modum augetur, 
fit : intemperatus vero fi 
praeter modum & ultra didam lati- 
tudinem augetur,fit cacochymia. 
§. 14. Ex didis facile intelligi- 
tur,qvo jure ex Galeno dixerim, ple· 
thoramejje humorum ( fangvinis pu- 
ta ) in corpore luxuriem. Perottus 
Cornucopp. 928· Luxuriaflue luxu- 
ries [me luxw immoderata appetitio 
cujuscunqve rei grata rationi non ob- 
temperans. Capitur etiam pro im- 
moderata profufione. Et pro nimias 
cujusqverei abundantia^^nx Noni- 
us Marcellus de propr.ferm. appellat 
intempestivam. Annon igitur ple- 
thora eftluxuria fdngvinis in vaiis? 
Hippocrates paflim utitur voce_> 
ΏΓλησ-μονης^ qva explicanda Foefii 
deiidero Induftriam. Ariftoteles j. 
Z^y?.rf«.ip.vocare videtur ααμα πολύ 
λϊαα. Apud Galenum ττΑ^^ & 
ici^vvcc.uSv^iUon ne- 
fcit, nifi qvi cum in Tua non legit-» 
lingva. 
§. 15. Unde concludo, nil nili 
fangvinis redundantiam & obftru- 
dtionem voluifle Galenum per im- 
pletionem a copia fadtam denotare, 
qvod magis peripicuum reddunt qvae 
porro fcribuntur 4. diat. acut. 16. 
Ίων εξοαφνης συμτπτ^όντων 
τΰ&σωπχ μονά έξυ%- 
ματτί οιαμΛτικον c^vo^vv- 
Tav^Eorum qvafubitb accidunt, vel fo- 
lius faciei rubores prafcripti plenitu- 
dinem fangvineam indicant. Si hoc 
non fufficit,vide qvomodo fe expli- 
cat §.feq. οχολ £7^ το ααμα. 
(ruu aivnS δηλονότι το ττν^μα·, 
ιΡ^ιες γίνονται &c. Cum autem fe- 
ter it fangvis atqve cum eo omnino fi- 
ritus,per frigerat tones funt c. qvod 
poftea adhuc melius & tantum non_> 
ipfiffimis Hippocratis verbis expli- 
cat,cum dicit: εικότως Sv το cv τχ~ 
τοις τίς τότπας αάμα τ 94 
DE MORBO 
ςω&εμ τας φλέζας G^c ύίατςεττα 
το ^ιε^έαχε^αι τ πνεύμα, d^a κα- 
cv νεκ^ωτώ σωμαύπήχνυτομ, 
Merito igitur in his partibus fiangvis 
eo qvod opplevit venas, non permittit 
fii ritumpermeare,fedvelut in mortuo 
corpore concreficit. 
ιό. Si ne his qvidem acqvie- 
fcis,veni mecum ad /. de morb. caufi. 
cap.^.^cd conceptis verbis extra_> 
omnem dubitationis aleam ponit-., 
^πόλ^φιν φλέγων effe arteriarum., 
obftruftionem a fola fangvinis co- 
pia fadam,dum inqvit: Επειθαν απο- 
ληφ^σιν ajif v ζωον 
3ςιν χτω πληρω^ωτιν αιμα.τ&, ως 
αηΰεμίοω ετι κενήν ^πολ&ίτπε&αι χω- 
ράν cv αυτούς, e/ς ην cv τ&Γ Ί^ςελ· 
λειψοί τον εζω%) αερ^ έτη^παν ^υ- 
νησωνται· φ'πνίγεταΛ αν ττ^οε 
σβέννυτοω το εμφυτν Άξμον> άκίνη^ 
r; fiai^-ητοι ταχέων οι 
χτω ττα^όνττς ολω τι3 σωααΐι ytiy- 
ν 0 νται· Siqvidcm intercipiantur in-» 
Animali arteria,hoc efi ita impleantur 
fiangvine,ut nihil vacui relinqvatur 
fjatii in iis,in qvod inter dilatandum 
externum aerem attrahere qveant, 
tunc certeprafocatur in hoc( animali) 
exflingvitur innatum calidum, mo- 
tu^ acfenfudefubito qvificpatiuntur, 
toto corpore privantur. 
§. 17. Nec tantum faciei rubo- 
res,fed & caetera fymptomata abHip- 
pocrate heic recenfita abundantis 
fangvinis notas elfe acerrimi judicii 
Vir Balloaius judicat 4z. Qonjil.pag. 
4?. A qvibus non dilfentiunt qva: 
optime de Hippocrate meritus Mar- 
tianus commentatus eft in /. 2. 
morbp.m.i^.B. Hanc vero apople- 
xiam a plenitudine ortum habere-? 
oflendit non folum invafionis modus : 
fit enim derepente nullis eam proce- 
dentibus fymptomatis hunc morbum 
concomitantibus, videlicetfaciei rubo- 
re,oculorum ftabilitate,digitorum in-» 
manibus diflentionepufiatione & aliis 
in textu recenfitis: fed etiam ejusdem 
curatio, Qvod deinde confirmat 
Comm.ind.de diot.acut.p.m. 308. 
Cum nullo procedente dolore & dere- 
pente morbus (αφωνία. ) invadit, fi- 
gnum efi, ejus caufiam ejfe fangvinem 
folacopiapeccantem, & ideofimplici 
phlebotomia fiatim occurrendum efi. 
Qyam autem heic apprehendit cau- 
fam,firmiter manibus non tenuit, fed 
elabi fivit priori aliam alluendo ver- 
bis e veftigio feqventibus: Cum vero 
doloresprocedunt,indicium efi, mate- 
riam acrem ejfe morbi caufiam, atram 
bilem fici licet exuftione genitam, qvi 
qvidem humor dolorem infert,& dum 
ad venofum genus influit , & dum-» 
acrimoma( ut ait Hippjpartes inter- 
nas mordet. 
§. ig. Lapis offendiculi haud 
levis, ad qvem yjx qvisqvam Inter- 
pretum non impegit, non aliam ob 
caufam,qvom qvod admirandi Senis 
mentem non fatis funt alfecuti, cui 
ut υ^μτ^nominela.de diot. 5.52. 
νχον fiangvinit humidwn, d&^ 
qvo ATTONITO. 
95 
qvo l.dealiment. text. 11.20. accipi- 
tur, fic nomine χολής Laconice o- 
mnes fere humores veniunt. Saepi- 
us vero fangvinem calidiufculum ea 
voce denotat , & cum adhuc magis 
uftus eft fangvis , μελοΜουν χολίυο 
appellat eundem , qvemadmodum_> 
etiam Galenus caeteriqve elegantio- 
res Medici atram bilem vocare con- 
fveverunt eum humorem, qvi fit fan- 
gviire potius craifefado qvam adu- 
fto. Ncqve enim verifimile eft fan- 
gvinem in corpore plethorico adeo 
uftum eife , ut in veram degenerarit 
atram bilem, fed eo ufqve faltem in- 
craifatur, ut ad ςασιν fiat aptus,qvod 
ex verbis Hippocraticis nonobfcure 
colligitur. Alias valde jejunus fu- 
ifletHippocrates, utqviduosfaltem 
humores omnium in corpore mor- 
borum autores exiftere pafiim , in- 
primisvero l. docuit-». 
Non ea Viri mens eft , qvafi fangvi- 
nem aliosve humores voluerit ex- 
cludere , fed morborum longitudi- 
nem & brevitatem amigmatice eo 
voluit adumbrare, & acutos qvidem 
morbos omnes bilem,h.e.calidiufcu- 
los & acrio-res humores: chronicos 
vero pituitam, h.e. frigidiores & te- 
naciores humores redolere. 
19. Viden^Ledoijqvamfo- 
licite veritatem propugnet Galenus, 
qvotiescunq·, fuorum theorematum 
immemor folum Hippocratis du&ii 
ieqvitur, idfi in omnibus fecifieL·, 
meam fidem 1 qvot nsevis noftra ca- 
ruiflet Medicina? Nimirum,cum plu- 
ribus locis excrementitios humores 
cerebri ventriculos in morbo attoni- 
to obftruentes ad naufeam ufqve in- 
culcaffet f heic manus ob veritatis 
fulgorem praetendit faciei, & foluni 
fangvinem venas obilruentem ve- 
ram adftruxit morbi attoniti cau- 
fam, Hippocrate tamen praeeunte_>. 
Jam vero porro videndum eft, qvo- 
modo fangvis obftruat, feu 
φλέγων faciat· 
§. 20. Fruftra es, ii alium a me_* 
expedias modum, qvam qvem maxi- 
mus nofter Dodtor textu fub hujus 
capitis initium allato mihi oftcndit, 
qvo qvia melior non poteft concipi, 
conciiis verbis eumpfe proponam.. 
Neminem fugit,omnesMedicinaeAn- 
tiftites habitum Athletarum hadte- 
nus damnaife, qvem Nofter /. de ali· 
ment.t. 19. & j non aNatura 
eife judicat , atqve obidqvampri- 
miim folvendum eum eife 1. aph.^. 
praecipit : qvoniam major in eo col- 
ledta eft fangvinis copia , qvam ut a 
natura amplius poftit regi, unde ca- 
lor multitudine fuhito obruitur & 
firangulatur^aut paulatim contabefit 
& emoritur , aut aeria communione 
privatusfuffocatur , veluti Plantius 
loqvitur ad x.aph.r,. Si igitur tan- 
tum iangvinis in homine eft colle- 
ctum, ut vafis omnibus circa cor re- 
pletis ibidem fiat ςήσις , fieri aliter 
non poteft, qvin fangvinis illud dilu- 
vium το vd 96 
DE MORBO 
g/ov ,p raflantiflimam corpori*partem 
utTheodoretus loqvitur Serm. 3. de 
Provid. cv (fl τϋς έμφυτα ^ζμασιαζ 
■> *η cp0 innati caloris prin- 
cipium eft, Galeno latente 7. llfpart. 
y. inundet, haud Fecus ac fi parvus 
ignis magna aqvarum copia Fubito 
opprimatur, qvod in Fyncope cardia- 
ca eft conipicuum. 
§. 21. Cujus luculentiflimum_> 
exemplum vide fis apud Andream 
Laurentium /. 9. hi flor .anat.controv. 
i8· in Guichardino Magni Ducis 
Florentiae ad Regem Galliae Legato, 
qvi fatis bene valens & cum Magna- 
tibus qvibufdam non ferio, fed fami- 
liariter colloqvens refpiratione,pul- 
Fu & vita privatus Fubito concidit, a- 
liis eum apople&icum, aliis epilepti- 
cum exiftimantibus, Laurentio vero 
plane extineflum deprehendente.Cu- 
jus cor, cadavere poftridie difledo, 
prodigii inftar in eam excreviife_> 
molem inventum eft , ut totum Fere 
occuparet thoracem. E cujus ven- 
triculis apertis maxima ftatimxrupit 
fangvinis trium qvatuorve librarum 
copia, & cavae qvidem venae oftium 
difruptum, triculpides membranae 
laceratae,arteriae autem magnae os ita 
patens apparuit, ut brachii aeqvaret 
amplitudinem, 
22. Recfte heicLaurentius cor 
afFeitum Fuifle autumavit, Fed pede 
nimis ficco pertranfiit nullo morbi 
genere indicato. Nunqvamne er- 
go legit lyncopcn cardiacam palfim 
a Galeno defcriptam ? Qyis du- 
bitabit ? Nimiam Feftinationem 
puto Fuifle in culpa , qvo minus ad 
accuratiorem haec potuerit libellam 
revocare. Erat enim in eo,ut Ana- 
tomiamFuampoftrcmo ederet in lu- 
cem. Tale qvid fi contingit in ju- 
mentis, ruibici dicunt : $4$ 
es crfticf et/qvod monendum, 
ut de iimilibus idem fiat judi- 
cium,nec rufticis iimus ignorantio- 
res. Haud alio morbi genere ex- 
ftin&um Fuifle prorfus certus fum 
Confulemiftum, qvi anno 165 5. d. 
xx. Septembr. Wiburgi in homagio 
Sereniflimo & Celfiilimo Daniae ac 
Norvegiae tum Principi,jam ver0 Re- 
gi haereditario Chriftiano V.Domino 
meo Clementiflimo praeftando tam 
repente concidit/ut momento vivus 
mortuusqve fit deprehenfus. Huc 
reFerohiftoriam Dominici Panaroli 
z.Obferv.medic. 1 1. 
§. 23. Eadem Fangvinis copia, fi 
in arteriolas tenuis meningis prius- 
qvam in cerebri defcendunt Fubftan- 
tiam vehementius influit, fieri non_> 
poteft,qvinvaFa illa 
φλεγμαίναΓαι & 
difl en dantur & inflam- 
mata attrahant qva affluunt. Cum 
enim vafa meningis obtenfionem 
dolent , fpiritus inde irritatus plus 
Fangvinis ad locum afte&um impul- 
Fando motum accelerat,unde loci in- 
flammatio, Fed prae.Feftinatione mi- 
nus proficiens mox Fangvis reftitat^ 
fcu attonito. 
97 
feu ft.ignat^qvod Hippocrates ςκπν, 
fiationem & moram, Galenas vero 
praeterea crtypvtn^concreti- 
onem & irnpaftionem vocat, 8c ele- 
ganti fimiLtadme illaftrat yfan. tu- 
end. 2.a theatris defumpto,ubi homi- 
nes prae feilinatione confertimj 
exeuntes in oftiis detinentur. Mo- 
tu naturali autem amiflb fangvis 
WfywraA > concrefcit. (^ψύχεται 
μΛ^ον r cupa τιηγννταα, magis 
refrigeratur fangvis & concrefcit, in- 
qvit Hippocrates l.z.de morbxxa. cer- 
to fuit certius,motum fangvinis pro- 
prium prohibere, qvo minus Ldem_* 
coaguletur,grumefeat aut putrefeat. 
§, 24. Hoc Fernelius capere non 
potuit, dum venis adferibit qvod 
fangvinis motui debuiifet 6. Med. 
phyfiol.y. Sed & magna vis e fi vena- 
rum, qva conceptum fangvinem coire 
nunqvamfinunt,nififortajfe ex rara^ 
qvadam & abdita morbi caufa. Et 
rnoxu Non igitur , qvemadmodum 
Ari^eles affirmat, confervandi fan- 
gvinis f acuit as in venis efi ex caloris 
tepore, cum & reliqvum corpus 0- 
mne tepefcat,fed ex ingenita qvadam 
vi famiharitate,qV£profeClb efficit, 
ut ba naturalis legitimus locus fint 
fangvinis. Qvae albo fuo notavit-* 
calculo Laurentius 4.Z>z77.4»4A2.ubi 
fic concludit: Habent ergo vena infi- 
t ama natur a vim fangvinem 15" con- 
tinendi confervandi,qvi primus ea- 
rumufus efi. ' 
' $· *5· Quibus Adftotslss Mto 
haec defpiciens fupercilio diceret: Vos 
eftis 'ϋ^ς ολίγα βλέψανττς, ultra^ 
nafum non redicitis. Nunqvamnc 
ergo vidiftis aqvam marinam in an- 
gulo aliqvo ita conclufam, ut a fiu- 
dhbus marinis non amplius pofiic- 
moveri,parvo tempore & nullo ne- 
gotio computreicerc? Nimis charum 
vobis eft defidiofum illud qvalitatum 
occultarum afylum, ad qvod confu- 
giendum anfam Fcrnelio dedit fallax 
indicium, qvod in mortuorum venis 
refrigeratus etiam fangvis noncon- 
crefcat,qvem tamen in viventium in- 
teftina , aut in ventriculum ac veii- 
cam irruentem, tepor a concretione 
non praefervat. 
§. 26. Retexit iftamFernelio & 
afleclis fucum facientem fallaciam 
Highmorus i.difq.anat.i.cap.G.t^ 
tione Hippocratica, aut , fi mavis, 
infallibili,cujus verba fane merentur 
apponi & expendi : In aliis vero, in- 
qvit, qvifenfim moriunturfcordispul- 
fus fenfim etiam langvent, adeo utfan· 
gvis in emorientibus, licet non tam^ 
pracipiti agitetur curfu ut in fanis* 
femper tamen concutiatur ·, & ut calor 
fenfim in corpore debilitaturfic &pul- 
fusfenfim langvent 1 motusin fangvi- 
nefenfim diminuitur, donec tandem^ 
plani nullus fit. Atqve hoc modo fi- 
bra dijfipantur difuniuntur^ non a~ 
liter ac infangvinisfuilli pr£parat io- 
nefuperius diEtum eSt(^ a concretione 
confervantur. Craifefa&o & con- 
creto fangvine fpirituunx fitEdipfis. 
Cuna 98 
DE MORBO 
Cum enim fangvis ob craffitiem fa- 
dus fit ineptus dimoveri loco, fpiri- 
tus offendit & cedit, eumqve relin- 
qvit , unde ex fangvine fit eruor, qvi 
tantum aeqvivoce fangvis dicituri-,, 
qvia praeter naturam concretus eft. 
§. 27. Ergo fimulac fpiritus in_> 
fangvine exftingvitur, moritur ille, 
partibus , qvaeconveniente jundio- 
ne tenebantur, fecretis & diremptis. 
Nam , ficuti homo moritur animae 
& corporis vinculo difloluto : fic& 
pars corporis moritur fpiritu omnes 
partes colligante & conglutinante 
abeunte. Qyod fic mortuum eft, 
neceffario corrumpitur, idemq; heic 
dicendum eft dc fangvine , qvod de 
corde Ariftoteles l. de juv. & fien. 
cap. 4. ait, ταίνυν ct^a. το, te 
Qw ύττήξ^ν j vbuu rd ψΐξμχ 
vx σωτη^αν» τον καλχμ&ρον fyzva- 
hvcu vluj τχτχ Necejfe 
efl igitur & vitam & calidi hujus na- 
tivi confiervationem fimul exi fleres, 
mortem f vocatam efle hujus calidi 
corruptionem. Et ubinam Ariftote- 
les rei alicujus corruptionem aliter 
definivit , qvam per caloris nativi 
exftindionem ? congruenter Hippo- 
crati : rd oisfjt,a.T^ 
vdy , x ^υνα,ρ^ων cv 
iavvd τας rfij φνσιν ό^χς 
κατϊχ,'ψνξιές ve γίνονται της 
f Corrupto flangvine fliri- 
'tibus in illo naturales vias ingredi ne- 
qveuntibus,ob qvietem, moram, impa- 
ctionem concretionem perfrigera - 
tionesfiunt. Non poteft fane qvic- 
qvam magis proprie dici refrigerari, 
qvam cum corrumpitur fpiritibus, 
qvi illud naturaliter calefaciebant- , 
amiflis. 
§. 28· Cum autem fangvis ita_u 
corrump.itur , nunqvid ^rputrefcit 
fimul ? Negat id Martianus^.w. 1 j 4» 
A. Dum dico fangvincm corrumpi, 
non inteUigoputreficere. fed fiiritibta 
propriad formaprivari : qvafi fan- 
gvis mortuus dici pajfit eo plane modo, 
qvo fangvis e venis egrejfiusftatim na- 
turalem fluxibilitatem tenuitatem^ 
deponit , qvousqs corruptus- h.e. pro- 
pria forma defii tutus coagulatur. Et 
ex vero , fi accurate loqvendum eft 
cum profunde dodis viris , qvibus 
putridum proprie eft , in qvonon_» 
modo naturalis calor extindus , fed 
& practernaturahs^cceafiis eft.. qvod 
qvia de fangvine attonitorum con- 
creto febre abfente non licet affirma- 
re , patet negye dici pnffe purr^Arerr, 
nifi cum vulgo velimus Idl^ri o- 
mnem in fangvme-fcceifionem pu- 
tredinem appellante , vehit e febri- 
bus Pradicorum putridis manife- 
ftum eft. 
5. 29. Cum qvibuslocutuseft 
Eraftus Vir oppido dodus dify. de 
contag. th.3 5. ^vis neget aliam efifie 
fiangvinis putredinem, cum in pus mu- 
tatur , qvam ciim in grumum corrum - 
pitur i Vides putredinem heic vo- 
cari fangvinis tam g'rumefcentiam_> 
qvam fuppurationem , qvibus fave- 
re ATTONITO. 
99 
re videtur Ariftoteles nihil facilius 
qvam fan^nem putrefcere cenfen- 
do ^.hifi.an. 19. το £ ahaaufi] 
sacupa Ί^ίχιςα σηπΐτα^ } fangvistf 
fangvinea celeberrime putrefiunt. 
Qvando ? Qvietem , ftationem& 
moram na&a , refpondet 14. pro- 
hiem. 7. o^TETcq τ n%spw,piiiJt£t 
autem qvod-qniefcit. Et 1 $. problem. 
g. rationem proferens , cur fub alis 
homines plerumqve male oleant, di- 
cit : 2]^ r yivs&cq της 
ησυχίας της ποιοτατ^, qvoniampu- 
tredo fit a qviete qv alitatis. Idqve in 
plethora fieri omnino poife teftatur 
Smetius difi. de humor, putredine^ 
th.17. ^vin & plenitudo (tam illa 
qva ad vafa qvam qva ad vires dici- 
tur )putredini occafionem darepotefl. 
Illa qvidem , qvbd venasfangv inis 
qvamvis optimi abundantia ufi^ adeo 
difiendat atqve oppleat, ut nec motio- 
ni humorum , necperfiirationi aut e- 
^ffntilationi locus ullus relinqvatur: 
qvareiputreficere illos necejfie efi. Ple- 
nitudo vero ad vires diPta, qvamvis 
vafis fiatis locirelinqvat ,ut humores 
illuc contenti & moveri eventilari 
fatis libere qveant : qvia tamen vir- 
tus imbecillior eji, qvam qva humores·, 
nec copia, nec qv alitate peccantes re- 
gere poffit, idcircoputrefcere illos per- 
mittit. Haec ille. 
^.30. Mihi tamen fi optio datur, 
malim hac in parte eife cum Martia- 
no & diftinde res concipere qvam 
res confundendo ob- 
fcuritatem inve&am propagare.Satis 
igitur eft novifle, fangvinem in atto- 
nitis corrumpi. Qvomodo ? χ&τα) 
κ, τν ούμα 'Ζϊ^τΓλησιωε 
tW ^άλακϊι , $ pStp ορρω^ς (q λεττ^ 
εαυτό, §' dv 
παχντεξΧ συνιςΜμβρχ τε εαυτό 
κ, άκ^/βως ενο^α , funditur &fe- 
cernitur fangvis haud fecus ac in la.Ele, 
ubi qvodferofum^ tenue eft, fepara- 
tur ; qvod crajfum,cogitur in fe & ex- 
atte unitur , velut de medicamento- 
rum diureticorum facultatibus ele- 
gantiflime jam olimloqvebatur Ga- 
lenus 5 .fimpl. me d. fac. i j. 
§. ji. Nemini autem videatur 
mirum , qvod fangvinis aut_» 
ςΰ/ην la&is exemplo declarare occe- 
ptem : feci illud praeeunte Hippocra- 
te, qvi /. 4. demorb. oftenfurus parti- 
um in fangvine feceifionem, la&is id 
facit exemplo in nullo orbis angulo 
non notiflimo : qvin ipfius Galeni 
eandem ladi & fangvini naturam-» 
adfcribentis , z.Elem.z.Sicutiigi- 
tur in la Ide pars qvidem una ferunt-» 
eft , alia vero cafeus ; ita infangvine3 
alia qvidem veluti liqvor fangvinis t 
fero lallis proportione r eft on dens·,ali a 
vero veluti lutum fax , cttfeo pro- 
portionalis- Dodus autem procul 
dubio eft ab Ariftotele,qvi idem pro- 
palavit 4. meteorol. 7. j tp ^*- 
λα άμψο'ί]) /flp κοινάy 
υ^ατ^> (ς γης , qvorum fenfus eft: 
Habent autem ambo lac fangvis 
commune aqvofum terreum. Ubi 
fub 100 
I5E M ORB O 
fub nomine terrae partem ladlis bu- 
tyrofam comprehendifle videtun^, 
qvod & Galenus fecit, qvia hac partes 
in la&e recens muhfto & coagulato 
faltem exponuntur oculis. 
§. ji. Qyemadmodumigitur.», 
ladEis vinculo ( qvodnil aliud qvam 
calidum nativum eft ) five ab aerc_» 
ambiente five a coagulo foluto, par- 
tes ejus fecedunt, nec amplius laftis 
nomen nifi improprie tuentur : fic 
etiam fangvis fpiritu fecedente im- 
mobilis fadus haud multo poft fece- 
dit in grumos & ferum, unde poftea 
φ^&λυσις fuccedit, η pSf το σαμο·* 
T σώμα, η^τηση ωςε 2$μ- 
^ξμαα^ήνα), fiqvidemfangvis & reh· 
qvum corpus vincant, ut incalefcant, 
velut Hippocrates 2. de morb. lo- 
qvitur. Nifi enim ipiritus huma- 
nus majore fe induat calore fangvi- 
nem. corruptum aggrediendo,& poft 
leceifionem eum porro propulfando, 
mors prae foribus expe&ans intra- 
bit , & ultimam attonito injiciet 
manurru». 
5*. 33. Qyid vero illud eft,qvod 
feqvitur: γβη rbf καροίτα, η 
ψ Ιΐ7Γαξ>η rlui φλέβα, ό'ιελ%, 
Si jam adxor,aut hepar, aut ad venam 
pervenerit fluxus, qvi fubintclhgen- 
dus eft. Videtur heic locos afFedos 
defignare Cous Senex: Et de corde_» 
qvidem res eft manifefta, qvod im» 
fyncope cardiaca & cpilepfia morbi 
fubjecftumeft. Qyid vero fiet de he- 
pate ? dkam;me qvieqvam 
folidi habere de eo dicendum, qvixj- 
nufqvam patet, qvaenam fuerit Hipi- 
pocratis de ejus ufu fententia, ut fuf- 
picer, non fatis illo tempore de eo 
conftetifle. Qyare ergo illud heic 
producit tanqvam morbi fubjedtum? 
id vero idem illud lutum eft in qvo 
haereo, fi textus eft integer,qvod ta- 
men membranis deftitutus nec affir-· 
mare aufim nec negare. Ecqvid au- 
tem de vena ? qvalis illa ? Si Gale- 
num audis,dicit ille, rlw κοιλίΐυυ ΰ~ 
vfsra 'ιατξων ovopa&wcu, 
επ&ΰη ήΛ το σωίΑα vdζώχ φλε- 
βών c^iv ύυρν-τάτη» cavam poftea 
Medicis appellatam, qvoniam omniunt 
in corpore animalis venarum amplejji- 
maefi. 
§. 34. Verum enim vero,ut ne de 
vena cava textum accipiam, obftat_* 
periodus fangvinis Hippocratica l.1.. 
de diat.fcl.de infom. aflerta, qvx e- 
vincit,nullam omnino fluxionem ad 
ullam corporis partem appelli, pr»·» 
terqvam per arterias, qvas venitum^ 
nomine Hippocrati venire fupra fu- 
it probatum. Ergo de fola arteria-» 
φλ$ψ heic erit accipienda: Deqva 
vero in fpeci e ? Nullus dubito, qviru. 
de diverfis loqvatur Hippocrates, 
qvia diverfos in textu comple&ituL·-» 
morbos ab unica tamen φλεβών 
<χποληφ&,venarum interceptione, de- 
pendentes. Si igitur de morbo at- 
tonito qvaeritur,cerrum eft, illam fo- 
lummodo debere intelligi arteriam., 
qvae tendit ad organonm morbo ifto 
affe- ATTONITO. 
101 
affedum, carotidem nempe interio- 
rcm,per qvam iplritus cerebro adve- 
hirur_». 
§. 3$. Via illa occlusa morbum-» 
attonitum praefto efle audi verbis 
Highmori ^.difq.anat.i.cap.l.in fin. 
Arteria & vena cerebro communicata 
infignes fiunt,a carotidis ramo majori, 
& jugularis interna minori propaga- 
ta. ^va copiose fiangvinis magnam 
qvantitatemilli adducunt, & in mi- 
nutiflimos divifafur culos ,p er totam_a 
cerebri fubflantiam abunde dijfcmi- 
nata,illam irrigant nutriunt, ^va 
vero fi nimium fuerint repleta ac di- 
fiente·, adeo particulas cerebri, qvas 
permeant, comprimunt ΰ" confrin- 
gunt ^ut liberum [jirituum inde dene- 
getur effluvium,atqve inde fepe Apo- 
plexia enafeitur, Qvod confirmant 
loca parallela, ubi morbum attoni- 
tum Hippocrates deferibit. Nam l. 
i.de morb. partem ρεύμα. recipien- 
tem dicit efle μάλίςα χι/β ο -ns 
ίτλκςα <9?j φλεβια,&ν ad τςαχίιλω 
φημι & τοίς frffiawpnaxime in qvam 
(partem)plurima[uni vena, in collo 
inqvam &pectore. Et paulo poft in 
eodem morbo deferibendo vocat-. 
cv τη κεφαλή φλέβας > venas in 
capite. Textus enim textibus funt 
conferendi,utqvodin uno loco ob- 
fcure di dium eft,ex altero lucem acci- 
piat. Si htec non placent, Le&or, 
aut ipie meliora profer, & majoris 
induftriae encomium tibi neqvaqvam 
invidebo,aut pracftolare, ufqvedum-» 
ftudioiior naturae ferutatio veriora 
divina annuente benignitate deducat 
in apricum. Reliqva in textu ex* 
prefla fymptomata huc non perti- 
nentia mitto, & pergo ad alium lo- 
cum_>. 
CAP. XX VI. 
Probatur idem ulterius ex alia 
Hippocratis loco. 
EXtat alius apud Hippocratem Lz, 
de morb, focus idem probans, 
nili deniiifimas Interpretes induxiC. 
fent nebulas ,qvae tamen evanefeent 
veritatis folc exorto. Sic autem ibi 
feriptum eft: ην βλητος fvvrcu, αλ- 
κεφαλής r τίσιί 
ί· 1. 
οφ^αλμοΊσιν χχ όμαλως ' όρα, 
ΧωμαΙν&Μ&ί cq φλέβες βφόζχσι, 
πυρεινς Ίγρ βληχ^ς > % & σύμα- 
τ& άκρμσίη. χτ^ ταυτζΰ Tnn^eiy 
όταν <%< ον τρ κεφαλή φλέβες 
μαν^ΰσιν> §tgpan&&cra4 «^ucnyai 
φλέγμα ες έύύϊτΐά^ Pro quibas 
€os^ 102 
DE MORBO 
Cornarius: Sifideratusfiat, anterio- 
rem capitis partem dolet, & oculis non 
aqvaliter videt,&fioporatur, & vena 
pulfant,^febris debilis tenet, & cor- 
poris impotentia. Hic patitur hac, 
qvum vena in capite fuerint calefacta, 
& c alefadi apituitam in fieipfias traxe- 
rint,, Foefius vero ita reddidit illa: 
Si derepente velut fydere iHus conci- 
dat ,anteriore capitis parte dolor inva- 
dit ,neqve oculis facile vi det, & fiopore 
detinetur, venafaliunt^ &fiebris lenta 
detinet, & corporis ad motum impo- 
tentia. Hic ita afficitur, ubi capitis 
vena calefacta pituitam ad fe attra- 
xerint. 
$. 2. Qvod fi ita Hippocratis 
verba funt accipienda, nullum inde^. 
patrocinium, nec nifi contrarium., 
mihi fperandum eft teftimoniurrL., 
cum in iis pituitae videatur attribuere 
Cous, qvod cum eodem ego fuperi6s 
adfcripfi fangvini. Caeterum qvia_> 
diligentiflimi ifti Viri admirandi Se- 
nis mentem non fatis funt aflecuti, 
hac propter ex intimis ejus penetra- 
libus ea fic reddere conabor: 
§. 3. Si attonitus fiat, dolet caput 
anterius, & oculis inconftanter videt, 
&fioporatur,^ v ena pulfant,^ febris 
habet levis,&corporis impotentia. Hic 
taliapatitur,qvando vena in capite.^ 
calefadtafuerint,calefadi a vero ajfer- 
vaverintphlegma in feipfis. Ne vero 
fine ratione repudiafle videar tanto- 
rum Virorum interpretamentum^, 
.verbis Hippocraticis velut commen- 
tariolum fcribam , qvod firmas 
meae interpretationis exhibebit ra- 
tiones. 
4· βλητνς Cor- 
narius : Si fideratusfiat. Foetius: Si 
derepente velut fitdere i fias concidat. 
Mihi placuit .· Si attonitus fiat, Cor- 
nelii Celfi autoritate, qvi apopleAi- 
cos ita fere appellat. Qvi novit,qva 
fignificatione alias Hippocrati Ή 
veniat, fcrupulo urgebitur_>, 
fintne verba allata de morbo attoni- 
to accipienda, inprimis cumHipp.di- 
cat,cerebrum hoc in morbo efle in- 
flammatum : qvi tamen facile eximi- 
tur attendenti Hippocratem in hoc 
fecundo de morbis libro morbum^ 
attonitum pro fymptomatum & cau- 
faru procatarfticarum varietate varie 
qvoq; defcribere. Nam praecedente 
textu G. eumpfe propofuerat ortum_» 
ab atra bile,h. e. fangvine uftiore_>, 
qvod cap.feq. declarabo : mox eo- 
dem textu ortum ab ebrietate ; heic 
vero illius recenfetfymptomata, qvi 
fit a fangvine crudiore,h.e. pituitofo, 
qvem phlegma fimpliciter appellat, 
& qvi inflammationem praeterea ha- 
bet conjumflam. 
§. 5. Inqvies: praefiimptum hoc 
efle judicium , nec ulli Interpretum 
probatum. Falleris, qvisqvis hoe 
habes perfvafum. Confer igitur., 
Heiychium&Varinum,&vide, an- 
non hi το βλητνν exponant per ύπ- 
πληκτνν. Qyin vide fis eruditifli- 
mum Salii Diverfi Commentarium, 
ubi AT T Ο Ν ΙΤ Ο. 
103 
ubi per το βλητν nihil aliud qvam 
apoplexiam mtelligit,qvanqvam Vir 
Dodiilimus perperam diftingvat 
eam in exqvifitam & norv-exqvifi- 
tam,de qvo plura in differentia hujus 
morbi. 
6. Nec abnuere videntur-, 
Cornarius &Foefius,cum τχς €λη- 
τίςfidcratos & velut fidere tactos vel 
iblos pronunciant. Morbum atto- 
hitum antiqvittus fiderationem di- 
dum efle in veftibulo hujus opellae 
docui: unde Perottus : A fidere no- 
menfumpfit morbus ille notijfimus & 
formidulofus omnibus,qvem Graco vo- 
cabulo ^τΌΏϊλη^ίοον five apiplexiants 
nominamus,hoc efi fubitam percujfio- 
nem. ττληκταν enim percutere efi. 
Qvi tamen fallitur,cum porro dicit: 
Nec in humanis tantum corporibus, 
fed in arboribus etiam & plantis viti- 
bus qsfideratio efi, humana prorfus fi- 
milis,qvando fub ortu canis vaporum^ 
ficcitate arbores moriuntur. Putat 
namqve Vir optimus fiderationem 
ab animalibus ad plantas qvoqve fu- 
ifle translatam,ciim tamen animalia 
a plantis ill ud nomen acceperint. 
7. λλγί& της κεφαλής το 
'St&d^Vfdolet caput anterius. Cor- 
narius anteriorem partem dixit : 
qvcmfecutus eft Foefius vocis flexu 
faltem mutato. Infuflicienter_,. 
Qvis enim definiet, qvaenam pars fit 
intelligenda,cumplures caput ante- 
rius comprehendat partes ?nifi forte 
fer anteriorem partem totam ante- 
riorem capitis regionem,& inprimis 
frontem,oculos,tempora & bregma 
velint intelligi. . Ego vocabulum 
pofui expers omnis aeqvivocationis, 
certus hoc in morbo omne capitis 
anterius,& omnes in eo jam recefitas 
partes dolere, qvod Hippocrates in- 
nuere videtur, cum dicit : to $ έμ- 
της κεφαλής τόοε άλ' 
yiet- οτι αι φλέβες ον τάυτηάσιν cu 
οταχύ^τ^^ ό εγκέφαλέ ές τ3 
έατ^^εν «mtc^ της κεφα· 
λης,η ές τ>i'm&εviAnterius autem ca- 
put ideo dolet: qvod vena in hoc fiunt 
crajfiflima , <2/ cerebrum in anterio-- 
re magis fi tumfit capite , qvdm pofie- 
riores. 
§. 8- Ουχ o^aA^Foefius faci* 
le hoc reddidit. Facile i. eft qvod 
fine labore, ut: didu vel fadu facile, 
hoc eft,qvod facile dici vel fieri po- 
,teft. z.qvod libenterjUt: homo faci-- 
lis. Neutra fignificatio heic conve- 
nit. Cornarius,^P4//m*,i. e. fimi-· 
liter,fed refertur ad qvantitatem & 
locum. Qvicqvid enim partes o- 
mnino omnes habet fimiles,hoc pro- 
prie dicitur aeqvale. Cum autem^ 
heic nulla pars cum alia conferatur, 
r^ofa,inconfianter. Conftans pro- 
prie eft,qvi,qvod femel decrevit, fem- 
per exfeqvitur, qvod potiifimum re- 
ipicit tempus» Cicero de Univerf. 
Confiant er in fu» manebatfiatu. In- 
conftanter ergo videt, qvi, qvod de- 
bet & cupit i non iemper, fed inter- 
rupte tantum poteft videre. Impe- 
dimen- 104 
DE MORBO 
dimentum illud non aliunde derivat 
Coorum nobiliftimus, qvam a cere- 
bri tumore & nimio iangvinis afflu- 
xu, cum dicit : τόϊσιν οφθαλμοί- 
σιν τ^το χχ όρα τί/ 
εγκεφάλα φλεγμαίνοντ^. 
§. 9· , impotentia. Vi- 
cinae funt voces άκρασία & ακ^- 
τμλ , qvibus vel ^νσκινησία» vel 
άκιιιησίοον indicare videtur Hippo- 
crates , qvoties 7^ σάματί^ , 
μελεων, σκελεών xespcev vel fimile-> 
qvid adjungit. Heic vero ακινησίαν 
denotare fvadent qvae feqvuntur_., 
οιόν τε μη ύχι το σώμα ατςεμί" 
ζ&ιν κ, κεκωφω^ζ , fieri non potef, 
qvin"^ corpus qviefcat & fi up eat,h.e. 
neqve moveatur, neqvefentiat qvic- 
qvam, idqve ob αίματ@γ> ςάσιν,/αη- 
gvinis impactionem^ velut tam hoc in 
textu, qvam l.dediat. acutor. qvem 
locum capite praecedente explicavi, 
abunde docetur. 
10. ^ιρΰσωσιν ες εωυ^,ς. Cor- 
narius: Infieipfias traxerint. FoeE- 
us tractionem intendit dicendo : Ad 
fe attraxerint. Neutrum placet. 
Nam creditu impoffibile omnino eft, 
Hippocratem de fangvinis diftribu- 
tione & ad partes nutriendas appul- 
fu tam humiliter, qvam Galeno per- 
fvafum eft,ienfiifc7qvod alibi, fi De- 
us volet,aliqvando probabitur. Qyia 
vero decantata illa five vifcerum,five 
carmumdive aliarum partium attra- 
&io cum Hippocratico,hoceft, vero 
fangvinis motu nullum habet com- 
mercium, non potui non ™ fpvw 
explicarepercoZ^cri' aut ajfervare^ 
Lexicographis non invitis, 
§. 11. Qvibus ερΰω uti & t^to- 
μαΐ non tantum fignificat traho, fed 
etiam cufiodio, fervo. Sic enim ac- 
cipit Homerus e^v&r- ξ. ubi Ulyifes 
de Rege^gyptlo ait: ό εξύσατοή 
μ ελέησες hic autem fervavit, & 
mei mifertus ef. Sic & Hefiodus a- 
licubi: εξυ τΌ ^ω^μ frolo, ajferva- 
bant, cufiodiebant dona Dei. Idem 
fignificant & &ξύομαι etiam 
apud Homerum Iliad. a. 
<τφώίτε^ν γε fia έπος Μξυσαί&α(ΐ 
oportet q videm vefirum Dea verbum 
cufiodirc velajfervare, i.e.obtempera- 
re verbis veftris. Etiam apud Hip- 
pocratem l.l.de morb.mul.t. 56.^ ςά- 
μαγζςχ κάμπα» είζυατΜ tLuj Τξο- 
φίηυ>ε(μί η κοιλίη-,&ftomachus & ven- 
ter cibum non admodum retinent. 
12. NecgAxiy femper fignifi- 
cat traho , fed & aliqvando abfumo^ 
abforbeo , qvo fcnfu accepit Hippo- 
crates /. de affeci, intern. t.z\. ubi, 
pofteaqvam pituita obfeifis panem 
bilpodlum, hefternum praefcripfiflet, 
rationem fubjungit , Ιλκα ώ 
μάίλον φλέγμα , pituitam enim 
magis abforbet , uti fideliter inter- 
pretatus eft ό μακαρίτης Dn. Van 
derLinden \6. SeLmed. 148. Idem 
qvoqve perfpexit Eraftus Vir profun- 
de do&us, cum in aureo illo de pur. 
gantium medicamentorum faculta- 
tibus libello ait ; Non debemus cc^ ATTONITO. 
105 
gitare Hippocratem de Galeni tractione 
cogit a de , cum ahqvan do dixitpur- 
g4ntia trahere , ελκαν. fjvippefic 
ferme judicavit excrementa trahere, 
qvomodo diuretica dicimus urinam 
ciere t id qvomodo acria id calida 
medicamenta trahere ad fe aliqviddi- 
cimus. Cum Hippocrates l. de vet. 
med.t.39. dicit, veiieam, caput & u- 
terum ελκαν, attrahere, nonpoteft 
fane intelligere tradionem proprie 
Ita didam , ied colledionem atqve 
acceptionem. Sic 1.1. de morb.mul. 
t. 87. dicit : ό cGrhluj ελκει ες εωυ^ 
φύτα ων μααος, qvxfic 
reddo: Lien colligit in fe qvia rarus id 
laxus eft. Et paulo fupcrius : To j 
λοιπού ( ad υ^α/τ^ ) ο απλίαο λα,μ,* 
dav της κοιλίας 
τΰτρς εωυχ > ατε άμαχος ων curop- 
» reliqvum Q aqvae) autem li- 
en accipit, fegregans idam a ventre^ 
verfus fe cum fit rarus id fjongiofus. 
Heic lienis tradio aperte exponithr 
per acceptionem. Ob laxitatem e- 
nim lien capax eft ? ob capacitatem 
multa poteft admittere, colligere & 
continere,non verb proprie ad fe tra- 
hcre_>. 
ij. Qvin Galenus ipfe de ve- 
ritate tantum folicitus tradionis 
profeflae immemorfolam humorum 
in partibus colledionem & coacer- 
vationem inculcat. Nam Gomm* 4. 
deviR.acuta.11. ubi ex Hippocrate 
in partium inflammationibus 
^ο^αάς purgationes ferio prohi- 
bentur, ficfcribit : φ^ 
ξοτμίαν ηκε/ν d^ioi τσ^τε^υ , όταν 
χυμό} μοχ%^} σνρρεωσί π 
d^^i^^vraj φ h μούρου, ο, τπύζιως 
εφίω, αυ^έφε^^ λέ^ται bj τώ 
dg W μο&ω, ReEle advenafiettionent 
prius veniendum cenfet , ubi pravi 
aliqvi humores in partem aliqvam^ 
confluant & in ea coacerventur, qvod 
modo qvodam , ut dixi , colligi in ea 
parte dicitur. 
§. 14. Ut omnem tandem abji- 
cias dubitationem , vide qvomodo 
Hippocrates expreflis verbis fefe ex- 
plicet /j. de diat. 1.1 p. ubi dicite r 
cu σαςκες μη δέχονται το αιτίου* 
carnes cibum non recipiunt. Nec 
aliud fcripfit l.dediat. acut.t.^y. 
κύναγχ&δέ Q4V5T0j) όκόταν 
κεφαλής ρεύμα, πζλύ κολλώδες» 
ωξΐω γρ^μεζρυϊω η έα^ινίου , ες ΐμς 
φλέβας έτηρρνη , cfli τε 
ρεύμα ττλ&ιου xlw ευρύτητα* 
ddhatraawnai. Angina fit, cum e ca- 
pite fluor multus glutinofius , tem^ 
pore hiemali aut verno, ad venas ju- 
gulares influxerit , eafa ob amplitu- 
dinem fluorem copiofiorem aamiferint^ 
Qvifq vis es,rimare hunc locum , & 
perpende , an ulla venis jugularibus 
heic poilit tribui attra&io. Inter- 
pretibus qvidem ea mens fuit , atJ 
non Hippocrati, ideo dicit ^bud 
ευρύτητα , ob amplum fiaeium, in^ 
qvod ob loci commoditatem & ca- 
pacitatem facile aliqvid influit. Loci 
aufcm amplitudo & capacitas con- 
gre 106 
DE MORBO 
gregando, continendo & aflervando 
eft, non autem attrahendo. 
i'· 15. Dicis: Cur ergo Hippo- 
crates perfpicuitatis gratia non eft 
ufus vocabulis magis propriis ? Re- 
fpondeo: Saepe licet, qvinimo fatius 
eft loqvi cum vulgo , licet fentias 
cum Sapientibus. 
§. 1.6. Ες εωντάς: Ne offendi- 
culo fit praepofitio ες motum ad lo- 
cum fere fignificans, cogita hoc non 
efle perpetuum. Reperitur enim_j 
apud probatiftimos Autores pro ου 
qvoqve pofita. Sic TEfchines dicit, 
ές τϊω οα,κλησιάΛκα^εζομαΐγ in con- 
cione fedeo. Sic Demofthenes, «ς 
ςηλίυυ γξαφ&ιν, in cippo feribere. Sic 
Xenophon, κα^φρρυεα^ρ «ς tvo' 
λεμικα , contemni in rebus bellicis : 
qvar loca Scapula fuggeflit. Video 
etiam. Sophoclem dicere «ς δόμχς 
[βρ&υ, pro οψ $όμω· ρβ'^Μυ, in domo 
■manere. Videntur qvoqve Latini 
fic locuti , qvia Plautus in Pruden- 
te dicit : Neqve qvivi lenonem^ 
ad portum prehendere } pro in_> 
portu. 
§. 17. φλέγμα. Graecam iit» 
expolitione retinui vocem , qvae heic 
fangvinem denotat crudiorem, vel, fi 
mavis pituitofum , neqvaqvam vero 
.pituitam , uti exiftimant qvotqvot 
ex animo fuo nondum deleverunt-, 
putidum illud Galeni de pituita cere- 
bri ventriculos obftruente commen- 
tum, a qvibus cum jamdudum feccf- 
ferim, omnino reddenda mihi ratio 
divortii eft , qvammihi fuggerit_» 
Hippocrates hoc ipfo, qvi prae mani- 
bus eft,textu,cum dicit, cerebrum in 
hoc morbo fimul efle inflammatum, 
cga, 
Ό^κ&ιμένϋ ^εγκεφάλχ^φλεγμού- 
vovTl^y ideo oculis non videt procum- 
bente illuc cerebro & inflammato. In- 
flammatio autem non nifi afangvine 
accidit,Galeno do&ore 2. loc.ajf. 9. 
Per fangvinem autem cave qvicqvam 
accipias, nifi illam humorum mifcel- 
lam, qvae intra venarum artJriarum- 
qve tubulos continue circumducitur 
& in venaeie&ione effunditur. 
§. 18· Deinde textu feqvente_> 
φλέγμα, etiam anginae caufam con- 
ftituit : κυυάγγη γίνεται, οτα» ου 
τη κεφαλή φλέγμα κινη^εν ρυη ά- 
λες κατα^ ςη όυ τη σι σιαγχη, 
τ τ^άγηλον ■) angina autem fit, 
cum in capite phlegma commotum flu- 
xerit confertim deorfum,^ conflit erit 
in maxillis & circa collum. Iftum 
autem morbum afolo fangvine qva- 
licunqve poffe excitari conflans 
-eft Medicorum confenfus edocftorum 
ab eodem Hippocrate 1. deloc. in_. 
hom. t. 42. κΰυαγγΐ^ ωμ,α- 
τ(^ γινετεμ, οταΛ το σαμα παγητο 
ου τησι φλεφί τησιν ου rfi τ^ργηλω, 
angina afangvin^ oritur , cumfian- 
gvis in venis,qva in collo funt,cocrefct. 
19. Nec femper eadem in_» 
vocibus attribuendis vetuftiifimo 
Praeceptori fuit religio, faepe ei fuffi- 
cit, fi de re conftat. Interim tamen 
ubi ATTONITO. 
107 
ubi e re ei% vifum fuit , vel maxime 
qvoqve diftinxit, velati l.i. demorb. 
r.q. in υπε^εμετω Wvve- 
nularum fupervomitu, qvemBallo- 
nius l. x.Epidem. vocat febrem ca- 
pitalem, οτα*> inqvit» Τις ίΐ 
τ^το 7m%p<rcu>} , η αεφα- 
λΐυυ η α^ό h rd σωματ^ , το αΰ- 
μαμέλανρεΗ,^ ^ολερρν (c «λί*^- 
νες ρεον > Cum qvis aut manum hoc 
patientem inciderit, aut caput, aut a- 
liud qvid corporis , fangv is niger fluit 
turbidus & morbofus ; qvanqvam nec 
fangvinem nominare fas flt , nifiqvi 
rubicundus &fincerusfluit. 
§. 20. Videmus Diftatorem heic 
ftudiofe fangvinem a fangvine di- 
ftinxiile, optimam laudatillimamq; 
ejus partem κατ' έζοχίυυ fangvi- 
nem vocando , crudiorem vero 
phlegma, calidiorem bilem, uftio- 
Urn atram bilem , qvod maximope- 
re eft obfervandum , ut in expli- 
cando pede inoffenfo poffimus pro- 
gredi. 
§. 21. Hae rationes forte ma- 
gnum Commentatorem SaliumDi- 
verfum coegerunt, ut perphlegma^ 
commotum nihil aliud qvam fangvi- 
nem pituitofum intellexerit. Fecit 
autem illud tam ad mentem Hippo- 
cratis qvam aliorum bonorum. Nam 
etiam Hefychio φλεγμος fangvis 
eft,& Alexander Aphrodifienfis fcri- 
bit 2.probi. 5. ααμΛ 
vajf το ψλεγμ,α , i mp er feclam fan- 
gvinem videriphlegma^ procul dubio 
do&us ab Ariftotele , qvi tamen hu- 
morejn iftum fangvinis generatio- 
nem vel conco&ionem proxime an- 
tecedentem ichoris nomine folet in- 
fignire. γίνετεμ 
'ιχωξων μ^' αύψ.α. , ex ichoribus 
concoftis,fitfangvis,inqvit 3. hift. 
an. 19. Et in fine ejus dem capitis : 
os c&v άπ^ν αίμα. , η ηϊ μ,η- 
7m πεττεφ&αμ rj rd ^ωρρωβζ, ichor 
efi crudus fangvis , five qvod nondum 
coelus , five qvod inficrum ver Jus fit. 
Qvalem fangvinem rede fummus 
Philofophus tribuit pueritiae primae: 
cv μ^μ >8 κάμπα» νεοις'ϊχω^^ές 
fili fi cuaa, in valdejuvenibus icho- 
rofius efi: fangvis. 
§. 22. Etenim pueri calidum na- 
tivum habent fortiflimum, ideoqvc 
appetitu praediti funt vegeto & nun- 
qvam non parato : ob α%φα^ν 
vero plus alimenti cumulant, qvam 
cito poliunt concoqvere & in opti- 
mum fangvinem convertere : imo 
deteriores , ut funt legumina,olera, 
frudus, &fimiles fere appetunt at- 
qve ingerunt cibos ; nec tamen., 
graviora inde patiuntur mala, qvia 
eorum vifccra nativo calore circum- 
fluunt fortiflimo, facile qvicqvid 
corpori nutriendo & augendo non 
eftftatuto tempore excernente. 
§. 23. Duplicem autemfacit_, 
ichorem iftum ut ante, ita clarius 2. 
part.an.^. 'ιχωρ 3ε (fili το ύ^ατ^ες 
rj α4ματ(^> r μηττω ττεττεΐρ^^ 
η ό μ^ρ ανάγκες 108 
DE MORBO 
tebor eft aqvofum illudfangvinis^ro- 
pterea qvod vel nondum cotium vel 
corruptum fit. Ut alter ichor exne- 
cejfitate : alter vero fangvinis gratia 
fit. 
24. Qyi nondum fatis conco- 
ilus eft naturae familianfllmus exi- 
itit, licet fibris fuis necefiariis adhuc 
carear; qvi cjufmodi fangvinem ob- 
tinuerunt naturaliter, exteris pari- 
bus , hi fapientiores plerumqve eva- 
dunt obfangvinis tenuitatem, puri- 
tatem & tranqvillitatem: meticulo- 
fiores tamen ob frigiditatem & fibra- 
rum paucitatem, qvod eleganter ex- 
primit his verbis : cis rd. 
λίαν viarvori. ό fi κα^- 
χν rd 7m3&i 
Ί&άυτΙυυ εχονί^ τΐώ Εν τη χαξΜα 
, Timidiora autem ( funt_> 
animalia) qvibus valde aqvofuf eft 
fangvis. ) Aie tus enim refrigerat. 
Oportuniora igitur funt ifti paffioni 
ea qva ejusmodi temperamentum in 
corde habent. 
§. 25. Ut totam fuam natura- 
lem Philofophiam,ita & hoc mutua- 
tus eft ab Hippocrate, cujus verba-^ 
luntd.A^zzZz.zp.-aj^ rd oupar©* 
Ευ νΕίσι 7τ]θΜ^εσι 
Το τούτον νίσιν ηγξυτννηκόσΐ, 
cm φλαυ^ν «π ^f^^viTle fangvi- 
ne ichorofo,qvod in meticulofis 6^ qvi 
vigiliis indulferunt talisutrumpra- 
yus an bonus. Verba altioris inda- 
ginis & magni egentia commentarii, 
cum nemo interpretum abunde fa- 
tisfecerit. Ego hoc faltem indico, 
Hippocratem ut multa alia,ita & hoc 
in memorix fubfiditi fcripfific,ut otio 
atqve occafione oblata de lingulis* 
pro rata pofiit meditari ) certi qvic- 
qvam ftatuminare,pofterisqve fideli- 
ter communicare. 
§. 16. Qva in re demiranda & 
fufpicienda venit vetuftillimorum_» 
Autorum prudentia,qvx nunqvam_> 
commifit,ut evulgaretur id qvod 
nondum fatis erat conco&um·, digc- 
ftum & in fuccum fangvinemqve_» 
verfum. Longe fecus hodie fit,cum 
temeraria ac tumultuaria femido- 
diorum cogitata non in chartam_> 
modo conjiciuntur, ut majori dili- 
gentia fubigi & exadiori rationis 
trutina examinari qveant; fed ma- 
turrime prelo committuntur,ut fit_,, 
q.vibus In nundinis Francofurtenfi- 
bus qvxftus exerceri, atqve juventuti 
parum cautx poifit imponi. 
27. Princeps Interpretum-, 
Hippocraticorum Galenus 
αγξυτη/ίαν tantum confiderat ut ef- 
fe&afangvinis ichorofi,qvem exteri 
feqvuntur toto agmine. Verum-, 
explicatio illa nimis eft concifa ver- 
bis Hippocraticis neutlqvam fatisfa- 
ciens. Non enim Cous dicit, qvod 
iangvisichorofus faciat timorem & 
pervigilium,fed qvod talis fit in me- 
ticulofis & vigiliis indulgentibus·, ut 
ita ichor pofiit effe caufa timoris & 
pervigilii,dc vice v?rfa timor aut per- 
vigi' ATTONITO. 
109 
vigilium caufa ichoris. De prior e_. 
cum Galenum ipfum & interpretes 
habeamus confentientes, 'dubium_j 
nullum eft, de pofteriore vero ne_, 
■ qvis dubitet,facit Ariftoteles, 
καταψύχω metus refrigerat clami- 
tans. HincThomas aVeiga Comm^ 
in differfebr.y Timor & trifiitia 
magis funt qvietesfyiritus vitalis tideo 
figefaciunt cor. Vigilias vero mo- 
dum excedentes cruditates cumula- 
re atqve concoitioni fangvinis valde 
officere Praiticis omnibus eft notif- 
fimum. 
zg. Notandum autem qvod 
fignificantiffime Hippocrates dicaL_> 
cv τίσι ττ]οω3εσι> in msticulofs, ut-· 
exprimat affeilum illum fub exceifu 
aliqvo , qvem commodiffime expri- 
mit denominativum terminatum in 
&>^;,cujfere in Romano fermone_> 
reipondet terminatio in ofus, ad de- 
notandum crebram acftionem. Nam 
ut timor & pervigilium fangvinis ge- 
nerationi infignite officiant,perfeve- 
rent & in habitum qvaft tranfeant-. 
necefle eft. 
§. ιγ. Hincpatet, qvam imme- 
rito Ariftotelem reprehendat Ballo- 
niusm defn.med. qvod langvinem» 
crudum vocavit Fecit id 
Hippocratis exemplo,qvi fangvinem 
tam nondum fatis concoftumz qvam 
ultra coitionem prove&um atqve^ 
corruptum, ichoris* nomine infigni- 
vit. Nam l.denat,puer. 
ffihorem crafr 
fum & rubrum m ejectae membranae 
vafis contentum nihil aliud qvaiiL·) 
fangvinem denotat in latitudine fua. 
Qvamobrem male ichor ifte a .Cor- 
nario exponitur per cruarem & a Foe- 
fio per/w/^w,qvemadmodum etiam 
Gaza fecit apud Ariftotelem confun*· 
dendo rem naturalem cum praeter- 
naturali, imperfeftam cum degene* 
rata,imo corrupta. 
50. Et haec de prima ichoris 
fpecie cis concodionem manente & 
huc faciente. Alteram vero^vam-j 
Philofophus per w &ωρρω<&αι & per 
td ^ιεφ^χξ&α^ intelligit & ultra co- 
chonem procellit, cum non iit hujus 
loci,linqvo,ne longius aberrem, fed 
in viam redeam. 
31. Iftud autem phlegma ul- 
teriore elaboratione in fangvinem 
excoqvi etiam Galenus docuit 2« 
Acut.xo. t5 5 φΙ-ίγματ(&^ 
σις ctj σοίς φλεΎματωοεσιν sosfua^ 
σιν «h ιμματ^,. 
2^ μέσης της τέτχγευέσεως η «ς da* 
μα μξ^^ολη J4vsr^ τοίς στήοις, Pi~ 
tuit<ngeneratio inpituitofis cibis fem- 
p*r antecedit fangyinis generationem^ 
eag3 interveniente ex hujusmodi cibis 
fitfangvis. Et 8 .SentMpp. Gf Piat. 
b^de^csKTOj ts Td φλέ'/ματΙ^ 
^ένεσις ή% τροφής φνσ&ί 
(>ας ίν^ε^ς της έμφυτα fipua.° 
αίας ζατεργα<^»σης 
Ofienfium enim, qvbd pituita genera- 
tio fit ex-alimento natura frigidiore^ 
minus ab mfito calore opprejfo perfe- 110 
DE Μ O R Β Ο 
Ha. ^i^Joc. aff.y. hepate frigida 
& humida intemperie laborante fan- 
gvinem per vafa mefaraica ( loqvor 
jam ex ipfius fententia ) affluentem 
vocatφλεγματικόν ιμή ωμόν εμμ η- 
piortTflovpituito/um,crudum & fcmi- 
coHum. 
§. 32. Idem 5.loc.ajf.^.de pleu- 
ritide & peripneumonia, qvos mor- 
bos a fangvine eife diffiteri non pof- 
fumus,differens fcribit. Τα bs άφ~ 
ρωϋεςερμ x, λ^ϋαΛ&Ην^ τΑύΓματα 
rd φλεγματική πλέον εκτχνβς γιγ- 
νετα^ χυμ^ίκα^άπιξγε τζδ εξυ&ρρ, ζ 
(Μματωοχς,£1™ fumofa funt d al- 
bicantia fputa prodeunt abundante^ 
phlegmate i. e. fangvine crudiore^, 
qvemadmodum rubra fangvine. Si- 
milis autem eft iangvis ifte crudus 
loturae carnium recens madfatarum, 
ovalem natura expurgare folet in flu- 
xu hepatico Pra<fticis appellato. Prae- 
terea in Hoc. obf Hipp.exeg. φλέγμα, 
non humorem album & frigidum fo- 
lum,fed & inflammationem fignifi- 
care teftatur. 
§. 33. Recentiorum vero pitui- 
ta qvid aliud eft,qvam fangvis crudi- 
or,qyem Galenus ωμόν ημίττε^ 
fjov vOcabat modo ? tribuunt enim 
ei potentiam alendi, dofti ab Arifto- 
teleqvi tgen.animal. 18 'hoc prodi- 
dit:^ φλέγμα, rr/ς ^ησιμχτςοφης 
σημεϊον οε, ότι μιγνύ- 
[flpov ^οφη Kajupa. τςεφεί χ, τη- 
νχσΊ καταίαλίσκίταα, phlegma utilis 
alimentifup er fluit as cf. Signum ejus 
eft,qvodpuro alimento miftum nutri- 
at laboribus abfumatur. Ali cor- 
pus fangvine non femper optimo, fed 
faepius impuro pluribus in locis te- 
ftatur atqve probat Ballonius. Po- 
tentia illa alendi an cuiqvam jure po- 
teft deferri praetcrqvam fangvim ? 
Non polfe Ariftoteli erat certiffi- 
mum,propterea fcribit z.part. an. 3. 
φαχερρυ on τναόμαη τελετα/,α τζο- 
φη ζωοις τνίς εναάμοις γίς 
όε αναΛμοις τ αχάλο^ον, patet qvod 
fangvisfit ultimum alimentum anima- 
libus fangvine is : exangvibus vere 
id qvod fangvini proportione re- 
condet. 
34. Qvod ii Veterum non_, 
fufficiunt teftimonia, dabo qvoqvc_> 
Recentiorum. Audi ergo,ii placet, 
Arnoldum Villanovamim in Exeg. 
adcap.%7. Schol. Salernit. Phlegma 
fecundum probitatis locum a fangvine 
fibi vcn dicat. Hic humor μα tefiis eft, 
Comm. 3 q. lib.de nat.human.Galenus, 
in prima ciborum mutatione genera- 
tur. Colore autem albus exiflit, & 
concoctione in fangvinem mutatur, 
^papropter cum fit veluti ex 
dimidio collum nutrimentum, nullum 
qvodpituitam expurget proprium in- 
firumentum natura machinata esi. 
^ytppe in ventriculo generata pituita, 
qvi a ferturftmul cum iis, qvx ex cibi 
potmqve humoribus in jecur diftribu- 
untur,concoElajam fangvis' evadit. Et 
poft unam atqve alteram paginam: 
Pituita naturalia fi punior frigidus ATTONITO. 
111 
df h umidusfiubfiantia crudus, colora 
vergens ad qvandamalbcdinem·, fiapo- 
reverb,& {fifas efi dicere ) odore ad 
dulcedinem. Hac certe c onco II ion e in 
fangvinemmutatur: esi enim potefia- 
tejamfiangvis, fed nondum exqvifite 
concoHus. 
55. Audi Balloniutn emun- 
ftioris naii Virum l.1 .Epidem. Pitui- 
tofis decoloribusqve fiangvis detrahi- 
tur laudabilis, qvbd pituita elabora- 
tur infanguinem. Et poftea eodem^ 
lib. In multis expallefcentibus fxpe^> 
fiangvis crudus efl^ pituitofius & in- 
fra coitionem pofitus. Clariflime l. 
de urinar, hypofl. Pituita fc mi co- 
it um efi alimentum,&proxime in fian- 
gvinem abit. Audi Smetium me- 
lioris notae Medicu,qvi^z^.z/i' humo- 
rib. th.il, ait -.Pituita efi velutcrudi- 
or totius mi ficella pars,unde & fiangvis 
ex dimidio elaboratus appellari fiolet. 
§. 36. Audi Sennertum nemini 
non amiciffimum 1. Inflit. med. 2. 4. 
Pituitam naturalem^ vulgo fiatuunt 
ejfie fiuc cum frigidum & humi dum feu 
fangvinem minus perfelle elaboratum, 
fiaportspene exp rtem, aut potius dul- 
cem. Et paulo poft : Hac pituita 
fieri es ad eos humores qvi excremetitii 
fiunt & cacochymiam confiituunt,com- 
mode non refertur^ cum partium ali- 
mentum ejficpaffitnullius coitionis 
excrementumfit: propter e a rectius 
fiangvispitmiofius qvdmpituita n-omi- 
Eatur,^ ad fiai gvinem, utpote cujus 
wajjapars efi referendus efi, Qvid 
qvaefo?planius & dilucidius eo po- 
teftdici? 
§. 37. Audi HeurniumMedicum 
fuo tempore elegantiffimum 4. Infi. 
mcd.z. Pituita naturalis fubflantia 
ef lenta,color e alba,infipi da, frigidas 
& humida. Talis pituita natur alit 
nullum habet receptaculum qvo expur- 
getur : qvia alterari defiderat > nons 
vacuari : & frigidas partes alere, po * 
tefl ut cerebrum : tum in fangvinem 
verfa calidis partibus in alimentum 
cedit. ^tCom.ad x. aph. iz. Pi- 
tuitam dulcem dicimus effe crudam, 
qva colla abit in fangvinem, & parti- 
bus nofri corporis tandem ajfmila- 
tur. 
§. 38· Licet autem pleriqve Ga- 
leno pofteriofes multas erroneas hac 
de re agitent & foveant controverfias 
ob otiofa illa & in mufteis excogitata 
de humoribus fecundariis delira- 
menta tam alte qvorundam animis 
inhdentia,ut maxima vi inde vix ac 
ne vix qvidem posfint. evelli^ tamen 
hoc non obftat, qvo minus veritas 
hac in re conflet.. Qvod fi philofo* 
phica obfervanda effet 
crudum hunc humorem cum Galeno 
potius ^υλον oAiaa.vdov\,chyluin fan- 
gvineum, qvam fangvinem nomina- 
rem. Sed-tanta accuratione vix o- 
pus eft,&« Ίς ύ^αΉύ^ες ούρα ηττοι^ 
χπς οοκ&ι σαφώς. εβαηνώ-Ην 
dvfo-fi qvis aqvofumfangvinem dixe- 
rit,^ is mihi clare loqvt videtur, cum 
eodem Galeno ycauj.fy.wpt.1.pauli 
ante 112 
DE MORBO 
ante finem: qvi vero cum excremen- 
to confundit,non item. 
§. 59. Ergo fatis ©flendi, Vete- 
res per φλέγμα etiam crudum hu- 
morem, qvi a fangvine parum abeft 
intellexifle,qvem Ariftoteles vocati-, 
jchorem, Galenus fangvinem cru- 
dum feu pituitofum, alii pituitam 
fimpliciter > vel ut audivimus. Et 
qvamvis nemini hinc*poflit eflc_> 
ignotum,qvid fit crudus humor; ta- 
jnen,ne ullius obfcuritatis qveam in- 
fimulari,^^^^^» dico , qvod fit 
.crudior. & frigidior pars fangvinis in 
yafis contenta^ a corde in folutiore 
vieflu non fatis elaborata, tandem fi 
_diu duret in cachexiam,leucophleg- 
matiam,oedemata & alia mala defi- 
gens. 
§. 40. Hic oculis etiam poteft 
videri in mafla fangvinea a Chirurgo 
detrada & refrigerata, ubi omnis 
crudus ( fi qvis ineftjhumor in fuper- 
ficie coit,& velut crufla alba fuper- 
inducitur fangvini κατ' ε^οχίιώ ita 
diito & fvavisfime rubenti. Sic fer- 
me totam fangvinis maflam ex cru- 
do humore conftitifle obfervavi in_» 
pleuritico qvinqvagenario , qvem 
Slagelofae curavi anno ji 65 1. Tali 
iiumore abundare folent fcerbutici, 
qvorum fangvis. debitum a liene non 
accipit;fermentum,& qvi veneri me- 
rita due luunt peccata juvenilitatis 
•iuae,valdeqve glutinofus his efl & te- 
inax.cumpesfim.ccoxKoqvapt ob ex- 
hauftum & male reparatum calo- 
rem_>. 
§.41, Haec commentarii loco 
prius erant excutienda, qvo faciliu^ 
rem ipfam posfimus dijudicare. Si 
nimius in iis fui,confideraqv2ePraece- 
tor optimus monet L^.de morb. α- 
νάγκη Έ&ς ^οκέοντΛ 
τα πολλ aifisgpa εττάγε^οα^ α μελ- 
Xc-i τον άκ^οντα τής ττξίν γνώμης 
μ^ς^^αΛ,τιις έωυ$ τε λόγοισι ώγμ- 
στιν, necejfie e fi ad opiniones firmiter 
inh arentes multa argumenta addit ce· 
refiqvis velit auditorem a priore fen· 
tentia abducere & convertere, ut fuis 
verbis fidem habeat. Modo id non 
fiat ad pompam & ingenii oftentati- 
onem ,fed alacriorem rerum indaga- 
tionem,uti Hippocrates fecit & fuo 
praeivit exemplo. 
§. 41. Jam ergo demum clare- 
bit, textum excuifum geminum efle 
cum illo qvem capite praecedente de- 
claravi. Eundem enim Hippocra- 
tes utrobiqvedefcribit morbum, hoc 
folo difcnmine,qvod ibi morbo atto- 
nito epilepfiam & fyncopen cardia- 
cam adjungat, heie folum qvidenu 
morbum attonitum,fed prout ille in- 
flammationem cerebri habet con- 
juncflam.explicet: ibi fangvinem ob 
ejus motum interruptum,qvin ami£· 
fum,fifti,refrigerari & conftipari, ni- 
fi.intempore fuccuratur, exiftimat^ 
ficicid.emftatuit his verbis : 
§. 4J. as φλέβες evslub ες έωύ· 
τάς fyww φλέγμα > cu/άγηη 
ψιτ ATTONITO. 
113 
φνγ^Ιτητ^ £ φλέγματά ηά- 
μα εςάναα μάλλον νια',η ον W tcfiv 
γξόνχ,^μι ε^ύχ&αϊ μη κινημένα ce 
£ ααματ^^χ οιόν π μη Χχι 
τ σώμα άτςεμίζαν (ς κεκωφώ&αι· 
Uu μάρ χ^ οάμα $ τν άλλο σώμα 
κράτηση ω^ε 2^^ξμαν$ίναι , 2J&- 
φό0γ«. Ια) Τ' φλέγμα κ&τη· 
οη, (ά^φνχεται μάλλον τ α^μα 
στηγνυτα]. ng] Ιώ ες xd^ 3άι^ιοοί 
φνχόμάρον μερ πηγοΰβρον , πηγνυ- 
τεμ παντη οαφυχεται ο αν&ξω- 
'λπν&νήσχΜ, Vena poStea- 
qva in feipfis ajfervaverint phlegma , 
neceffeefiob phlegmatis frigiditatem 
fangvincm nunc magis fili , qvam an- 
tehac, & refrigerari. Non moto au- 
tem fangvine non poteft non corpus 
qpoqve immotum manere torpere, 
J^tfiqvidem fangvis reliqvum cor- 
pus fuperarint ut incalefcant ? evadit 
homo, St vero phlegma fuperaverit, 
fangvis magis refrigeratur cogi- 
tur. Et fi invalcfcat refrigeratum 
ξφ co aStum , cogitur penitus & exa- 
nimatur homo moritur, 
§. 44. Hxc cum iis, qvaeex/, de 
diat. acut. t. 5 7. adduxi, coilata non 
tantum ex eodem ore emanafle vi- 
dentur , fcd & prorfus eadem cft do- 
&rina. Cum enim ibi dicat καχα- 
φνζιες tb γίνονται vxso της ςασι(^·ι 
refrigerationes fiunt ob fiationem,mo- 
ram vel iwpaSlionem , heic nihil a- 
Jiud innuit, ciim dicit: ανάγκη \fissd 
φυ^ξοτητ(^' xd φλεγματ^1 τ cu- 
μα ίϊάνοη μάλλον vw f neceffeefi ob 
phlegmatis frigiditatem fangvinem 
nunc magisfare·, vel immotum eile, 
qvafi dicere velit : Pofteaqvam ita_* 
efFedlum eft , ut fangvis της 
non amplius libere poffit mo- 
veri ; & vero in liberiore ejus motu 
& ventilatione calidi nativi confiftat 
confervatio , neceflario illud motu 
illo denegato fuffocatur, & ex fuffo·? 
catione tandem mors certo certius 
fupervenit , qvod in omnibus mor- 
bo attonito laborantibus liqvido de^ 
prehendimus. Nam qvo diutius 
morbus protrahitur , eo magis pul- 
fus, qvi in principio fatis fortis erat? 
minuitur,certifllmo teftimonio,cali- 
dum nativum magis magisqve re- 
frigerari , & tandem plane opprimi. 
To cupa gsx τη φν£& fy? 
μου* αΖλο te υ^ωζ , αΖλα 
ϋοκεα τοίσι πνίλόϊστ 
φutres ^ξμόν. Sangvis enim natura 
calidus non eft , ut nec alia qvavis a- 
qva, fedcalefcit, Videtur a-utem^ 
multis natura calidus, ajebat Hippo- 
craticorum dogmatum expofitor_l 
Ariftoteles z. part.anim. 3. Per ipi- 
ritum igitur calidus tantiim cum fit 
fangvis , qvidmirum, fifpiritibus 
fubtradis aut exclufis ille refrige- 
fcat_.. 
45. Haec habui,qvaeadhunc 
locum illuftrandum ueccifaria eilc 
exiftimabam. Attigerimne fcopum 
nec ne,tuti erit, Leftor, judicare: hoc 
faltem te rogo, ut conipicilium adie- 
ras praejudicia haud viridicatum. 
• cap: 114 
DE MORBO- 
CAP. XXVII. 
Explicantur duo loca, qy ce aliud 
nidenturprs fi ferre. 
r. 
NE vero de caufa morbi attoniti 
antecedente qvicqvam relin- 
qvatur dubii, explicanda porro funt 
duo Hippocratis loca , qvaefub pri- 
mum adfpe&um aliam videntut-» 
conftituere caufam , qvorum alter 
extat Z. 2. demorb. t.6, Ε^α,τπνης o- 
^υνη λαμβάνει τΐω χεφαλίυυ s 
^ετεμ ά~ 
κρατης εωυτύ· 'άπΌ&νησκ,Μ ον 
ίτ^α. ημερησιν> Ιω μη μιν πυρ άϋι- 
λάβη. Ει ^λα,βη , υγιής γίνε- 
ναι- παχν > όταν cwrfl με- 
λαωα χολή ον τη κεφαλή κινηθεί· 
σα ρυη· $ μάλιςα κα& ο ττλπ- 
^α d^i φλέβια' όν τώ τρ^χηλΜ>φη- 
μ^ j (c τοίς ς$εσιν· έπειτα τη έξης 
^ποπληκ]^> γινετεμ, άκ£μτης>ατΒ 
Ή αιματ(^ εφυγ/j^jn. Derepen- 
te ( nulla przeeunte τ^φά(\ι) dolor 
oesup at caput fi atim τι οχ interci- 
pitur , ac fui impotens fit. Hic in^» 
fept em diebus moritur, nifi eum febris 
invaferit. Si enim hac invaferitfa- 
nus evadit. Patitur autem hac^ cum 
ipfi fangvis melancholicus in capite^ 
commotus fluxerit : maxime^ in par- 
tem in qv a plurima funt vena : in col- 
lum 9 in qvam t &pe Et ut. Deinde^ 
confe^im attonitus fit, ac impotens y 
fangvinc nimirum refrigerato. 
§. Qvomodo Hipp.hoc textu 
folum morbum attonitum deicribat, 
latis evidenter demonftrat Salius Di- 
Verfus eruditiifimo in hunc locum_> 
Commentario , qvem infpiciat qvi 
dubitat, mihi digitum hac vice inten- 
diiTe fatis erit. Ei vero cui periva- 
fum eft, hinc conflare, qvod diverfas 
& variasHippocrates tradiderit mor- 
bi attoniti caufas, refpondeo : noft 
ita eiTe_>. 
§. 3. Nam , noverat Hippocra- 
tes , fangvinem non in uno eodem- 
qve , nedum in diverfis corporibus 
iemper obtinere perfe&ionem fibi 
convenientem, fed modo puriorem, 
modo impuriorem , modo crudio- 
rem , modo magis elaboratum & u- 
ftum efle, neqve ejusperfeftionem 
confiftere in aliqvo pun&o , fed in 
magna latitudine , ideoqve Medico 
non opus efle accuratiflima illa di- 
ftin&ione , ut fangvinis nomine ni- 
hil veniat , nifi pars totius maflae 
optima & omnibus numeris abfolu- 
ta, qvam αλμα, εξυ^-^ν (ς «A/xg/- 
vfj fuperii^s vocavit : Et ii omnino 
qvis ATTONITO. 
115 
qvis ejufce ΛΚζ/βααχ velit urgere, 
fe qvoqve ita polfe diftingvere , & 
fangvinem a tali perfedlione aber- 
rantem alio nomine iniignire, qvod 
etiamheicfacit, & humorem,qvem 
fuperius vocaverat to' ούμα μελά» 
^υλε^ν i νοσώδες, fangvinem atrum, 
turbidum & morbofum, jam^Aa^vtx 
χοΚΙω vocat , qvod ego in textu 
fangvinem melancholicum reddidi 
autoritate Ballonii , qvi negat ab a- 
tra bile morbum attonitum poilc_j 
produci , fed a fucco melancholico. 
Sangvinem procul dubio dixiflet, nili 
humores fecundarii ex Galeni & Fer- 
nelii fententia graviflimum hunc vi- 
rum adhuc dum detinuiffent. Verba 
ejusfunt l.i.Confil.p.m.iQ. 
§. 4. Credo atrabilarium humo- 
rem vere moerorem & moefitiam £^ 
pavores parere, £/ deliria melancho- 
lica , at fuccus melancholicus apople- 
xiaifiderationes, attonitum morbum, 
qvajfus & refolutiones membrorum^ 
afferrepotef. Itaqve in loco l.z. de 
morb. μελαα^α χολή » male vertitur 
atra bilis, potiusfuccus melancholicus 
verti debet. Jam vero cum humo- 
res ifti in hodierna luce tenebris du- 
dumiint damnati, qvid prohibe^ 
pro fucco aut humore fangvinem re- 
ponere ? Nili ita verba Coi accipias, 
delirio proximum foret qvod fcribi- 
tur l. de affebiionib. γεσηματΛ τίσιν 
ΛνΟ·ξού7ΐΌΐσι χίνετΛΐ avaxm 
χολής φλεγματ^ > Morbi ho- 
minibus fiunt numero omnes a bile 
pituita , de qvo paulo ante meam 
declaravi fententiam. Nec alio con- 
filio textu ab hoc altero fangvinem 
crudiorem nec fatis elaboratum vo- 
cat φλέγμα , vehiti .capite praece- 
dente abunde demonftratum eft. 
i". 5. Duo autem, anteqvam hinc 
difcedam , obiter mihi videntur eflc 
movenda : Pri mum eft, qvod omnes 
Interpretes τη praeter Hippocra- 
tis mentem male vertant poftridie, 
qvi tamen idem, qvod modo dixerat, 
tantum repetit, indicans, facfta φλ£- 
βων ^οτΌληφη ηαάματ^> ςάσ&ί mor- 
bum attonitum ftatim adefle, Nam, 
qvod ante dixerat ygj 
γίνεται άκ^της έωυ&, 
idemjamhis verbis τη ε^ς'^ττλή· 
kt&' γίνεται άκομτης effert- , 
qvod nemo praeter Salium Diverfum 
animadvertit , cujus verba En ! Illa 
diUio έξης non poftrtdte , fed conti- 
nuum- & nullo intervallo pofitum^ 
tempsu fignificat, ut verborum Hip- 
pocratis talis fit fenfds : Deinceps & 
continuo , nullo int erp 0fit 0 t empore fi- 
derat as fit ac impotens &c. Sic & 
Duretus Comm. in Coae. p.\6i.^. 
vocem εξαπίνης commodiffime ex- 
plicat, nimirum, qvod idem fignifi- 
cct ac 'tfio ^υτζμάτΞ, qvod eft fine 
τ^φα(Γ€4 vel infita & praenuncia_j, 
vel extrinfecus incidente. 
§. 6. Secundumeft, qvodHip- 
pocrates hunc morbum comprehen- 
dat fub titulo εγκεφά- 
λΰ , veluti textuminfpicientiliqve· 
bit. 116 
DE MORBO 
bit. Qyod propterca notandum 
eft , qvoniam fuperiusc^/r^ 6. af- 
ferui , Hippocratem morbum atto- 
nitum etiam σφάκελον ij σφακε- 
λκτμον appellafle. 
§. 7. Alter locus,qvi offendiculo 
efle poterit , legitur lib. de flatib. 
eu ΰε 'άσΐΌττλη^ίαι γίνονται αυτοί 
φύ&ας. όταν cd φύσαι 
φνγξαί xQaj Tto^aj ^^υνωσι 
εμφυσητωσιν ες σάρκας. άνοά- 
ταυταγινεταή τχ στύμα]&· 
Ια μΒρ χν notiSa] ψύσεμ αν ολα ηϊ 
σύ/αα^ ^^τςε^ωσινί ολ^ό αν&ςω- 
άπναΓληκτ^ γίνεται. ha 3ε αν 
μέρα livi , χτό τό μερ^. Qyae 
breviflima exegefi admifla ego ita_» 
accipio : Fiunt qvoqve apoplexia, 
eaq3 fangvinis flatulenti culpa. Ni- 
mirum, qvando is frigidior & copio- 
fior exiftens in carnesfe infinuaverit, 
easf inflarit. Stupida enim fiunt 
ifia corporis partes. Si qvidem igi- 
tur plurimum fangvinis flatulenti to- 
tum cerebri corpus permeaverit, totus 
homo fit attonitus : fi vero partem a- 
liqvam, pars illa. 
§. 8· Cumi-^.zy.hujus de cau- 
fa morbi attoniti antecedente Prae- 
ceptoris optimi mentem explicarem, 
luculenter offendi,eum non alium_» 
qvam fangvineum agnovifle humo- 
rem in ifto producendo. Qyid er- 
go hoc eft,qvod heic nobis obtrudit 
flatus ? Si ignaviae icuto me tegere, & 
vi <fti ipeciem fubire vellem,paucis me 
de flatibus ab Hippocrate noftro non, 
efle fcriptum,Laconica λεζεως brevi- 
tate defiderata,qvod tanto Vir® 
haud familiaris & tantum non indi- 
gna videtur confirmare: vel faltem_», 
textumillum non de morbo attoni- 
to, fed de vera paralyfi Hippocrati 
'άσΐΌττληξίας nomine veniente cflL-* 
accipiendum. 
§. p. Verumenimvero, qvemad- 
modum in aliis nunqvam poflum-. 
probare nimiam illam facilitatem & 
licentiam in fummorum virorum li- 
bris cenfendis, enervandis : ita nec 
ego fub illa nube cupio latitare. Qyis 
enim mihi fpondebit hunc librum^ 
efle Hippocratis,alium vero, qvi ejus 
nomine circumfertur , non item? 
Nam ne Galeni qvidem de iis tefti- 
monium omni exceptione majus eft, 
fed pudenda inconftantia infirma- 
tum. Qyid ergo de caeteris tot fe- 
culis Galeno pofterioribus fperes? 
5. io. Eandem deprehendo in- 
certitudinem in ftylo atqve mctha- 
do. Ea enim animi contentione & 
gravitate libros fuos concinnaturum 
efle juvenem infirmioris & turbulen- 
ti judicii,qvamfenem animo fedato 
rerumqve pulcherrimarum ufu pol- 
lentem,id vero ut credam nullis qvis- 
qvam efficiet machinis : idcirco val- 
de mihi probatur cenfura Zvingeri, 
ab Hippocrate qvidem, fed juniore, 
non vero provecia aetate efle confcri- 
ptum librum de flatibus : qvoniamu 
suamhwprps prudpucifllmus tex- 
tum AT T Ο N I T O. 
117 
tum,qvi prae manibus eft, de morbo 
attonito accepit & expofuit, caufa_* 
nulla eft,qviri ejus premam veftigia, 
ut & veritas conftet, & veterum in- 
primis graviflimorum Autorum_> 
mens genuina rccic explicetur. 
§. ii. Vifoigitur,qvid perflatus 
& qvid per carnem heic debeamus 
intelligere,res erit confeda. 
12. Egoqvidem flatus nomi- 
ne nihil aliud accipio, qvam fangvi- 
nem flatulentum. Nam modum_» 
Hippocrates oftenfurus, qvomodo 
fiat morbus facer,aperte dicit, illum_> 
fieri τπλύ πνεύμα, παν το 
σώμα, παντι W αάματι μ^χ^η^πυ^α, 
εμφ^γμαπα, ^νοντα/ πο^αχη άνα 
τας QAs@a4fcum multus fiiritus per 
omne corpus omni fangvini permixtus 
fuerit,multa obflrucltonesfiunt multi- 
fariam per venus. Morbum tamen 
iftum paulo ante dixerat fieri a flati- 
bus. Qvid ergo heic aliud funt fla- 
tus fangvini permixti qvam fangvis 
flatulentus ? 
i j. Antea hoc ipfo libro do- 
fturusHipp. qvomodo capitis dolor 
originem fuam debeat fangvini flatu- 
lento,flatus &fangvinem conjungit, 
dicens,tj a^;- 
μα, 3&tcooperans ipfi( aeri ) fangvis 
eft. Qvid hoc aliud eft, qvam dice- 
re velle; flatum contineri iniangvine, 
vel ei eife permixtum, vel fangvinem 
ηε^αλαλγι,αΛ induturum efle flatu- 
ientum J 
14. Tandem in praecedenti- 
bus fatis fuperqve fuit oftenfum, o- 
mnes omnino anima*les fun&iones 
in morbo attonito intercipi: has ve- 
ro ciim Hippocrates fub 
nomine ibli tribuat fangvini,indubi- 
tanter feqvitur, noxam iftam nemini 
yraeterqvam fangvini,ii ve ille fit fla- 
tulentus,five qvocunqve modo affe- 
dius,eife adicribendam. 
15. Dicit enim: η<ρεομΛΐ εμ· 
ώνεμ μαΖλον Tafy co τώ 
σώμαΐι ζυμβα^ομ&μνωυ ες <φ&νη~ 
σιν dvf τι cupa, 'td-n cv τΰ/ 
καβεςηχόπ %^μ,Λτ. μβ[μη> (.dfia η 
Qqyv-ήπς. ε^α^άαχοντς $ αίμα,· 
ngjj τό φώνημα. Pri- 
mum cenfeo^nihil efie in corpore qvod 
tantum conferat adprudentiam.qvan- 
tumfangvis. Hic ergb.fi in fiatutO-Λ 
figura manet7m an et etiam prudenti at 
degenerante autem fangvine, degene- 
rat qvoqve prudentia. 
§. 16. Interpretes C4» 
^ματι reddunt,/® confifiente habitu. 
Aliene ! Philofophi habitum hafte- 
nus vocant tale operandi principi- 
um, qvod potentiae naturali fuperad- 
ditur. Id vero nobis non connafci- 
tur,fed.crebris acqviritur adionibus, 
vel ad minimum una allqva fedul a & 
attenta^&r definitur a Galeno librati 
Tbrafyb.bid^^ μόνιμέ 
y^^difiofitiofirma difficulterfolu- 
bilie. 
17. Medicis autem habitus fe- 
re confiftit in mole carnium, itemqve 
in ftru&ura partium corporis exter- 
22.1· 118 
DE MORBO 
narum infenfus incurrentium, velut 
colligitur exHipp.lib.dea/iment.& i. 
4^&j.qvarum acceptionum nulla_» 
huic textui poteft accommodari. Re- 
ftcergo %ημα redditur pzvfiguram^» 
qvx ad fubftantiae modum conftitu- 
endum necefiario concurrit, imo eft 
ιπχπωΰες 2<,proditqve ex ipfo fub- 
ftantix finu, nec acqviritur demum, 
fed connafcitur. 
§. i8· Qyemadmodum enim in 
maximis corporum organis ordina- 
tam & convenientiflimam Natura-» 
machinata eft conftru&ionem corpo- 
rum majorum ad officium deftina- 
tum perficiendum: ita & in qvalibet 
parte minimorum corpufculorum_» 
concretionem ita difpofuit, ut orga- 
nis,imo Toti poflint infervirc. Ne- 
qve fui immemor fuit in humorum.- 
illa mifcella vafis contenta , qvam_» 
fangvinem vulgo appellamus, ador- 
nada, cujus diverfiilimas partes, chy- 
mum videlicet,ferum,biliofum & fe- 
culentum ΐΐ^σ^υσιν uno nexu 
ea figura conjunxit, ut ad officium.* 
praeftandum commodiflime cohaere- 
ant & connexa: maneant, qvod pau- 
ciflimis verbis comprehendere vifus 
eft Hippocrates lib.de loc.in hom. ubi 
inqvit: τ^ σωματ^ τυ σμικ^^· 
τον πΰν'Γα, τυ μέ<ρι- 
ςον. Corporis minimum omnia habet 
qva maximum. 
§. 19. Ut autem omnibus appa- 
reat,Hippocratem per r <χρ\μΛ heic 
nihil aliud vohufle denotare, qvam 
qvod modo dixi, ruminanda exhibeo 
ifta,qvae ipfemet nobis reliqvit lib. de 
vet.med. be λεγύ,οσα ενες^ν 
ov T&f αα/&ξΰπτω. τά jb κόϊλβ^ 
τε κ, ε% (^ςε^ εις ςενόν συνηγ- 
ptycC φ έκπ^αμ^'α' &'$>&- 
ρεά τε ^ογ^όλα.' τα j , τγΑλτελ 
(c c^ia^eua^a' τα, ^μτεταμί- 
να' τα ^μακ^,' τα οε, πυκνά' τα 
ΰε,μανά τει^ τ$ηλο&' τά ^ε(πνγ- 
yoadea άξααά. Figuras autem 
inteUigo, qva infunt in homine, Alia, 
emmcavaC) ex amplo in angufium_t 
funt coabla^ha expanfa^aliafolida 
ter et i analia lata & imminentia,aha-» 
diflenta,alia longa^alia denfa,aha la- 
xa & moUia^aha^ongiformia & ra- 
ras, 
§. 20. Conftabit ergo pruden- 
tia,qvamdiu fuam fangvis retinebit 
figuram a Natura praeftitutam : cum 
illam amittit,m utatur σΰγκξησις, & 
fitf^a^, qva voce non fimplex 
denotatur mutatio^cQu. interpretibus 
cum Galeno duceiuo ad κρ^σιν tan- 
tum refpicientibus placet; fed ea itu 
qva propria & corpori humano fa- 
miliaris amittitur natura,qvod de- 
clarat verbo με&πίπ&ν,ηνοά eft ab 
una fyecie in aliam tranfire, & hoc 
proprie eft degenerare. 
§. 21. Perottus: Degenero, a ge- 
neris nobilitate defcifco. Qyicqvid 
fangvinis fic degenerat,corrumpitur. 
Hippocrates id dodurus /. i .de mori, 
utitur voce non nifi ve- 
ram importat corruptionim. Ap- 
pono A T T Ο Μ T O. 
119 
pono locum,qvoniam priori, qvem_» 
ex lib.deflat.modo adducebam, non_. 
tantfim parallelus,fed &illuftris ejus- 
dem eft ^ηγησις.Εη! τπΛρ^φ^νεχσιν 
cv τη νότού^^τταντος, ατε ^αίματς 
εφ^ρμενχ re ςοο^εκ.ινχμενχ τΐυυ 
κίνησιν. Delirant in hoc mor- 
bo continue,fangvine nimirum corru- 
pto,& ex confveta motione emoto. Duo 
ponit,qvae dilirium afferre confveve- 
runt, ααμ&τ^ φ^ο^ν εκκίνησινί 
fangvinis corruptionem Cf perturbati- 
onem motus confveti. 
§. 22. Supra capite 8 docui,Hip- 
pocratem fublimium rerum adum- 
bratorem & expofitorem in fangvine 
ut plurimum confiderare au^ucnv 
κίν^σιν. Magnum , generofum & 
plenum fignificationis verbum συ?α- 
σις eft, magni Se^igeri judicio Com. 
in 10.hift.an.41.cujus vim tota Lati- 
nitas unica voce nondum potuit ex- 
primere. Hippocrates illam aliqvo 
modo adumbrare voluit per %ημαπ 
κο&ςηκος fguram conflitutam, ut_. 
jam illud expofui. ήνησις άω^οΐΛ, 
motio folita ipfi nihil aliud eft, qvam 
fangvinis l· 1 · & b. 
de infomn. fatis aperte prolata. U- 
traqve in delirio alienatur. Qvo- 
modo? 
§. 2;. Audi&difce illud verbis 
Hippocraticis hoc ipfo loco,ubi mo- 
dum defcribit, qvomodo delirent-. 
Phrenitici,To a4aa,inqvit,TO cv ai- 
$ξωτ>Γω ττλεΙςΌν ^υμβάΤλετοα μεζ^λ" 
Qjuoitn^evioi Ιε λέγχσΐ)Τ ττμν'οκό- 
ζρ χν χολή κινη&ϋοα ες τάς φΛε- 
βας,κ, ες το αάμα ασελγή,όιεκίνηστ 
ΰιχρηστ το αίμα eoe της &ω%ίης συ- 
ςτίσιός τε χζ >ΐίνησΐ(^>, ^ιε^εξμηνε· 
Sangvis qvi in homine eft, maximam^» 
partem ad prudentiam confert 5 qvi- 
damvero dicunt, omnem. Cum igi- 
tur bilis commota in venas & fangvi- 
nem ingrefla fuerit,dimovet & refolvit 
fangvinem ex confueta conflit utione_2 
& motione ac incendit. Aurea fane 
verba, qvibus magnum pofiem fcri- 
bere Commentarium, fi hujus id ef- 
fet loci. Jam, velut canis e Nilo bi- 
bit & fugit, breviflimefaltem often- 
dam , qvomodo fangvis alienetur_> 
abile_>. 
§. 24. Plufcula funt verbalia, 
qvibus id explanare voluit Hippo- 
crates, ε^Λ^χα^ 2^9ξ>οφη, μετά- 
Άωσις} πη£ιζ> ^Χξησις, 0.%^, 
, όμχινησις, οαΜίνησις , & fi 
qvae funt plura naturalem & con- 
fvetam fangvinis σύςασιν χίνησιν 
infringentia. 
§. 25. Sia bile tantafunt mala, 
illa vero partem conftituat maffae 
fangvineae,cur non femper aut laepius 
tantas in corpore ciet turbas ? Fa- 
cit utiqve qvoties fui fit juris. Qyam- 
diu *J? Ώ^^φνσιν caeteris fangvinis 
partibus jun&a manet, non alias ob- 
tinet vires, qvam qvae naturae noftrae 
funt convenientes: foluta vcro,qvod 
Hippocrates heic dicit 
commota, hoc eft a partibus qvibus 
naturaliter jungebatur fccreta , ie- 
jun- 120 
DE MORBO 
jundta, tum demum fummas acqvirit 
vires, qvibus fc & qvatcunqve contin- 
gere poteft peflum dare allaborat, 
demonftrante illud Hippocrate lib. 
devet.med. 
g. z6. Cum enim docuiifet, efle 
qvoqve inter alia plurima in homine 
amarum, qvod biliofum vocamus, 
concludit: τα,υτα ff μεμιγμενα^ 
κεκλιμένα άλλ-ηλοισιν, ΰπ φανερή 
λυτήν τον ανθρώπου , Hac 
qvidem invicem mixta & temperata, 
neqve confficuafiunt,neqve ladunt ho- 
minem. οταχ 0ε τι τχήων 
αυτό εφ' εωυζ ^νηταα, τότει^ 
(^αχε^ν ΰ^ι,ι^ λυτήν τον αχ^ρω- 
7sov,Si vero qvid horum fueritfecrctum 
(fifui juris fablum·, tunc & in conffie- 
Hum prodit^ ladit hominem. 
§.27. Bilis ergo docoxppi^v^ 
(ς κινη^-ντα μΛ^ον νω$Ότ©<>, 
(ecretatf plus felito mota , συνΗξηοπν 
fangvinis diffolvit, fpiritumqve de_j 
ftatufuo.deturbat. . Tum enimfit-. 
calidior,tenuior,fluxilior,acrior, au- 
&is omnibus facultatibus,feu exalta- 
tis fi cum Chymicis loqvi volupe.* 
eft,qvibus fibras fangvinis elidit, dif- 
folvit;confringit,ut Plato ait in Ti- 
mao : χα&νξ<ρνυμένη ό' οντος, τηορρ- 
>ίανςτε vom^offep πολλά εμποιν. με- 
γιςον ^8 οταχ αΐιμ.αΐι συουχε- 
ρμ^-νοτο,τό rdv ινάν, coc της ε· 
6ύυτ^ν2^φορη τήξεως, as ^ιεσπτί- 
^ηστ^ν εις αάμο^^ ήα,συμμετξ,ως λε- 
^όήτ^ή'%ο.ι πάχας, μήτε 
Αρματητα ή-ς s^c μανΰ S 
ιτωματ^ ε*ρέοι,μητ' άυ πυκνοη-' 
ρρν ό'υσκίνητον ον, μόλις αχπ^έφον- 
γ τόας φλέψ. Intiuverd tncluf^ 
bilis plurimos exurentes ibi facit mori· 
bos, Maxime vero cum fangvini pu- 
ro remixt a fibrarum genus ex proprio 
ordine dejecprit,qva infinuata funt in 
fangvinem,ut mediocritatem fervet in- 
ter tenuitatem & craffitiem, nec pro. 
c ali ditate ( cu humorfitfe corpore laxo 
effluat , neqve pra denfitate difficul- 
ter. mobilis vix refluxum habeat in 
venis. 
§. i g. Qyae verba ideo adduxi, ut 
appareat, qvam dogma Platonicum. 
Hippocratico fuerit confentiens. 
Nam ^ιαφορμ coc. τής τάξεως heic 
nihil aliud eft,qvam όήξησις 
χίνηβς c% της νω^οιης συςά^ί^ τε 
(£ qvod Hippocrati erat 
χολή χΐνη&βόσμ, Platoni verbis pro- 
xime feqventibus eft χολ# ήόήρρέασα, 
χρατητασα, ζεσασα , qvibus verbis 
exuperantes bilis facultates fatis ex- 
preflit. 
§. 29. Qyando igitur tot (facul- 
tatibus,tot modis bilis Ipiritum ian- 
gvini inambulantem adoritur, non_4 
poteft non illa fpiritum att^npareL, 
accendere &c irritat^,ut ie.& tangyi'-' 
nem vehiculum iuum vehementius 
exagitet,cumqvein illa turba a cere- 
bro non poflit (ufficienter refrigera-. 
ri,feqvitur,.ut nec a Mente regi , ' aut 
in objedta dirigi pohjtyelitye. 
§. 30. Ne vero penitus omivi· 
icar, me de morbo aupnip, non' de 
dih- ATTONITO. 
121 
delino feribere, in orbem redeun- 
dum mihi eft. Satis jam, nifi peni- 
tiflime fallor, oftendi, Hippocratem 
per flatus textu citato intelligere fan- 
gvinemflatulentum, utpote ad ob- 
ftruendum valde aptum, perinde ac 
in praecedente capite per φλέγμα 
denotabat fangvinem crudiorem,fri- 
gldiufculum. Qvod fi tamen haec 
non arrident , dic flatus ibi habere 
rationem caufae procatardicae, fan- 
gvinem vero antecedentis. 
§. 31. Haec de flatu. Qvidfiet 
de carne ? Eftne caro mufculofa fub- 
jedum feu locus afFedus morbi atto- 
niti ? Qvis boc audivit,aut profiteri 
aufus eft unqvam ? Bona verba qvae- 
fo. Scias, aliam efle carnem mu- 
fculofam fpecialiter ita didam,aliam 
efle vifcerum & vaforum,de qva h^ic 
fermo eft, nimirum cerebri & vafo- 
rum ejus, vel Zvvingercmfte. Non 
enim infolitum eft Hippocrati &A- 
riftoteli , vifcerum &vaforumfub- 
ftantias , imo ipfam cutem vocare 
carnem , tefte Spigelio g. dehum. 
corp.fabr. 1. Qvin Galeno qvoqve, 
qvod probaruntiummi Viri Lauren- 
tius 5. bift.jnat.i. Foefius in Oe- 
conom. Hipp. in voce &Joh. 
Ant.Van der Linden 1. Med. pbyfto- 
log. 16.332. tf feqq. 
§. 32. Cum igitur hinc de maxi- 
mi Praeceptoris mente in caufa mor- 
bi attoniti antecedente aflignanda 
Latis conftare poflit aeqviflimis re- 
rum teftimatoribus, plura loca non 
cumulo , fed antecedentem cau- 
fam fatis firmiter ftabilitam relin- 
qvo , ad procatardicas me con- 
ferens. 
zAKTIC. V. 
Caufa morbi attoniti procatardica feu 
primitiva eft omne id, qvod fangvini, ut ob- 
ltruat,occafionem prxbet aut initium largitur, 
five potentia 5 fiveadu v. c. Sex res non-na- 
turales, ictus, cafus,vulnus, & fimilia. 
CAP. XXVIII. 
Prooemium^in qvo caufie procatar- 
cticA dipingwuntur. 
I. 122 
DE MORBO 
EMenfo jam prope bono naviga- 
tionis curfu in vafto caufarum 
pelago ad procatardicas tandem 
cymba mea appellitur, qvarum accu- 
ratum examen nufqvam non fideli 
admonitione commendat Hippocra- 
tes omnibus auxiliatrices manus ae- 
grotis fuis adhibituris, Ό^ρσικτίον ttS 
ϊωμ^ω , οκούς μη 21μλησηταΛ Ίί των 
Φζρφάσιων t attendendum efl meden- 
ti, ut nc qvidevidentium caufarum_-> 
ipfum lateat de di at .acut .46. 
ubi Ό^^φασνύ manifeftam caufam_» 
λογισμόν οατιης ab ab- 
dita , five qvae fola ratiocinatione 
deprehenditur ftudiofe diftingvit , & 
utramqve 'detro τηςοφιί^ τ^ν καμ- 
Vovtov, ab aegrorum afpedu, facie, 
habitu & fimilibus (haec enim omnia 
οφι^ voce comprehendere videtur 
Hipp.J legendas eife docet. 
§. 2. Similima admonitione u- 
fus eft l. 2. Epid.f. 1 -inβη. Ίβς 'αφορ- 
μαρατΰ/βνη^α^ χ,άμναν , σΜπΙέον, 
iccafiones , unde qvis capit agrotare^ 
(anfderanda funt. Ne dubites de 
caufa occafionaria Praeceptorem lo- 
qvi, faciet Galenus Com. in l. 6. 
Epid. qvem videre poteft, cui otium 
fuppetit. Nampromifcue ap.Hipp. 
faepius iumuntur 'Ο^ρφασίς & λ- 
φορμη, 
§· j. Qvibus argutari volupe 
eft , (peciofum hcic inftruunt appa- 
«AUim in 
f. 1. 
ribus reddendis , anxie illas diftin- 
gvendo & fubdividendo, qvibus ni- 
hil reperitur infelicius : mihi placet 
absqve argutiarum ambagibus omuc 
illud, qvod causa antecedente remo- 
tius , adeoqvenonnifi alonginqvo 
morbum excitat , nomine caufie 
procatardicae infignire. -Breviter:. 
Procatardica caufa eft unde morbus 
incipit potentia vel adu. Si poten- 
tia, *. fi a&u, αφορμή me- 
rito dicitur. Atqve ita ντ^φασις 
intra oecafionem manet feu commo- 
ditatem ad efficiendum morbum & 
proclivitatem corporis ad eum pati- 
endum. Αφορμή vero adtov αφ x 
c)?iv όρμη ) caufa qvae impetu fuo la- 
tentem in corpore caufam excitat & 
in adum morbificum impellit. Eam 
Philofophus vocaret impulfivam. 
§. 4. Res autem, qvae caufarum 
procatardicarum faciem induere.? 
poliunt,admodum variae funt & mul- 
tiplices. Satis commode tamem? 
diftingvi poifunt in divinas & na- 
turales. 
$. 5. Divinarum tam principa- 
lium f qvam miniftrarum confidera- 
tionem a Medico non eife praetere· 
undam vel negligcndamr fed impri- 
mis reqvirendam eife facrae paginae 
nos abunde docent , utDeovota-j> 
nuncupemus pro fanitate, confervan- 
da & morbis averruncandis , etiam 
nuftiQ in denfiftimisfa- 
sra ATTONITO.' 
123 
erarum rerum tenebris illud incul- 
cante /. de informa, 2. eu%s· 
τνζίττον i <£ hiku d&v dya^ov 
precari decet £/ valde bonum efiiw- 
qviens; qvare ? qviarct 
duagTtjuciT&v (£ ανοσιωτατα^τ 
gv C& το na&awyv dyvi^ov, ε· 
ρυμα ^όρ^ίρον ΐμίν } Deus eH } qvi 
peccatorum maxima & maxime ne- 
fanda luflrat & expiat, refugiumfa- 
Bus nobia iterum ait Nofter l.de morb. 
facrorc. Pietate igiturfe muniat o- 
portet , qvisq^s non floccipendio 
promiifionem hujus & futurae vitae: 
fed & prudentia opus eft , cujus be - 
neficio tam fortuitis qvam arbitra- 
riis rebus fanitati imo vitae noftrse 
infidiantibus obviam ire , easqve ju- 
dicio ac confilio regere poffumus. 
Vulgo hae res omnes vocari folent 
non - neceifano nobis obvenientes, 
qvae qvia nulla methodo poliunt-, 
comprehendi, hfcdicorum curae non 
folent fubjici. 
§. 6. Qvae vero neceffario nos 
alterant, hae demum iunt,qvae caulae 
, feu> .ut vulgo vo- 
cant, primitiva fieri qveunt, & con- 
tinentur ambitu rerum non-natura- 
lium, aut qvae in hunc cenfumfolenC 
venire^. 
f. 7. Utraeqveres,tamqvaenecefc 
fario qvam qvae non-neceflario nos 
afficiunt, ad qvatuor claffes commo- 
diffime referuntur, q varum primae 
complebitur omnia illa qvae affu- 
muntur : fecunda, qvaegeruntur_>: 
tertia , qvae retinentur & excernun- 
tur : qvarta qvae foris incidunt,qvam 
dillinbionem feqvi , & qvaecunqvc 
mihi de caulis procatarbicis dicenda 
funt,ad qvatuor illas clalfes ablega- 
re animus ell, diferimine inter 
φασιυ & α,φοξμΐυυ nihilominus 
refervato. Itaqve omnium prina& 
dicendum erit. 
CAP. ΧΣ1Χ 
Qvomodo exiis qveeajfumuntur non- 
nulla morbum attonitum effetre 
'valeant. 
J. r. 
EOrum qvx in corpus noftrumvi- 
tx fuftcntandse gratia aiiumimus 
qvotidic, qvibusqvc fanitate imo vi- 
B ipsa manate Qarsrs omnino non 
valemus ( qvicqvid etiam de longis 
inediis aut abftinentiis nugentun^ 
plurimi) .primas libi vendioant ci- 
bus &potus : his dum fecundum na; 124 
DE MORBO 
turae inftitutum & accitum utimur, 
neqve plus neq; minus five in qvan- 
titate five in qvalitate aifumendo, 
qvam vitae noiirae conditio &: genus 
reqvirunt, tantifper degimp fani,nec 
facile cum morbis caeteris paribus 
nobis eft ludandum , qvemadmo- 
dum Alexis jam olim nos praeivit^ 
fuo apud Athenaeum l. io» c.^. ex- 
emplo , dum ait: 
τό μέτξΐβν. ουθ' υπέρ* 
·)άμων 
^περχομομ νυν , έπ κενός. 
η^ίως 
Ιαχών έναντι 
efi omne mediocre!Ego' 
ne^ fupra modum cibo onufly 
dbeo nunc, nc^j inanis:fedfvaviter 
Me habens. 
z. Divinam iftam mediocri 
tatem qvoqve inculcabat Phocylides 
his verfibusr 
Μετςω μβρ QaytMV τη«ΐ', 
t(cM μυ^Όλογ<£αν· 
Havrav μετςον αζ/ςον, ύ^βα- 
σιη αλε^νη* 
Sit'modus invittu, fermonis de' 
niqve fines 
Sint certirmodus optimus, excef- 
fus fugiendus. 
f. 3. Ufum frudum adumbrat-. 
Epicurus in Epift.adMenoeceum apud 
Laertium :To συοοε^ιζριν xv cv τοως 
απλούς ου πνλυτελέσι Qdfirtcw, 
ΰγι&ας συμπληρωτικόν,^ 
^ς άναγκοάας τ^βιαψήσειςα,οκνον 
νν αχ^ρώτην, τίς πυλυτε- 
λεσιν coc Τ^λ^μμάττχν 
/βροις,κρΜτΙον ημάς 2ΐ&/π%σΊ, rg) 
τ^ς τυοοτύγίαυ αφό3χς 'St^goiedad· 
ζζΐ. Simplicibus igitur & haud ma- 
gnificis cibis affveficere &fanitatisfup- 
plementum esf & ad neceflarios vita 
ufus impigrum facit hominem. Opi- 
parisqve epulis per infervaUa fiumendis 
nos aptos reddit^atqve adverfus fortu- 
nam imperterritos fiftit. 
§. 4. Pyrrhonem Eleum amico 
magnifice & lautius qvam par erat_. 
fe excipienti negaife fe reverfurum_>, 
fi ita porro fit familiares fuos exce- 
pturus, propriam indignationem & 
non neccifariam facultatum profufi- 
onem cavendo, Author eft Athen. Io* 
cojam citato , hoc additp elogio: 
μα^ον ημάς τη με& εαυτών 
ftwxfia ΌΤζασηκόν d^v (^εξ^ετ^ν η 
τώ πλή&Η τών '®3^τι^μ3ψων·) ών οι 
^^κονζντες τα πλ&ιςα badcMocm· 
Magis enim benefaciendum nobis eft 
mutuafodalitate^qvam multitudine^ 
fercularumfnqvibus convivatores ut· 
plurimum fiunt fumptuofi. 
5· Qvidfinoftrahodie intra- 
ret conviviaEleus,& videret qVome- 
do magnis & plenis poculis facia- 
mus vota pro fanitate alterius con- 
tra noftram^annon ille jure cumDe- 
mocrito apud Stob&umArw.qq.zq. 
nobis objiceret? υγιείΐυυ 
οάτεοϊτομουί^ξΰύΌΰΌΐ' τΙυυ'^τάυΓ 
της ^αύαμηντΓαρ εαυτός ε^οντεςισνχ 
Ίσασιν. άκρ^σίη '^αναντία πξηοζον- 
veifcumi της νγείης τησιν ATTONITO. 
125 
ίησι <pivovTcq. Sanitatem pre- 
cibus a Diis rogant homines: nefciifua 
eam inpotcflate effie. Per intempe- 
rantiam vero contraria facientes, ipfi 
fanitatisproditoresfuis cupiditatibus 
fiunt. 
§. 6. Qvodfi. vero haec ab ipfo 
Hippocrate audire volupe eft , audi 
eum /. de affeflionibus. §. 44. iic 
praecipientem:^ υγιάην ag/su* οσα 
ολί^αςα εσΊοντα ώυτάξΗΗα κ, λι- 
μχ nfil Μψης wau,ad fahita- 
tem optima fiunt qva modice ingefias 
fufficiunt, ut famis & fitis fint me- 
dela^. . 
7. Qvoniamautem furdis heic 
narratur fabula, & pleriqve nihil 
prius habent,qvam ut gulae pro lubi- 
tuindulgeant, evitare omnino nc- 
qveunt tot & tanta morborum gene- 
ra fcnbente Hippocrate/. de affett. 
45. ήΛ σιτιμν (c Wv 7T0TlJy {Cfh 
τ^Ο^οξάτατα tf μα.- 
λιςα cbjTdonsa·)^ ές ^c^riv ^ες vyt~ 
τις ajj' 
τζισι μη cv aaspd ^ητΜ,ίη 
ΚΜξΧιΐΜ τε V8uzh(£ cnc τ^ν νχσνν 
ci fizvdTi yiVOVTa^Ex cibis ac potibus, 
qvi commodiflimi fiunt corpori ac ma- 
xime fujficientes ad alimentum 6Γ 
ad fanitatem, ex his ipfis etiam, ubi 
qvisipfis non in tempore utatur , aut 
pluribus qvam tewp e fi ivum efi, & ex 
morbis mortes fiunt. 
§. 8. Non creduntJwc, nec gra- 
yius inde fibi metuunt malum he^ 
luones ifti^cum vident non fubito id- 
ipfum accidere : verum enim vero 
fcire deberent, etiam minima occaii- 
one detegi & elucere polfe morbi 
qvod in corpore fuo e luxu & com- 
meifatione conceptum fovent & 
alunt femen. * 
§. 9, Dixerat hoc eis jamdu- 
dumHipp.i.de diat.ycfs-x, <£>^ως ai 
νχσζι toIQv 'οώ&ρωποιΟ Όϊ&ΰ-γΙνον * 
τat,άλλα fff ^υλλί^μ^ρ^ 
οαφανοντα^, Non derepente 
morbi hominibus contingunt }fied pau - 
latim collecti impetuose apparent. Nec 
enim tam fubitaeft eorum ad oppri- 
mendum generatio,qvam adorfio & 
infultus. Pia igitur eft precatio 
Prudentii Hymn. 3. Cathemer. 
Da locuples Deus hoc famulis 
Piteprecantibus^ut tenui 
Membra cibo relevata levent, 
Neu piger immodicis dapibus 
Vifcera lenta gra vet βο machus. 
§. 10. Damnum inde emergens 
non reticuit ChriftianiffimusPoeta-,, 
iz^hymn.-].ejusdem libri propoiuit-» 
his verfibus-:· 
Nam fi licenter diffluens potu & 
cibo 
Jejuna rite membra non coer- 
ceas 
Seqviturfreqventi marcida ob- 
le£lamine 
Scintilla mentis ut tepeficat no- 
bilis. 
Animus qve pigris fiertat ut pra- 
cordiis. 
$. 11. Qvo minus de gulonum-· 
ik^o- 126 
DE MORBO 
fopore folum accipias ftertorerru 
iftum,fciendum eft. etiam morbum 
attonitum ( cujus charadterifticum 
fignum ftertor eft ) copiofae & faepius 
reiteratte ciborum euchymorum in- 
geftioni ortum fuum debere. Opti- 
mus enim & naturae gratiiTimus cibus 
facillime & feliciffime in ventriculo 
conficitur & a Corde in laudabilem^ 
& copiofumconcoqvitur fangvinem 
per arterias in qvafvis corporis par- 
tes erogandum , qvi cum in fenibus 
(qvibus morbus attonitus fere indi- 
xit bellum) non ita per 
poflitdifcuti,nec amplius in corporis 
augmentum velut in juvenibus abfu- 
mfi fit7ut fangvis inde confe&us vafa 
repleat?diftendat& obftrudiones ef- 
ficiat. 'ΧπολαμβάνΜ επίια 
ώμα 
9^. ωατεξ ei Ι^ς ληκυ^ν σκύτινη 
φνο^μου εμττληστις\ κλείφατυς, ηα- 
0^7 Ή) ςομΛ ΧΛΤ ifih 
χαν ποίησ&ενιΧ 0'uvi?a7;rcq ε^Μ)· 
χεύξεαν τ εΛΜΰν· ετηι^ε t!u> 
■ <ο^ον 'γό α,λί-^φα^άτε ^ολλον ηάλες 
ν. Intercipit enimfangvie, 
poflqvdm collectus eft, viam pro, copia, 
admodum fi qvis lecythum cori- 
Aceum oris angufti oleo impletum in-» 
ofculum vertat e direMo , etiamfi hoc 
-feceris,non poterit ex eo prodire ole- 
um. Viam enim ipfum oleuni inter- 
ccpit,utpote multum & confertim in- 
cumbens, prout eleganti fimili rem 
explicat Ηΐρρ.^.Λ morb.z $ .in fin. 
ii. Qvemadmod.iifii .autem 
a duvarai co nJ άυτέω, ΰδε 
άτξεμεειν,ηοηpotefl in fluo flatu mane- 
re,neqve otiofla qvieflcere repletio ifta, 
ajebat iterum Hipp.i.^. J. phraii 
Euripidea,qvi de omnibus in rerum 
natura idem affirmat, τα 
cv τ durj ptyu , Mor- 
talium nilpermanet fluo inflatu: Qvo- 
niam,inqvam neqve qviefcere,neqve 
majorem acqvirere perfeftioriem 
qvita cft/niii vafa difrumpat,alia hor- 
renda inducit mala, inter qvat mor- 
bus attonitus haud poftremus eft, ii 
e corde copiofe & celeriter adfcendat 
in*cerebrum ibiqve reftitet fangvis, 
docenteHippocrate4· de morb. io. 
άυτηςί της καρΜης) παχιοί φλέ- 
βες τάναφιν^ οι Γφιάγιαι καλεοιΑροι 
ες ας ταχέως, ην οι πλ^ον τ^σγε· 
νηται,2^α^ί^οται το αιματ^οες, 
πψ.'πλάμβμαα κείνοι τη κεφαλή 
τω σωματι ^ι^όαΓιν 
ετιην τι φαγη η τπη οπ 3?ιν οιματω- 
^ες άντικα ad Γφάγιοι φλεβες άει· 
^ντΜ,κ, το 'ζ&σνπον εξό^3^- Ex 
ipflo(corde) crafld vena porriguntury 
jugulares appcllrta^ in qvas flatim, fi 
copiofius accedatflangvineum illud 
transflunditur. Et illa impleta capi- 
ti corpori lito tradunt. Et pofie- 
aqvam aut biberit ( homo ) aliqvidf 
qvodflangvineum efl·,flatim jugulares 
vena attolluntur^flacies rubet. 
§. i}. Ne lupime optimum Prae- 
ceptorem itffimules ignorantiae,qva- 
ii putaverit ftngvinem e.corde effun- 
di jugulares Venas nobis proprie ita 
di- ATTONITO. 
127 
di&as, in tranfitu monendum heic 
eft,Prifcis tam arterias qvam Venas 
colli σ^άγιας aut σφαγάιοας jttgu· 
lares fuiiTe nuncupatas: poftea vero 
Arterias qvidem ab illuftri efFe&a 
καοωτι^αζ, foporiferas cognomina- 
tas ςίΓς, relido communi nomine^ 
Venis. 
14. Multo autem citius & fa- 
cilius funefta illa fangvinis copia_» 
colligitur,ii optimis &: delicatis cibis 
adjungitur cercvifia craffa multum- 
qve nutriens, vel vinum generofum 
& craflum,qvodeffervefceiis της κε- 
φαλής άπΙεται,οαρηίtentat, ajente 
Galeno (dom.in l.defal. diat.part. 1 z. 
qvin celerrimetranfit ad cerebrum: 
huc vero evedum nada occafione 
fangvinis maffam fermentat & rare- 
facit, qvae rarefada non amplius tam 
anguftis continetur locis, unde cere- 
bri arteriolae replentur, diflenduntur 
&obftruuntur,fpiritibusqve in cere- 
bri fubftantiam defcenfuris via prae- 
cluditur, & Hippocratica fuccedit-. 
e^tyyiee,qvodnon fieret, nifi vina_> 
hauriremus ex libidine, qvin praemio 
invitaremus ebrietatem, atq; praeter- 
ea αινώ τον οίνον e^pXaujoesviVino vi- 
num difiederc, ut Antiphanes ajebat 
apud Athenaeum,omni opera annite- 
remur , unde infinita mala proficifci 
Antonius objiciebatUlyifi apudHo- 
merum Odyfi.zt.' 
ddiv^ σε μελι^ης7ος Π 
χλλϋζ. 
. δς αν μιν χανδδν _ελκ 
μή^' afiua πίνγ. 
Vinum te laciit dulce.qvod & 4~ 
lios 
Ladit, qvisqvis id abundanter 
capit^neqve decenter bibito 
§. 15. Qyid ergo vitiis laudem 
praeteximus, & Medicorum etiam 
placitis commendationem accipite 
ebrietas ? qvam inter complures mor- 
bos attonitum qvoqve procreare 
Hippocrates fcribit z.de morb.G. ην 
c% ταυτα vdfy, κ, 
ttzz^w khra αωτεων, qgjddwfou· 
Tat^Si vero ex temulentia hac ( fym- 
ptomata attonitorum, de qvibus lo- 
cutus erat)patiatur ( ut fieri afficiet) 
etiam moritur. Et text.zzfv cos 
^ωξηξι®* (^φων^ ^ενητου^ ην 
ώυτιηα δη ^παραχρημα λάβημΊν 
πυρετνςφρριης γίνεται* ην αε μη λά- 
βη^τζίτα^^ άποΟτήσκεί) Si vero ex- 
temulentia vox intercipiatur, qvod fi 
fiatim ac fubito eum febris corripiat^ 
fianus fit :fivera non corripuerit ^tertid 
dtemoritur. Uti & 3. de morb. 
Ohotov 3ε dato της κεφαλές 
μενη, η c3wn 7 άφωνον ποίηση 
'βτ^^ημα^ϊλως τε ufi c% μ^ς; 
όταν ylvnxaa^v^dtm^vriaoteiεβ3η· 
μαί&. ηατον 3ε οι coc της μφβ 
τακτόν h ττα^ντες άφωνοι μάναχ^ 
τες &νησκασιν' Si vero ex capite^ 
ortus dolor acutus vocem fubito ceffare' 
feceritprafertrm fi ex ebrietate id ac·* 
cidatfiicfcptima moritur die. Mi<^ 
frus tamfnrqvi ex e-brietate tale qvul' 
patf 128 
DE Μ Ο Λ Β Ο 
patiuntur & voce capti manent, mori- 
untur. 
§. 16. Clara verba, unde fua de- 
fum^fifte videri poteft Ballonius re- 
rumHippoctaticarumftudiofiftimus 
l.z.Confli.me d. Cumfangvis multus 
e fi coercitus in cerebro, calefaPtus & 
propterea parenchyma ipfius.cerebri 
in flammans,hinc attonitus homo red- 
ditur,qvod in ebriis ufuvenire poteft. 
Et lib. 1. Epid. Nonnullis. prafertim 
vino deditis Apoplexia. 
§· 17· Qv_°d exitiofo comproba- 
vit exemplo apud Jafonem Ziricaeum 
Praetor,qvi amiculos aliqvot in cae- 
nam convocaverat,qvos inter & Me- 
dicus accumbebat. Cum jam epu- 
latio ferveret, & culqve ftrenua res 
eflet cum hilarioribus poculis, fym- 
pofiarches anaticulae alam praemi- 
niftransipfius latus claudenti, dere- 
pente apoplexia corripitur, referente 
ForeftolO.obf.J6. in fchol. Qyiru 
Attilam Hunnorum Regem poft in- 
finita mala Chriftianis illata fexto 
fuae tyrannidis anno in ipfis nuptiis 
apopledicum corruifie, & proprio 
fangvinc,qvi alienum fitiverat,fufFo- 
catum efte,Sigebertus memoriae pro- 
didit-,. 
18. Cautius igitur impofte- 
rum mercari difcamus, & convivio- 
rum deledationes non corporis vo- 
luptatibus magis,qvam caetu amico- 
rum & fermonibus prudenter metiri. 
Hinc Πολ^ζωνΛ 'dv ΕκαόημοΜον 
«ί ΰ&πνον τπ>ξώομ9ροίζ 
φ&νΐίζ&ιν όπως η^ύν ποβν ποιώντας 
μη μόνον «f το om^v) ά^α, εις 
<rlw dn^ov, Polemonem Academicum 
fvadere/blitum connatum ituris, vide- 
am ut fvaviter biberent non in pra- 
fens folum^fcd & in craftinum^ Ari- 
ftone philofopho recenfct Atheneus 
Aio.c. 5. Confer Altimarum^ Gor- 
donium, Cxfalpinum , Jacchinum, 
Lonerum, Nymannum, Sennertum 
& alios magno numero & nomine 
Pradicos, qvos inter nemo eft qvi 
nonteftetur,immoderatum £epiusq; 
repetitum alimentorum ufum mor- 
bum attonitum attulifte,qvod omnes 
attonitorum hiftoriae a Forefto/. 10. 
Obf. annotatae abunde confirmant. 
§. 19. Qvis enim eorum eft, qvi 
non otio,nimia voracitate,vel copio- 
sa cerevifiae crafiioris aut vini genc- 
rofioris intempeftiva ingurgitatione 
maximam accumulaverit fangvinis 
copiam,habitu crafio,facie rubicun- 
da & puftulosa confpicuam ? qvorum 
certe nihil non arguit iniignem circa 
alimentorum ufum intemperanti- 
am_>. 
§. 20. Tam horrendum autem 
malum non tantum ab alimentis ar- 
cellunt non infimi iubfellii Pradici; 
fed & a medicamentis tam proprie 
qvam ironice ita didis,puta Venenis, 
velutilunt,allium, crocus, cannabis, 
opium,hydrargyrus, & fimilibus fivc 
Ικεσίας live άκασίως in corpus af- 
fumptis: id vero ut mihi qvoqve*per- 
fvadeant,nondum a me impetro. 
§· 11. ATTONITO. 
129 
§. 21. Sat eqvidem fcio, immo- 
dico &freqventi acrium rerum ufu 
fangyinem incalefcere, multumqve 
bibo ii humoris generari, narcoticis - 
qve crebrius & in majore dofi aifum- 
ptis caput vaporibus plus fatis reple- 
ri : morbum autem attonitum inde 
natum efle nec vidi, nec ullo idfatis 
probatum eft exemplo. 
§.22. De hydrargyro qvidemres 
videtur eife plana apud Fernelium 
cap.y.de lue ven. cum interdum verti- 
ginem, faepisfime epilcpiiam , non- 
nunqvam veternum aut etiam apo- 
plexiam cerebrifubftantia nimiopere 
refrigerata commotaqve concitare 
affeverat, qvod Ferdinandus Ponze- 
tus 2 .de venen.11. hiftoria confirma- 
re alicui vifus eft, ciim qvendam ar- 
gentum vivum per aliqvot feptima- 
nasinvafe, igne circumqvaqve coo- 
perto tenuiifc , idqve poftea incaute 
aperuifle , fumumqve naribus hau- 
fifte & ftatim αψωνον deceffiilefcri- 
bit. Simillimam ex Ephemeridibus 
Dn. Joh. Burgovveri Poliatri qvon- 
dam Schafhufienfis refert Clariffimp 
Wepferus Exerc. d. loc. aff. in apopl. 
p.m. 302. Et duas aliasFabr. Hil- 
danus 6.obf.zz. 
§. 23. Qvo minus autem a mor- 
bo attonito mihi qvicqvajn heic me- 
tuam , facit certior experientia a fa- 
bris aurariis defumpta,qvi hydrargy- 
Jrifumo incautius adn^ifo vel phthifi 
vel afthmate, vel palpitatione cordis 
intereunt. Nam vaporofa ejus fub- 
ftantia πηζιν in fangvine efficere fo- 
let circa cor, qvam palpitatio cordis 
aut iyncope cardiaca feqvitur : In_> 
ifta autem fangvinis 'rnifa, concretio- 
ne , coagulatione , aut qvo alio eam 
exprimere libuerit nomine, χλετ^ΰ· 
νέτα) μόνον, dfod 
χάνεται εάμα τ&Γ 
yaXawvh rd όρρω^ς λεπτί/ 
'^ττΌχ^ζ/ζομενα χα&' εαυτό , τ£ ίε 
αΰ ττα-χυτεοα συνιςαμένχ τε ε- 
αυτ j άκ&βως εναμενα , ηοη 
attenuatur modo, fied & funditur & 
fecernitur fangvia non aliter qvam in 
lacie fit , in qvo qvodfierofum efi 
tenue fieparatur, qvod crajfiuni,cogitur 
infe^ exacte unitur, ii Galeni ver- 
ba ^.fimpLi^. deufumedicamen- 
torum diureticorum non difpli- 
cent_/. 
§. 24. Vix autem ac ne vix qvi- 
dem morbum attonitum ab hydrar- 
gyro metuendum eiTefaepius repeti- 
tae ob inveteratam luis venereae vi- 
rulentiam inundiones,qvibus mifel- 
li fatigantur, imo vero ad extremum 
halitum ufqve excruciantur,abunde 
teftantur , qvos potius qvovis alio 
qvam attonito morbo fuccumbere_> 
nunqvam non videmus. Idem de 
opio & caeteris cfto judicium. His 
ergo relidis porro videbimus 
CAP. 130 
DE MORBO 
CAP. XXX. 
Qvomodoea^ qveegerunturynorbum 
attonitum pospnt accerfere. 
§. I. 
OVam varie cirCaea, qvibus ex a- 
nimi fententia potiemus mo- 
derari,delinqvamus , & qvomodo 
circa aiTumpta ad accelerandum.» 
morbi attoniti gradum hallucine- 
mur, proxime didtumeft : jam vero 
yorro etiam ea, qvx gerimus, funt_» 
perveftiganda. 
2. Cumautem ut fere alias ita 
& heic fapientiilimo & utiliifimo 
iummi Creatoris inftituto repugne- 
mus,fit, ut prae faluberrima & jucun- 
diflima vita potius nobis arrideat il- 
la, qvx & nulli ufui eft, & innumeris 
morbis confpurcatur, utprx ailidui- 
tate & laboribus, qvibus vita omnis 
exteris paribus confervatur , igna- 
vum & turpiflimum eligamus oti- 
um , prx frugalitate &parfimonia 
luxum & delicias , prae vigiliis fo- 
mnum , imo vero prae luce te- 
nebras. 
3. Plane diverfum fentiebat 
Hippocrates pafiim in libb. de diat. 
ciborum & laborum menfuram tan- 
tum in diaeta momentum haberc_, 
adftruens , utin ordinato &artifi- 
ciofo horum commenfu fanitatis 
cardo verti videatur. liluftriifimus 
locus eft 6. Epid. 4.20. ααχησις v" 
άκουρη τροφής, άσκνίη πίνων, 
Prsfidium fanitatis efi , non fiat i ari, 
non pigrari. 
§. 4. Pofteriora verba numero- 
sa elegantiqve vocum & periodo- 
rum concinnitate expreffit Qvcrceta- 
nus 2. Eiatet.polyhifi.w. Inter alias 
res maxime utiles , fumrne^ neccjfa- 
rias , ad humani corporis integram 
fanam^ conftitutionem confervan - 
dam,plurimos^ ejusdem langvores Id 
infirmitates pracavendas ac propul- 
fandas , in qvas alias homo ex nimio 
otio ac qviete facilepracipit aretur, 
exercitium primum fibi locum jure^ 
v en dic at. Efi enim illudnollri calo- 
ris innati verumfomentum , Idfulr- 
ginofarum fuperfluitatum in corpori- 
bus redundantium aptum remedium t 
omnis plet horafive plenitudinis indu- 
cenda obftaculum ac impedimentum .· 
agilitatis ac promptitudinis corporis 
comparanda incitamentum : nervo- 
rum Id junciurarum corroboranda- 
rum idoneum Id oportunum auxili- 
um : nec non.pracipua Id primaria 
caufa apertionis pororum ac meatu? 
um , per qvosfuligmofa illa Idfuper* 
fiua ATTONITO. 
131 
fluafango inis &fir ituum , qvi alias 
•vita vafra fomites ac fufentacula^ 
funt , materia foras propellitur & 
diffipatur. &c. 
§. 5. Hoc fundamento niti vide- 
tur fevera qvidcm,fed faepius necefla- 
rla lex ab Amaii famigeratiffimo 7E- 
gyptiorum Rege condita , ut, qvi a- 
pud provinciarum praefides non de- 
monftraret qvotannis, unde legitime 
viveret, morte multaretur. Qyod 
fihodieqve deiides qvosvis labores, 
qvibus juxta muneris & vitae ratio- 
nem fumus addidi , detredantes 
fupplicio effient afficiendi ( meam 
fidem ! ) qvantae edendae effient-, 
ftrages ? 
§. 6. Eandem legis acerbitafeem 
Draconem Athenie^ifibus propofu- 
iffie ferunt , qvam tamen Solon non 
qvidem fuftulit, fed mitigavit , & 
poena faltem afficiendos effie otiofos 
exiftimavit. Qya verb ? Puto in- 
famiae, vel alia qvadam arbitraria,ni- 
ii faepius deprehendebantur. 
7. Lacedaemonios epulos Tuos 
labore in venatu, curfu,fudore,fame 
& fiti condire folitos ex Cicerone 
docemur. Horum Ephori 
πς , τχς Δεχέλααν καταλα^ονταζ 
εττε^λαΛ 
ώηύίς , μη , ως τξυφον- 
των μοί'^ον > η το σώμα ο%- 
ττΌν^ντων' ΛακεόΜα^ν^ς y 
τί/ 
γομνασίων τΐυυ ΰγάουι τη^ζε^ί 
ckmaHdiJfeni j eos, qvi Dece Hamo e- 
cupaverant , deambulationibus uti 
pomer i di an is,mandatum dederunt ad 
eos ■ Ne deambuletis : tanqvam vo- 
luptatem fetarentur illi poti iis qvam 
corpus exercerent. Nam oportere^ 
Lacedamonios non deambulationibus^ 
fed exercitiis bonam valetudinem pa- 
rare & tueri , velut Jilianus nota-» 
vit 2. Var. hifi. 5. 
8. Qvid ergo defidiofis,qvi non 
laborant , fed aliorum labores co- 
medunt , a torpido otio eft expe* 
ftandum ? Et qvid labor iis promit- 
tit ? Dixit illud Hippocrates 2. de 
diat.^y. & fcq. ραβυμίη ύγξαίνειf 
α&ενες π> σώμα τηιε&ι. ατζεμί" 
ζ^σα η ψυχή ί gsh αναλίσκει ν' 
νγ^ν άκ td σωματ(^· 7nv&> $ 
σώμα ί%υ&ν ποιέα. Oti- 
um humet at , & infirmum corpus fa- 
cit. Anima enim qviefcens non ab- 
ducit humorem e corpore. Labor ve- 
ro ficc at, corpusf robuftum facit. 
§. 9. Qvae iua fecit Cornei. Cei* 
fus 1. de re med. 1. Ignavia corput 
hebetat, labor firmat ; illa maturam 
fenetutem , hic longam adolefcen^ 
tiam reddit. Itaqve fapienten_j 
Seneca mavult male, h. e. dure , a* 
ipere f laboriofe eflt Lucilio fuo 
qvam molliter» 
10. Cum ergo labores intere 
mittuntur, & qvantitas ciborum.* 
non minuitur , tunc fangvis nonu 
depuratur , excrementa non able- 
gantur , & ad luxuriem prona via_» 
eft, h. e. ad repletiones, qvas fieri 
cum 132 
DE MORBO 
cum cibus laborem fuperat, toto lib. 
5. de di£ta multis machinis demon- 
ftravit Hippocrates. Sangvine_> 
abundante facilis circa cerebrum., 
remora eft , unde morbus atto- 
nitus. 
§. ii. Vis teftes ? Audijacchi- 
num in p. Rhaf.q. Vidi nonnullas 
otiofas & divites mulieres hoc (apo- 
plexiam ) pajfas , cum jam menfies 
defeciffent eas. Nimis longum fo- 
ret omnes heic adducere attonito- 
rum hiftorias pasfim obvias,ubi otio 
fuere dediti qvotqvot morbo attoni- 
to funt correpti. 
§. 12. Qvantumautemheic me- 
tuendum eft ab exercitio intermiifo, 
tantum etiam imminet a nimio,prae - 
fertim fi corpus jam-dudum reple- 
tione infeftetur. Notavit hoc Ga- 
lenus in Confilio pro puero Epileptico: 
Τλ γυμνάσια. πλη^ρί τΐω 
ηεφα.λΙυυ , vehementes exercitatio- 
nes caput replent. Ex eo forte Bal- 
lonius /. 2. Confil. Si hominem pi- 
tuita plenum , vel flava bile vel atra, 
vel fangvine ipfo,exercueris, aut Apo- 
plexiam aut Epilepfiam exercitatione 
induces. Et Z 1. Epid. fjvj pletho- 
rici fiunt & verno tempore exercentur, 
Apoplehtici fiunt : An plenitudo hac 
facit ? Certisfime, ideoqve ca- 
vendum»». . 
§. 13. Utramqvedeclinationem, 
& defe&um & exceifum exercitio- 
rum complexus eft Jacchin· in 9. 
Rhaf. 9. Motiones qvoqve intempefii- 
να, i,e. ventre repleto multifariam no- 
cent , primum qvod coctionem vitiant 
& tardant, qv& qvieteperficitur $ fe- 
cundo qvod evaporare faciunt ad ca- 
put & replent ; tertio , qvod venas 
crudis replent , qvando crudi humo- 
res motione extenuati in venas dedu- 
cuntur : dimittere vero exercitia ca- 
lorem debilitat , unde crudi fuccigi- 
gnuntur , pr at er ea excrementis corpus 
replet , ut &fomnus nimius. Largo 
emmfomno detinentur 'excrementa & 
vifccra gravantur. His ergo de cau- 
fis apoplexia gignitur. 
§. 14. Qvid animi perturbatio- 
nes in morbo attonito producendo 
valeant, vulgo perqvam notum eft. 
Variis enim alterationibus fangvi- 
nem & fpirltus inqvietare & de ftatu 
naturali deturbare qveunt,qvas inter 
praevalet Zr^,brevis illa infania Sapi- 
entibus viris non fine ratione appel- 
lata. Hujus effe&us qvi ignoraL-» 
aut velut in cumulo videre geftit, 
adeat feveriflimi Stoici libros de ira, 
ubi omne pun&um eft fublatum. 
5· 15. Qyantum ad rem prae- 
fentem graviflime itefum Hipp. 6. 
Epid. 5.8. ό^υ^υμίη axeteara, καξ- 
Mhu πν£μονα «ς εωυτα, ες 
κεφαλίαι ufit ίό vyqfv» 
Iracundia cor &pulmonem in fefe co- 
git , & ad caput calorem & humorem 
divertit. Ad qvae laboriofiilimus 
Foefius: Videtur primus ille ad ira- 
cundiam impetus indicari,qvo caloris 
& humoris ad interiora concurfio fit, 
pri- attonito. 
133 
p rimaqs illa motio ac vindica, appe ti- 
tio,qva cor in fefe contrahi qvodam- 
modo videtur,deinde vero effervefeen- 
te calore diffundi & undiqve dilatari, 
unde &fangvinis & caloris &ffiritus 
toto corporefit diff/erfio. Qyibus ad- 
do : Imprimis autem effervefeens & 
ebulliens fangvis ( n§m illum per_» 
σο iAtelligit Hipp. ) caput-^ 
in eoqve fe praebet» conipiciendum_> 
rubore tum in oculis tum in tota__> 
facie,Galeno Com.in hunc locum-m- 
nuente. 
§. 16. Neqve hoc ignoravit Se- 
neca, cum 2.de ira 36. feriberet i II- 
ludvidendum eft,qvam multis· ira per 
fe nocuerit. Alii nimio fervore rupere 
venas,&fangvihem fupra vires elatus 
elamor egeffit, & luminum fuffudit aci- 
em in oculos vehementius humor., ege- 
fius,^ in morbos apri recidere. Vere 
Hofmannus ex ore Scherbii 1 doc.ajfi. 
3 6. Nihilfiub Sole e fi, qvod amplius 
moveat humores qvam ira. Janus 
enim rubent,jam pallent,jam iterum^ 
rubent (irati: J qvia eft perpetua fan- 
gvini* Λ^τηττις s ut Graci loqvuntur. 
Exillaverd non femel tam mulieres 
qvamviros morbum attonitum in- 
currille vidit Foreftus, ficut icriptum 
reliqvit \Q>.Obfervqo. infchol. 
§. 17. Proximas ab ira vires in 
morbo attonito excitando Terror fi- 
bi vendicat,exeoqve hoc malum fae- 
pius contingere, nifi pridem confta- 
jet de infante apud Amatum Lufita- 
TWbGent.i.Gur,zz.exi&u bombar- 
dae morbum attonitum, mox paraly- 
fin incurrente, & poft paucas horas 
vitam linqventezEt de viro fexage- 
nario ap.Foreftum io.OZ/75· ut & 
de matrona qvadam ap.Fabr. Hilda- 
num G.Obf.\z.exfubitanea amici fi- 
liiqve morte confternatis dc apople- 
xia correptis,aliisqve plurimis zfidem 
mihi feclilet puella manu pedeqvtj 
dextris paralyticis curationis gratia 
Slagelofat anno 6 5 o ad me dudla, cui 
a variolis liberatae cum carnifex qvi- 
dam ad febrem continuam, qva labo- 
rabat puella,depellenda fummo ma- 
ne ante folis exortum potiunculam., 
fupra gladium fuum, uti narrabatur, 
propinaflet; puella a gladio ita fuit-, 
perterrita,ut in morbum attonitum^ 
illico concideret, a qvo tam manum 
qvam crus dextrum adhuc tenebat-, 
refolutum. 
18. Terrores enim & fubitae 
confternationes cum homines per- 
cellant, fangvinemqve turbent ac 
commoveant,mirum non eft, eo ad 
caput fubito &confertim delato ar- 
teriolas cerebri obftrui & morburm, 
attonitum excitari. 
§. ip. Ergo vel hinc doceri cre- 
dulum &fuperftitiofum vulgus pote- 
rat,qvanta fit temeritas, qvantum- 
qve immineat periculum his, qvi in-» 
graviflimis morbis ad imperitos bar- 
bitonibres & qvofvis medicinam-* 
perperam fa&itantes provolare non 
verentur. Qyid enimmiferrimi ifti 
magiftelli,homines nauci,carnifices, 
me- 134 
be morbo 
^edicaArx vetulaeve heic prxfta- 
^unt,ubi Medici dodifiimi & expe- 
rientiifimi non raro fatigantur ? 
§. 20. Sed ogganniunt, experi- 
entiam & remedia fpecifica praeten- 
dendo, qvx faepius in his morbis de- 
prehenderint efficaciflima. Hi ho- 
mines fi intelligerent,qvid fmt fpeci- 
fica & a proprietate juvantia reme- 
dia,audiendi qvidem,imo ferendi ef- 
fent. At vero cum ne qvidem ii, 
qvibus alias in fummis labris refr- 
dent,Dodoresqve proprie didi pro- 
hibentur,in cathedra eflentiam auL_* 
yirtutes eorum explicare poffint, ic d 
infigniter fallantur,utut in fublime^ 
fubvolare conentur, eo qvod nufpi- 
am fefe explicantes perpetuo mane- 
ant in eorum numero, qvi nihil do- 
cent,in qvorum numero Sennertus 
meritofuo maximo collocatur, qvi 
frmulac rem explicare aut animo 
comprehendere nonpoteft, ad tutif- 
(imumillud, ii Diis placet, afylum_> 
proprietates occultas & lormas fpe- 
cificas confugit,imo non raro qvid- 
vis facit,ut per vim eas extorqveat: 
Si inqvam non poifunt ifti fe expedi- 
re,qvid fperandum eft ab idiotis ? 
2i. Experientiam qvidem»» 
memini qvod oriatur Ariftoteli. 2. 
pofier.analyt.ult. μνημης ποΧλα." 
κις Ti/auT^ χινο{^μης> ex memorias 
multo ties de eodem fa fla, ali ντολ- 
,λάί μνήμα) τδΓ εμπΗρ^α^ 
μία S^iv, Multa enim numero memo- 
^ia una efl experientia» Ea tamen-, 
lege , ne ab arte aut ratione divella- 
tur,qvod eleganter idem Philofophp 
docuit \.Metaph.\. Paulo longiora 
qvidem funt verba, qvia tamen ftul- 
tam qvorundam maleferiatorum ar- 
rogantiam inanesqve ampullas faci- 
le profternunt,non piget illa exfcri- 
bere_>: 
2 2. Sv TJ 
i^Trwg/Λ τέχνης δοηά 2^ψε- 
p^vi όίλά μάλλον οίτητνγχάνον· 
(μς ορωμά/j εμντάρας·) τ^ν av^j εμ- 
'ΟΓΗ&ςμ λό^ν εχοντων. ομάον <5 » οτι 
η μάμ εμπ^ξία rdv κο^εκοςά 
γνώσις,η τέχνη τών κα^λϊ· α< 
ττρρ'^ς^ οά χενεσεις Tmara^ το 
κα^εκαςόν άσιν· 8 cufytovirov ύχι* 
άζα ο \ατξ<£ων, ττλίω άλλ' η Κγ 
σνμβεβηχος>άλλά Κάλλιο^, η Σω- 
ν,^τίοα η άλλων Ίί\ά 8τω λε^ 
μενών·) ω συμβεβηκεν αίΌ-ρωπω άνεμ* 
Εαν it άν&> εμπ&ίριαζ εχηΐις τν λό~ 
^ον>ί^ το κο^όλα μ^Ιρ χνωξίζη,το 
cv Μίττ^ ΗΟ^εκοςον άγνοη, ττολλακις 
Τ^,μαξτησττα^ τις ^εροττάαζ· 
'ΖΒ'ώτνν το κα^εκαςον μάλλον· 
άλλ' όμως τόχε άόε'να) ίο ετπάί· 
αν,τη τέχνη της εμ-ζτεΐξίος ΰττάρχαν 
όιόμε^ο μά^ον,^ (πφωτεξχς τ^ς 
τέχνες των εμτ^άξων ύττολαμβά· 
νομ^υ,ως κ^' τ μ^λ/ μάλλον άκο- 
λα^σαν τάυ σοφίαν πάσι· Λά 
agendum igitur experientia ab arte^» 
nihil videtur differre j qvinimb vide- 
mus expertos magis id qvod intendunt 
confeqvi^qvam illos qvi rationem abs·· 
qve experientia tenent, Caufavero eff 
qvod ATTONITO. 
135 
qvod experientiafingularium, ars ve- 
ro univ er f alium fit cognitio. Actio- 
nes autem ac generationes omnes cir- 
cafingulare funt. Non enim homi- 
nem nifiper accidens fanat, qvi mede- 
tur fed Calli am aut Socratem,aut ali- 
um qvempiamfic ddium , cui accidit 
homini ejfe, Si qvis igitur rationem 
teneat absqve experientia, id univer- 
fale qvidem cognofcat, qvod autems 
fub eo particulare eft ignoret, fiapenu- 
mcro errabit in curando. Magis enim 
id curabile eft,qvodfingulare eft. Ni- 
hilominus fetent i am Id notitiam magis 
. arti qvam experientia arbitramur in- 
effe, Id artifices expertis fiapientiores 
ejfeputamus,eo qvod fapientia magis 
propterfidentiam omnes fieqvitur. 
2j. Verba clara funt, qvibus 
iubfcribit Galenus, paflim inculcan- 
do experientiam a ratione neqva- 
qvam effe divellendam, alioqvin er- 
roris & periculi effe plenam, eiqve_> 
omnino non fidendum, cui tamen 
aliqvando impofuit cum i.Sent.Hipp, 
(d Plat.6 fcdbit: ligatis & conftri&is 
arteriis carotidibus animal neqve_> 
fopiri neqve motum amittere, cum 
bonus Vir deficiat in demonftrando, 
putans fe omnes arterias intercipere, 
cum internas relinqvat, nec appre- 
hendere poffit, qvod jamdudum an- 
notarunt Viri fummi. 
§. 24. Vulgus qvidem ap.Hipp. 
Λι.Λ^r.Aj.femper clamat , οφ- 
^ζλμοίπ oss τπςίυαν μάλλον, η γνω- 
μηπν , QculE magis er cdin dum eft 
quam rationibus : Verum enimv&r» 
non oportet heic nimis nos efle faci- 
les. Si enim femel qvis vidit,tale_> 
qvid nondum eft experientia , ait 
Hofm.^Jnft.med.46. forte ex Gale- 
no,qvi ^.aph.n. idem monet, Etfi9 
inqvit^w expertus fuerit fex vel fe- 
ptem homines aliqva medicina purga- 
tos, dicere non poterit, qvod omnes 
pofiea homines ea ex nec effit at e purga- 
buntur. Et 7.Cowp.med.fec.gen. 4» 
Si qvispoft me aqve fludiofus ve- 
ritatis amator fuerit , ne temere ac 
fubitb,ubi bis terveufus, expertusve^ 
fuerit ferat fententiam. Potius ju- 
dicio qvam folitarias experientiae 
ftandumeife cenfcbat olim fapien- 
tisfimus Thilo in init. art. med^ 
Τα μη <rtw λόγω, inqviens , τπόντε& 
τά Qwu λόγω κόσμα, 
fpva absqve ratione fiunt omnia fiunt 
turpia : qva vero cum ratione, decora. 
Multa dogmata experientia inventas 
fiunt fed non idcirco temulenter & im- 
prudenter ad experientiam nifi cum^ 
validiffmis rationibus confugiendum 
eft. Nam fi pofiea experimentum^ 
fallax redditur,timor obruit pruden- 
ti 4/22,merito ait Dominicus Panaro- 
lus Pentecoft.i.obf. 17. 
§. 1^. Neqvaqvam igitur da- 
mnanda, fed fobrie accipienda &ac- 
curatiHime excutienda eft. Nam etfi 
imbecillisplerumqve eft ejusmodi pro- 
batio,qva ab experientia nuda duci- 
tur,non tamen prorfus repudianda eft? 
cum qvam varie illa impediri pojfit 136 
DE MORBO 
aut turbari,prudentes norint, ex vero 
feribit Petrus Monavius ad Thom. 
Eraftum Epift. Scholzian. 220. in-» 
fin. 
26. Et huc omnino pertinet-, 
qvod magnus Senex v.aph. 1. prodi- 
dit : η q πϋρρ σφαλερή. Lubrica-» 
enimeft experientia iis,qvi judicio & 
ratione eam non poifunt ftabilire_,: 
Sed hoc opus hic labor eft. Hac di- 
fcere magni temporis eft , & difficile^ 
in ufus ducuntur,niufius mature acce- 
dat,^ inutilis eft ufus , ni fi praceptis 
firmetur, praeclare feribit Heurnius 
Com.ad hunc aphor. Talibus experi- 
mentis , nimirum judicio & rationes 
firmatis optime creditur, ajebat Pli- 
nius. 
27. Ergo non cana aut pluri- 
mis annis onerata, fed aifidua tam_> 
propria qvam aliorum, tam mortuo- 
rum qvam viventium,& qvafiex in- 
numeris Viris conflata experientia-, 
fufpicienda eft. Qyid enim unius 
hominis aetas etfi longisfima ad ob- 
fervandum qvicqvid in arte poteft 
perfici ? Qyam invalida, qvam impo- 
tens illa erit ? Vid. iterum Panarol. 
Pentecoft.i.obf.zQ.^ 23. Qvam_> 
cautus erat Hofmannus,ciim dicebat 
2.med.ojficin. 162. Ego nolim tam-» 
temerarium ejfe qvemqvam, ut fiubitb 
fidem det talibus experimentaloribus. 
Si enim femel bene cejfit, non ob id tu- 
tum eft experimentum-». 
28. Tam cautos qvoqve efl'e-» 
omnes optarim, qvi expetienuanu 
praetendunt, qvibusve obtruditur-., 
utcircumfpiciant,an ea fit fatis tuta. 
Qyidenim praefentia gladii carnifi- 
cis ad febrem abigendam & qvidem 
continuam?Scio, fi effeitus refpon- 
det,qvorfum illud fit referendum, ad 
imaginationem fcilicet , metum & 
terrorem. Hujusmodi vero effe- 
dius licet in febribus intermittenti- 
bus fymptomaticis obftrudhones re- 
ferando five aliqvando profuerint-., 
five prodeife poffint, an propterea in 
febribus eflentialibus & continuis 
funt excitandi, & qvidem ab idiotis 
permittentia & prohibentia ponde- 
rare non valentibus ? Certe, non 
poflumnon iterum qvaerere : Qyid 
heic fperandum eft ab idiotis ? 
^.29. Interim qvia ejufinodi au- 
xilia certam fuperftitionem fecum_» 
vehunt, praeftat abftinere ab iis,cum 
habeamus remedia licita & nullo 
modo fufpeda. Pulchre Matthias 
Glandorpius in traci. de Paronych. 
Inter eft pietatis, has fuperftitiones a- 
niles & improbas, minuere adeo^ tol- 
lere , ώΓ* in remediis qva in natura a 
Deo opifice condita fundantur, acqvi- 
efcere_5. 
§. 30. Deplorandum autem eft, 
qvod verum atqve optimum confili- 
um poftremum hodie obtineat lo- 
cum , ubipleriqve vanas fraudulen- 
torum fe&antur promifiiones , qvi- 
bus maximo fuo merito accidit qvod 
Andreas Dudithius ap. Scboltzium 
Ep. 16. praedicit ; ^vi agyrtarum 
vani- AT TONI T O. 
vanitatibusfefeaot os tradunt, impru- 
dentia fua poenas dantfmultf avari- 
tia. Sic folent plerumqve qvi com- 
pendia qvarunt, magna difpendia re - 
ferres. 
§. 31. Utinam & noftri heic non 
peccarent aegroti vanos medicafter· 
culos praeter necesfitatem admitten- 
tes ! Gaudet Dania noftra,DEO fit 
laus & gloria fempiterna, Excellen- 
tisfimis,pietate,eruditione,experien- 
tia artisqve cognitione tota Europa 
celeberrimis Medicis, qvibus tuto fe- 
fe polient committere , ut non fit ne- 
ceflum Pharmacopolis & Barbiton- 
foribus,fanitatemexilla arte, deqva 
ne cogitarunt qvidem, promittenti- 
bus tam faciles prxbere aures, qvod 
tamen fpretis utilisfimis admonitio- 
nibus facere non cedant , & praeter 
pecuniarum amisfionem etiam fani- 
tatis,imo vitae faciunt jaduram , T/ 
ολ η κακόν; ην τα, coco- 
μίζοντο οι & £ 'ιητςικης 
Κως ^ημι^ξβοντες j vw τοίσιν aJecu^ 
τιοισιυ εχσι των καμνοντων, ( άνια.- 
ύτπφεο^οι 2.^βσιν^ qvodfub- 
audiendum eft J οκο^σιν χχ ικα^η 
εφαανετο εατατ^ voctehv Ωίη,ει μη fyjy- 
ελ%ι τη \ητ^ dtrei^j^vid enim 
ejfet mali , β tantum pecunias aufer- 
rent qvi Medicina opera male admi- 
nifirant ? Nunc vero extra culpam 
pofitis agrotis ( infertum fe exhibent 
ip fis mal um, ) qvafi haudfuscer e vi- 
deretur aegrotandi vis , nifi accederet 
ei Medici imperitia , rede hujus fari- 
nae hominibus occinit Hipp. inFra- 
cept. i. 
§. 32. Felices & iterum felices 
qvi alienis periculis fapiunt : infe- 
licisfimi, qvi ne fuis qvidem moven- 
tur , qvos, cum corrigere nemo va- 
leat; haud immerito fuo finimus ab- 
undare feniu: Sed longius extra ole- 
as, redeundum itaqj eft. 
137 
CAP. XXXI. 
Quomodo Excreta aut retenta effi- 
ciant morbum attonitum. 
f. i. 
OPerofam & vere daedaleam ali- 
menti confe&ionem non mi- 
nus neceflario multa & multigenera 
leqvuntur recrementa, qvam fabrum 
lignarium & fcriniarium fcobes, qvo 
fimili eleganter utitur Hofmannus 
$. Inflit, med. 5 5. Qvofum.alia in- 
utilia funt : alia adhuc qvendam 
pracftare poHunt ufum , in horum 
cenfu funt, Semen na]' e^o^lw it«u 
diAum & fangvis menftruus. 
§. 1. Sjcminjs in qvibufdam aeta- 
tibus 138 
DEMORBO 
tibus & temperaturis deoneratio- 
nem maxime neceffariam efle 6. loc. 
affi. 5 .& 6. San. tuend. 14. Galenus 
multis machinis demonftravit , nifi 
frcqventior & ultra modum fiat ex- 
cretio. Si enim illud fuperfluum_. 
non eft , dici non poteft, qvanta & 
qvam fubita fiat fpirituum profufio,fi 
freqventius e corpore extunditur, ut 
in medio iint exempla eorum, qviin 
ipfa venere fani fuere extimfti. 
3. Nam Plinius 7. nat.hifi. 5 3. 
Cornelium Gallum Praetoriym & T. 
Aitherium eqvitesRomanos invene- 
re obiifle , & Jovianus Pontanus in 
opufe. de obedientia^dht^wm cogno- 
mine Fererium Barcellonae in coitus 
atftu expirafie tradiderunt. 
§. 4. Num morbo attonito qvo- 
qve funt obnoxii impendid magis li- 
bidinantes ? Exemplo id comprobaf- 
fe videtur Henricus ab Heer , Cui 
Obfeiv. cfenfine Nobilis qvadrage1- 
narius dmfta virgine inter uxorios 
amplexus morbo attonito corripitur,, 
qvo diicufto & curato, nondum fatis 
cdoiftus prudentius voluptates fuas 
diipenfare, lateribus fuis non parcit, 
led ad furias revertitur, & inuxo- 
ri» finu ipia non advertente dulci 
morte perit. 
ί. 5. Atenimvero valde vereor, 
ne iiniftrum de hoc Nobili Viro fa- 
&um fit judicium , &in λαττοψυ- 
febui, animx defecftionem HippOcra- 
tidicftam , qvam fyncopen vocamus, 
hadie? inciderit ille ob copiofam Ipi- 
rituum profufionem, Medicus vero 
parum attendens pro attonito eum_» 
habuerit-.: 
§. 6. Si tamen nullum in judi- 
cando commiiTum eft erratum,&im- 
moderata venus morbo attonito ori- 
ginem praebuit, dicendum eft copi- 
fam illam feminis excretionem fpiri- 
tus profundendo caloremqve fan- 
gvinis disfipando malfam ejus reddi- 
difle frigidiorem & immobiliorem, 
ut ad anguftiores cerebri arterias de- 
lata moram ibi traxerit & obftru· 
(ftiones effecerit. 
7. Etiam' fangvis menftruus 
ftatuto tempore, h. e. lingulis menfi- 
bus eft excernendus ; twp 3 
μΐυυίων μη χμίξεονταν στόματα^ 
γυναικών ^ήνοσα γιγνοντω^ tholi J- 
> οΐξηστται μοι ον 
τ^σι ^νοικ^αι ν^σοισΐ) Menfibusau- 
tem non prodeuntibus corpora femina- 
rum morbofafiunt* Cur autem mor- 
bofa fiant , dicetur ntiht in muliebri- 
bus morbis, aitHipp. I. de genituras 
t* 7. Stetitqve promilfo 1. demorb* 
mulierum. 3. magnum exhibens mor- 
borum a μίαοκςυφία prodeuntium 
cumulum,in qvo an morbum attoni- 
tum qvoqve comprehendat, Eruditi 
Viri judicent.. Dicit enim t. 5. ejus- 
dem libridemorb mul.. d ^71 fej 
αφωνίη ' Sunt etiam qvibiu vocis in- 
terceptio ( adeft,) qva voce morbum 
attonitum alias fere denotat. 
8· Qvicqvidiit, etiam mor-* 
bum attonitum inde metuendumef- 
fe ATTONITO. 
139 
fc fatis fuperqve confirmat ap.Fabri- 
ciumHildanum 3. Obferv.xi. Mu- 
ltor Byfantina qvadragcnaria. admo- 
dum obefa &pletorica , farcinam_» 
menftrualem a multis annis per os 
& nares copiofe deponens : qvaeifta 
per aliena loca excretione forte non 
fatis procedente, derepente attopita 
concidit, & paulo poft vitam cum_j 
morte commutavit, fangvinis poft 
mortem copiofa per os & nares eru- 
ptione ( fed nimis fera ) novem ho- 
ras durante. 
§. 9. Nimirum,facileregurgitat 
fangvis interdicftus confvetas ire vi- 
as , atqve ad caput delatus cerebri ar- 
terias replet , diftendit &obftruit, 
ficqve morbum attonitum progi- 
§niC-'' x ... 
§. 10. Qyod a menftrui, idem 
etiam a lochiorum fupprejftone acci- 
dere poftc rationi omnino eft confen- 
taneum, imo exemplo dudum com- 
probatum a Bal^onio in paradigm. 
p. 3 18. ubi hanc profert hiftoriam: 
ComitU de Mauleurier uxor, cum ute- 
rum gereret, cafu eft Ufa ad regionem 
lumborum, ferunt non attigiffe partus 
tempui legitimum. Peperit. Omnia 
fatis ex voto. Pleuritis. Secatur 
vena f^pius , lochia fupprimuntur. 
,Α.'ΤΐόατΛ'ήκ'ΐ^^. Mors. Aperto cada- 
vere ligamenta uteri rupta reperiun- 
tur. Mirum hoc. Et forte ruptura 
hac purgationis non legitimi fafta 
caufa fuit. 
§. 11. Medici cadaver aperientes 
ad iochiorum luppresfionem tan- 
tum. refpexerunt, qvam ego non ru- 
pturae ligamentorum uteri, fed venae- 
fe&ioni faepius repetitae acceptam re- 
fero experientia edocftus. Fadaiup- 
prcflione, fangvinis άνα^μη & re- 
gurgitatio in caput contigit , qvae 
morbum attonitum attulit. Et val- 
de vereor , ne Philini uxor /. i .Epid. 
eamdem experta fit cataftrophen_,. 
Nam lochia fubftiterunt, febris fu- 
pervenit, palpitationes totum corpus 
occupantes morbum attonitum prae- 
fagiebant,qvi & tandem infecutus in- 
teritum attulit. 
§. 12. Scio qvorfum tendant In- 
terpretes : ego tamen graviilimae 
habeo caufas, qvare omnia iftalym,- 
ptomata foli biliofo adfcribamfan- 
gvini poft partum non fatis profluen- 
ti & demum prorfus fubfiftenti. 
$■. 13. Menfibus&lochiis meri- 
to qvoqve annumerantur hamorrho* 
ides eandem cum menftruo ratio- 
nem ftatumqve tempus obfervantes. 
Si enim a fnenftrui fupprcflione_, 
morbus attonitus eft metuendus, vel- 
uti jam demonftratum eft; qvidni 
etiam ab haemorrhoidibus fuppref- 
fis ? 
«4. Exemplum vide fis apud 
Amatum Lufitanum 5.Cur at. medie. 
3. EtvideturHipp.G^.y^w/.^d. 
idem velle, cum inqvit: οάμορρύί· 
μιχ&ν επ' oAiyov 
(ρανόσηςίΤ/ίοηι^εα εΑ^νν^ πτ^πλ^ 
γικόν (ή) ^Αεβ/δτομίη, 
Ex 140 
DE MORBO 
Ex hamorrhoideparce (fi paulifyer ap- 
parentptenebricofa 'vertigines oborta 
paraplegicum qvidfignificant. Solvit 
venafeflio. 
Ubi dubium flon eft, το 
μ^^ρν referendum efle ad fan- 
gvinis qvanti.tatcm, qvemadmodum 
•so Ιπ ολίγον ad fluxionis tempus,fe- 
cus ac Cornario & Foefio vifum eft, 
qviutrumqve ad τα 'ζσ^ρπληγίΚονι 
non vero ad αιμορροΐδας οϊπϊφανΜίΓας 
retulifle videntur,qvibus verba pro- 
xime feqventia,^ τπζν r cJtti- 
κακόν li σημα^να , Et 
omne hoc modo apparens mali qvid 
fignificat, manifefte reclamant. In 
iis enim adverbium έτας digitum fle- 
<ftit ad όσον μικ^ν επ ολίγον. Et 
hoc modo ό^φαανόμ^ον heic dici- 
tur iignificarexa»oy?Ww», hoc eft, 
qvod bene apparuit & praeter ratio- 
nem difparuit,feu , haemorrhoides 
ea qva conveniebat qvantitate & 
tempore apparentes 
fignificant. 
§. ιό. Neqve hoc tantum, fed & 
a confveta narium hamorrhagi as 
fupprejja contingere poiTefuo nos li- 
cet funefto exemplo docet aurlfaber 
Laufanneniis apud Fabricium Hilda- 
num $. Obferv. 11 .qvi cum a juven- 
tuti narium haemorrhagiae obnoxius 
fuiflet,poftea ad fexagefimum aetatis 
annum eve&us grave aliqvod peri- 
culum inde metuens', amuletis flu- 
xum illum compefcuit fucceflu pror- 
fus infeliciifimo. Nam morbo atto- 
nito inde correptus protinus vita ex- 
cedere coadus eft. 
CAP. XXXII. 
Quomodo efy&ev «Β^ασίττΙα^ , (pOi? 0X- 
trinfecus occurfantpipisfimi morbi attoniti 
caufa fiant. 
§· Ι· 
AFfatim in praecedentibus tribus 
capitibus demonftratum eft, 
qvomodo τα ambiat dy 
τα 7KM[jfyja-facienddy& τα κεν^/^υα 
vacuanda morbum attonitum pof- 
fint concire: reftant deniqve εζω- 
fav ττ^στήττοντα) extrinfecus corpori 
obvenientia,inter qvae primum occur- 
rit Balneum. 
§. 2. De eo faluberrimum Hipp. 
nobis reliqvit monitum /. de diat. 
acut. t. ji. Asr^ov 3 ονχ^οίσι των 
ν^σηαάτΐύν dv ^εα/^οισιν,ίζ 
ξννϊχέως,ίς τα ο 'i™ 
ην- ATTONITO. 
141 
Vos ον rlw 
σί^υ -nwy άν^ξωττων· cv ολίγοι 
οικίησι πα,ξεσή£αςαι αρμ9ρα u^ 
οι ^ξατπ&οντεςίως & '^μηπα,γ- 
καλώς λχοιτο βλάτΑοιτ' αν χ αμι~ 
Kpf. Balneum ad bonam partem..» 
morborum confert eo utentibus , ad 
qv didam qvidemperpetuo, ad qv didam 
vero non item. Eftqve qvando minus 
eo utendum, qvbd homines id ηοη-Λ 
habeant fatis apparatum. In paucis 
enim domibus praparata r operiuntur 
convenientia infirumenta aut mini- 
^ri velut opus eft, Nifivero qvE per- 
belle lavetur > non parvam incurret 
noxam. Ita fane eft. 
§. j. Ergo ad fanitatis confer- 
vationem morborumve depulfionem 
co tantum edet utendum, neqva- 
qvam vero ad luxum & delitias, vel- 
ut fuo tempore fadum qveritutJ' 
Athenaeus, cum contra viri cordati 
averfisfimo ab eo fuerint animo.Ver- 
ba ejus leguntur lib. i. cap. 14. fecun- 
dum Cafaubonum. 
4. χ\^σ^άτως βα- 
λανκα τταρηκτομ 'tluo εν- 
ϋον Ίης τπλεως εωντων «να/ άυνά. 
ων το βλαπτικόν Αντιφάνης ^λοΊ. 
Εις μακαζ/cui ίο λατςαν ως cis- 
%κε με» 
Εψ^ον κομι^η. τητπικκ ^<zrr- 
κναάαΉεν ad 
Και o<7iC^,J λαβόμ9ρ^> rd 
Οντ&) ςτρεόν η ττζαγμα 
ΈξμιτπΐΓ^ · 
Μα vw με^ύ&ν 
Tev άρα%ν- χύε ^μολατζΗν 
α συ τπι&ς. 
Nuperrime etiam balnea fumpferuM 
initium,qva. prius in civitate ne qvi- 
dem ejfe permittebantur. epeorum-^ 
nocumentum Antiphanes declarat: 
^vam me beatum nunc dedere 
balnea, 
Et pene cobium. Nam mibi 
pojfet cutem 
Fricare qvisqvis vellet. Ut 
funt dura res 
Aqva calentes, & proterva^ 
balnea. 
Hermippus. 
Nec ebrium virum bonum ejfes 
convenit. 
Nonper Deos,nec ingredi ipfa-z 
balnea 
Calentia,qvafacis. 
§. 5. Cave autem de alio qvarru 
intempeftivo & male praeparato id. 
accipias balneo, qvod in morbum^ 
attonitum homines aliqvando con- 
jecit. Teftatur Laurentius Scha- 
randacus apud Fabr. Hildanum 6. 
Obftrv. p6.qvi feptuagenarius robii- 
ftus & evefticus ciim eilet, ex villa_» 
fua urbem reverfus & lalhtudinem^ 
membrorum percipiens domefticis 
fuis balneum communis aqvae fibi 
parare juilis illud intrat. Qvo fuc- 
ceiTu ? Per unicam horam in eo mo- 
ram trahendo lipothymiam perfen- 
ufcit> 142 
DE MORBO 
tifcit,& le&um illico petit, in qvo 
morbo attonito correptus eaderru· 
node extingvitur. , 
6. Riglus pancratiafta voca- 
tus fummo diluculo a Tito Caelare 
in balneum venit, lavitqve cum eo: 
atqve poftqvam femel bibit, ut fama 
eft,correptus apoplexia extemplo ex- 
piravit, referente Plutarcho in pra- 
ceptfalubr.haudprocul ab initio. 
§. 7. Nimirum, qvod re&ilfime 
Hildanus monet,in balneo aqvae dul- 
cis non tantum corpus fit lubricum, 
pori ac viae omnes dilatantur, fed & 
vifcera,praefertim hepar & renes,imo 
Cor ipfum incalefcunt,& fangvis in_» 
vafis effervefeit, qvi vaporofior fa- 
dus,& ad cerebrum appulfus,ibidem 
condenfatur, & morbum attonitum 
producit obftruendo,idqve inprimis, 
fi adhibetur ventriculo fibis onufto, 
Praeceptorend docente 2. d. diat. 3 5. 
Τα Asrga βίβρωκοδί- 
vm τα viarsp - 
cx rd σωμοίΐι ες Ίτλ&ιονα^ 
oyKoviCalida balneapaftum ( homi- 
nem ^calefaciunt d humeEidtyliften- 
dentia in majorem molem dominato- 
res in corpore. Dominatum autem 
in corpore exercent fangvis, & fpiri- 
tus huic inambulans. 
§. 8. Cum qvibus gemina viden- 
tur efle qvae leguntur d.uilt. acut. 3 2. 
m/te νεορρόφη'^ι^τε νεόττττν λ^ 
d&af ι^ητΐ > α'/π τήναν ταχύ 
τ Neque lauandus eft qui 
recens forbitionem aut potum fum- 
pfit: neque forbendum aut bibendum 
eft cito poft balneum. Unde & patflo 
poit prohibet lavare eos, qvibus fan- 
gvis c naribus erumpit, nifi minus, 
qvam pro occaiione convenit,fluat. 
Bellum indixit balneumplethoricis & 
cacochymitis, inqvitHeurnius Comm. 
ad y.aph. 42. Idam concitat fuccos, 
eos^ putrefacit ac alio excludit. An 
ex Dodtiilimo Liebautio? 
§. 9. Sic enim ille in Scholiis ad 
hunc aphorifmum: Aduerfifmum bal- 
neum eft tum plethoricis tum cacochy- 
mis, quod humores quietos moveat, 
eos putrefaciat, & ad partes nobiles 
aut ignobiles quidem fed imbecilles & 
liquidiores factos traducat. Ex his , 
ni fallor,Hofmannus ylnft.med. ] 8 · 
Balneis ne utanturplethoricis cacochy- 
miquo refero crapulam} & omnino 
^i,qui d menfa referunt turgidum uen- 
tri culum. 
10. Capitis ablutionem fangvD 
nem ad cerebrum copiofius attra- 
hendo & obftrudiombus anfam prae- 
bendo puellam qvandam in morbum 
attonitum praecipitafle teftis eftAma- 
tus LuEtanus Cent. 1 .Cur. 3 6. 
§. 11. Saepisfimeautemhocacci- 
dit a caufis violentis ictu & cafu, in-» 
qvibus Cerebri concusfid (σβσιν vo- 
cat Hipp.) fit: & vel fangvis pertur- 
batur,atqve in arteriis figitur ac im- 
mobilis redditur,qvb minus holpite« 
ei inambulantes in cerebrum fubje- 
dlum poflintdefcenderc; vel dolor-» 
oboritur, unde copiofior fangvinis 
afflu- ATTONITO. 
143 
affluxus &ex affluxu obftrudio ex- 
citatur; vel deniqve ex vehementi 
concuftione cerebri vafa ( qvae non_. 
pauca funt ampla & robufta : fed 
multa exilia & debilia, uti olim an- 
notavit Ariftot. 2 part.anim.7l·) dila- 
cerantur,ut ruptione fada fangvis e 
vafis fuis effundatur,iftamqve effufi- 
onem vifceri nobili valde inimicam-» 
abigere fatagens irafcens natura_» 
ftatim ad partem affedam multum_» 
fangvinis eo ablegat,qvi copiose iftuc 
delatus facit φλεβών Hip- 
pocraticam,qvam αιμοςασπωι fuperi- 
us appellavi. 
§. 12. Docuit illud magnus no- 
fter Dodor x.de mor-b. 14. ην ό εγ· 
κεφαλή te (c πόνεση πλη- 
γίντΙ^-^άφωνον Φ^ρρ^ημα ptv^cu, 
ανάγκη, qcfi μήτε άκ^αν. Si cere- 
brum concujfumfuerit doluerit per- 
cufft (cerebrum ) illicb vocem interci- 
pi necejfc ef , & neqve videre neqv^ 
audire. Qyod Coac.pranot.^<7(7.re- 
petivit & 7ΓΌ^α Ό-νησκχσιν ad- 
jecit , atqve ut verifftmum in aphor. 
5 8. lib. 7. brevioribus verbis anno- 
tavit : οκόσοισι σαι ο εγκεφαλ^ 
Φωό τιν& 'ΰ^φ^ίσι^,ανάγ- 
κη αγώνας ·ω^ρ^ημα^. 
^ytbus cerebrum ex aliqva caufa con- 
cujfum fuerit , eos voce captos fieri 
necejfe efi protenus. 
§. 15. Levis hallucinatio , qvod 
Cornarius & Foefius heic^' αφωνον 
reddant,per mutum, aut voce privari, 
qvam cap. 4. hujus abunde correxi: 
gravior eft , qvod ?lw cr^Qiv & 70 
Qdi^iv Hollerius, Duretus, Salius Di- 
verfus , Foefius & Heurnius expo- 
nant de vehementi feu validaplaga, 
nimis certe fpecialiter, cum hoc mo- 
do de iis qvibus cranium in vertice 
valde durum eft & folidum loca al- 
lata tantum eilent intelligenda. 
§. 14. At enim vero , nonne eti- 
am ii qvibus fons ferius iiccefcit atq; 
oifeus evadit , aut qvi bregmatis os 
adeo tenue habent & papyraceum^ut 
ad folum contaftum doleat, τΐυυ tru- 
σιν experiuntur ? Certe Hippocratem 
illos non excipere, necvehementio* 
res plagas folum intelligere velfilise 
Nerii hiftoria 5 .Epid. 11 .ipfos docere 
poterat,cui palpum illud amatorium 
ftatim excitavit dolorem, dolor co- 
piofiorem fangvinis affluxum, unde_> 
inflammatio,neqvaqvam vero pecu- 
liaris ifte & in mufeo a recentiori- 
bus excogitatus morbus cerebri com- 
motio, fucceflit->. 
§. 15. Iftam autem η 
(ΤΜί&ηναι derivat Cous aphor. 1 ^dib. 
χ. dvd) τ*ς πληγης c^i vbju κ^φΛ- 
λ^/ive plaga fit levior five gravior, 
modo gravis inde cerebro vis infera- 
tur. Aphonfmus ita habet : cHi 
πληγη ες rbh κεφαλιά εχπληξις η 
'^τ^φ^σννηί^ΛΗονι Plaga in caput 
accepta attonita apprehenfio aut dah- 
riumfuperveniens, malum-s. 
§. ιό. Dux Interpretum fx/arA^- 
£p;aiteife, orau μη 
μήτε ά^ΛαίΛΤΓί'^α^οΐζ 144 
DE MORBO 
τοϊς οφ^αλμοίς έφ' ησυχίας μ^ωσιν. 
ομοίως ϋπν ΰέοις άκστλα^σιν·) 
Cum nullam edunt vocem, nec qvid- 
qvam agunt :fed apertis immoti ma- 
nent oculis^velut ti^qvi metu pavore 
perculji funt & attoniti, qvod non- 
nulli vocant Obftupefccntiam : re- 
liqvi omnes ad unum ftuporem; 
forfan qvod ap.Thucydidem, Plutar- 
chum,Sophoclem,fEichinem, Xeno- 
phontem & alios in ea fignificatio- 
netam εκπληξις qvam 
vel cocos λήγομαι reperiatur. Ho- 
rum autem omnium nemo vim vocis 
neqve confilium qvo addudus Hip- 
pocrates οκπληζεως voce uti malue- 
j;t,peripexifle videtur. 
§. 17. Ipfc Galenus ob vocis 
emphafin dubius redditur, nec eam 
•certo cuidam morbo audet attnbue- 
xre,fed nimis generaliter de infignio- 
Te qvodam cerebri morbo accipit-.. 
-Qyis autem eft infignis ille,o Galene ? 
Reliqvi εκ^λη^ιν affedlum frigidum 
notare pronunciant, cum qvibus fa- 
cit Hollerius Comm. in hunc aph. 
§. 18. At enim neqve hi fatis at- 
tentifunt in mente Senis inveftigan- 
da. Qyid enim delirio,cum morbis 
frigidis efl: commune, ut cum iis de- 
beat conjungi, aut ex eodem fonte^ 
derivari ? Sane,rion tam fupinum aut 
•negligentem in rebus conjungendis 
aut disjungendis fuifleHippocrattmj 
-vel ex graviflima ejus & 
Xaconica breviloqventia patefeit.* 
ip. ScioUofinannum 
med.^i. §.ό.delirium,qvod in phthi- 
ficis de (peratis & marafmis depre- 
henditur,merae caloris debilitati ac- 
ceptum ferre. Verum & hoc fcio, 
falli Virum egregium, fi caloris de- 
bilitatem concipit in tabidis, qvi po- 
tius fangvinem fervidiiltmum conti- 
nent,& qvibus r, ή 
υπο id κάυματί^ σώμα- 
71 s^eraj^Cdro & ulcus a caumate^ 
qvod eft in corpore , coqvitur i. de^ 
morb. 18. 
20. Deliria certe hominibus 
non obtingunt ex ulla intemperie^ 
frigida,imo ne calida qvidem, fed ou- 
ματ^ re οκκεΜυη· 
/$px τΐυυ χίνησιν, fangvine 
corrupto emoto a confveta motionef 
docente Hipp. fub fin, l, i. demorb. 
Cum hoc modo fpiritus hdfpesfan- 
gvinis deflatufuo deturbatur, nom. 
amplius poteft a Mente regi, nec in· 
id, qvod, rationi ad confidcrandum 
proponi tur?figi. 
$· 2i. Delirium ergo delirant 
qvotqvot cum Hollerio de ullo mor- 
bo frigido1 heic cogitant. Sive_» 
enim ex plaga fiat vulnus, five cranii 
coirpreflio fi ve cerebri concuflio, 
cranio falvo , (cum aliud qvidinde 
contingere qvitum non fit)qvomodo 
per rerum naturam inde oriri poterit 
morbus frigidus ? Potius inflamma- 
tionem, adeoqve morbum calidum 
hinc metuendum efle vel Nerii filia 
tragico exitu docebit. 
2.zf £cqvis ergo undem veru» ΑΤ ΤΟΝΓΤ Ο. 
145 
& genuinus eft aphorifmi fenfus ? 
Hoc mallem difcere qvam docere,in- 
ierim tamen qvia nemo hadlenusfa- 
tisfecit, dicam qvid fcntiam: Qvod 
fiHipp. folumftuporem , obfiupe- 
fcentiam, obmutefcentiam aut fimi- 
leqvid inaphorifmo voluiflet incul- 
care, non εκττληξιν dixifiet, fed Ικςα- 
σιν aut κάτοχον , qvibus vocibus 
pafiim in mentis alienatione aut to- 
tius corporis ibupore utitur. Hae 
autem voces omnia gravifiima fym- 
ptomata, qvae etiam vehementiorem 
in caput acceptam plagam folentin- 
fcqvi, non comple&untur , qvapro- 
pter, ut eo melius & felicius ea com- 
prehendantur , arriiit Hippocrati η 
εκπλη^ις·, qvae εκςασιν & κάτοχον & 
^Όττ^'/ί^Μΐ & compre- 
hendit. Nam omnes iftos affedbus 
ex plaga in caput fiye idu five ca- 
fu accepta oriri polfe neminem fu- 
git. Confer qvae fuperiore cap. γ. 
difputavi. 
§. χNeqve alia venerandi Se- 
nis loca collata aliud videnturindi- 
care. Nam Coae, pranot. 499. & 
lib. 1. demorb- ubi idem icriptum eft, 
777; οκΌτλ^εως loco to αφ^νον le- 
gitur: ea autem voce, ut alibi, ita & 
heic , morbum attonitum denotari 
nemo ibit inficias, qvod Salii Diverfi 
Commentarius ad illa verba αφαλόν 
affatim arguit. Per mutum 
(redius voce captum dixiffet) fieriΊ 
omnem omnium virtutum animalium 
ablationem intelligens, inqvit. Sed 
cur potius dixit mutum'fieri,avam non 
audire aut non intelliger erratio hac cfl, 
qvoniaminomni percufftone , & cafu 
violento clamant homines fi autem 
qvispercujfus , aut ex alto cadens non 
loqvatur , fed tangam mutus redda- 
tur , fignum e fi , qvbd ex tali cafu rex 
videt, nec audit , nec qvit.intelligit, 
aut deprehendit patiens :fi enim qvid 
intelligeret , dolcret, & dolendocon- 
qvereretur : cujus ratione Hipp.omni- 
bus aliis conditionibus fuppr effis men- 
tionemfacit de hoc tantum,qvodmulti 
fiant, id efi, fine loqveia, fine voce 
& fine intelligentia. Hadenus Pi- 
verfus. 
24. Hippocratis lentendam 
Qasvoffgp comprobat Felix Plate- 
rus /. 1 prax cap. 2 .cum inqvit .· Idem 
(apoplexia^ a caufa externa violenta 
acciderepot efi , ut cerebri contufione 
exi^u vel cafu,at fi cerebrifubflantia 
vulnerata minime fit , utfangvisqvo- 
qve cerebri cavitates, ipfiusf fubfian- 
tiam, iisprafertim lodstubi cojitufa 
efi,oppleat. Sicuti in taurorum fecu- 
ri percujforum cerebro fieri qvotidie 
vident mulieres , qvando cerebrum, 
anteqvam coqvatur 3 a fangvinegru- 
mofoprius repurgant } unde apoplexi- 
amfierifu bito necejfe efi rnifi is per na- 
res, aures aliasve partes feu vias vi- 
cinas, utqvoqve interdum fit fiatime- 
rumpat : aulevior fuerrit cafus, un- 
de levior obfiupefcentia potius {ac- 
cidit. 
25. Plufculapaifim in Medi- 
corum 146 
DE MORBO 
eorum obfervationibus occurrunt 
exempla, facilem ab idu vel cafuiru 
morbum attonitum lapfum coargu- 
entia. Nam, exorta inter duos ju- 
venes lite, ciim alter alterum exten- 
to brachio alapa percusfiifet,in mor- 
bum ftatim , qvem Grae- 
ci vocant, rcfolutus vapulans, pau- 
cis etiam horis ftrangulatus in- 
teriit , Benivenio lib. d. abd. morb. 
CAuf CAp. 11 o. 
§. 26. Apud Foreftum 10. Obf. 
79. Rufticus fupra caput laefus & 
percuflus longo tempore poft capitis 
dolore affedus & curatione inter- 
mifla in morbum attonitum lapfus 
cft, qvem poftea paralyfis unius bra- 
chii & cruris excepit. Et apud Fabr. 
Hildanum Vir inter pocula accepto 
colapho retrb in terram labitur ac 
pofteriorem capitis partem cum nu- 
cha contundit aliqvantilper manens 
exanimis: ad fe vero rediens & ad ae- 
des fuas ie conferens circa primam 
nodis morbo attonito corripitur & 
leqventi die naturae debitum perfol- 
vit. Vidi ifius vehementi a avulfum 
Ab interna ( cranii) tabula fragmen- 
tum ( integra exterius apparebant 0- 
vnnia ) cerebro fuo acumine profunde 
infixum , apoplexiam excitaffe mor· 
temffubfecutam , ait Petrus P avius 
de Offib.p.m.3^, Confer· Tulp. 1. 
obferv.med. 3. & 6. 
27. Qyidipfe viderim, fideli- 
ter commemorabo. Accidebat an- 
no fupra millefimum & fcxcentefi- 
mum undeqvinqvagefimo , dum_» 
Lugduni Batavorum cumDn.D.Go- 
maro, Medico clariflimo,Nofocomi- 
um freqventarern, ut mulier qvaepi- 
am idu & vulnufculo in fronte ad 
fmiftrum oculum a marito (qvi fo- 
culo fuppedaneo , belgice CCtt 
uxorem petierat) accepto^ 
paulo poft occumberet : capite ca- 
daveris juflu Magiftratus Leidenfis 
aperto craffa meninx admodiim erat 
inflammata &tumefada : circa li- 
num qvartum infignite dlftentum 
fangvlnis nigerrimi concreverat co- 
pia , caeteris partibus omnibus qvam 
maxime falvis. 
28. Hoc vifo, ftatim de mor- 
bo attonito mihi oriebatur fufpicio, 
& a domefticis ea de re certior fieri 
cupiebam. Caeterum hae, cum ru- 
des eflent, & pauperculae,aegrae rebus 
forfan non fatis accurate prolpexe- 
rant: ideoqve licet nihil,praeterqvam 
qvod deliraflet , & cum ftertor# vi- 
tam finiviflet, potuerim refcifcere: 
tamen morbo attonito eam periiflt 
nullus dubito. 
5. 29. Medici praefentes de mor- 
bo attonito fecuri, & uxore extinda 
marito qvoqve interitum creare no- 
lentes , pro ipfo pronunciavere fen- 
tcntiam,& Chirurgi,qvi pofteamul- 
dabatur, negligentiam,qvod venae- 
fcdionem praetermififlet , maximo 
fuo merito accufavere. Ilie enim, 
fi tempeftive fangvinemmifiiTct, aut 
de miflion^dubius peritumMedicum 
con- ATTONITO. 
147 
confuluilTet , tamcraifae meningis 
inflammationem tumoremqve,qvam 
CM/χυμωσιν κ, revellen- 
do . & derivando potuiflet prohibere. 
Sed , cum foli videantur fibi fapere, 
pudor vetat rufticus , qvo minus im. 
exiguis, ut faepe apparent,capitis vul- 
neribus Medicum vel accerfant vel 
confulant. 
§. 50. Deprimitur qvandoqve_> 
cranium a caulis violentis,tum crafla 
meninx cumvafisfuis comprimitur, 
dolorqve excitatur : dolor fangvi- 
nem iempcr invitat ad copiofiorem 
affluxum : iangvis cum ob copiam, 
tum ob vaforum anguillam facilem 
circuitum haud inveniens moratur, 
& moras trahendo obftruit , unde_> 
morbus attonitus monitore Grego- 
rio Nymanno in tr attat. d. apopl.cap. 
23. licet oblocumaffc&uminlinu- 
bus cerebri qvaefitum paulo aliter-» 
rem definiat Vir dodliflimus. De* 
preflio, inqvit, cranii ab ittu^ con- 
tufione vel cafu vehementiore, fi inpo- 
fieriore parte occipitis fiat &finuum 
congrejfus prorfus comprimat, fi triti- 
bus vitalibus viam praeludere , hac^ 
ratione apoplexiam inducere potett .· 
verum ·, cum fapijfime in tanta cerebri 
con tufione & vafa ejus rumpantur, 
probe videndum, ne id ^qvodfangvini 
adferibendum , ah qv an do cranii de- 
prefiioni foli attribuamus. Optima 
fane & probe notanda cautela. 
§. 31. Exempla vide fis ap. Fabr. 
Hddanum Ccnt.z, obferv.}.^ 4. & 
Hofmannum Animadv. in Montan. 
cap. 13. §. 9 μ Nam qvo minus al - 
teram hiftoriam cum illo de Epilepfia 
accipiam , facit convulfionis abien- 
tia , qvam Vir diligentisfimus nom» 
omifiifet, & cita mors intra fex horas 
vitam eripiens, & tandem copia fan- 
gvinis extravafati , qvam fex hora- 
rum fpatio vaporibus fuis epilepfiam 
excitafle non fit verifimile. Qvin_» 
Hofraannus ipfe §.95. ejufdem ca- 
pitis fatetur , inflammationem inci- 
pientem qvidem facere apoplexiam; 
paulo progreflam vero epilepfiam, 
cum exhalantes a putredine vapores 
ftipant nervorum principium. 
§. 32. Ex tumore in capite ab- 
lato idem contigifle obiervavit Ex- 
cellentiflimus & Celeberrimus Tho- 
mas Bartholinus in Obfervationibus 
fuis raris f Cent. 4. hifi. 8 6. Mulier 
Leidenfis tumorem in dextra fincipitie 
parte gefi au it externum. Ablatus U- 
lefuit celeri Chirurgi periti manu, & 
fineullogravioru mali metu tres dies 
effluxerunt. Sed qvarto die fubitb 
invadente apoplexia moriebatur , ut 
pradixerat altis motus exemplis Clar. 
Walaus. 
33. Soletin hujusmodi £afu 
fangvis omni arte a Chirurgis .cohi- 
beri,ne multum ejus effluat, damno- 
fofacinore, cum morbus attonitus 
inde fit metuendus vel,fi heic non fu- 
it erratum,fangvis, qvi antea in tu- 
morem abfumebatur, obftru&ionem 
fecit mortalem. Unde pcrfpicuum 
cft 148 
DE MORBO 
cftfola capitis vulnera nullo cafu 
nullaqve percufiione praegreffa mor- 
bo attonito interdum praebere origi- 
nem-». 
54. Nec multum meo qvi- 
dem judicio aberrabit, qvi de ipfo 
morbo attonito interpretari velit-» 
verba Hipp. qvae leguntur /. de vuln. 
c.t.zj ficu h oi /&)Χπόπληκτυι γνον~ 
ταμ χ^^τως ^πόλλυντομ tog) εττία 
ημερεων cv τεοχάζων xgjj δέκα 
cv γρϊμω»ι.5ιιηΐ qvi attoniti fiunt r 
atqve ficpereunt ante feptimum diem 
in aflate^ut decimum qvartum in^» 
hyeme.. 
§. J 5. Nimirum in omni, praefer- 
tim capitis, vulnere dolor moleftus 
eft: doloris caufam ut amoliatur re- 
rum fuarum fatagens Natura,mul- 
tum fangvinis & ipirituum ifthuc 
impulfat, qvibus ceu vedibus renb· 
moleftam &triftem, doloris autore,, 
removeat loco,Galeno id nos docen- 
te \\.meth.med. g. Mia xfii η^ε τϊίς 
φυσεως. ούναμιςΑην Ί^ΟΌκρ/Ιίκην ονσ- 
μάζορ^ρ- οχεργ& αυτή κατ' ο%«* 
τχς κόαξες cs/ οίς αν ουκ&ηται 
λυ7τ5ντ@^τΐνός. εν $ τι τχ^ν λυττάν- 
των αυτήν το την οδύνην εξ^α- 
ζόμ^ρον adiovlbjTi ττοτ αχ η- τύτ 8V 
ΊχτΟ'νξίφαι csrfj^iscm φλεγμονίυ) S^iv 
οτε xf τ usp'^ εργάζεται, όταν 
ταις τΓξω^μις εαυτης κινησισι μι^εν 
ανυση y τήνικαυτ σφο^^ότερρν 
^ιχ^ξ^σα το λυπΖν 'ίΰτιοτρ/φα^. 
νυνεκ&λίξΜ η ·δ^ς το μέ^ρς coc των= 
ύ^τεξκαρ^ων άιμα πνεύμα, καν· 
τευ^εν c^i ταίς όΰυναις εις ογκον" αί· 
ξεταμτο μεξ^, ανάλογα τω 
αυτό ρυενίι χυμω· Una eaf natura 
facultas cf^quam excretoriam nomi· 
namus.. Ea tunc fuo munere tempe- 
fi ive fungitur,citm moleflum qvidfen· 
tit- Rerum autem naturam contri· 
flantium quadam efl ipfa dolorem af- 
ferens caufa, qvacunque ea fit.. Hanc 
igitur propulfarefeflinans inflamma- 
tionem interdum in parte affeUa ef- 
ficit. Cum enim primis fuis motio- 
nibus nihil profecit punc vehcmentio- 
re conatu qvod infeftat propulfurus 
ex vicinis partibus in aff.iHam fimul 
fangvinem & fiiritum extundit. Et 
hinc in doloribus in tumorem attolli- 
tur pars pro ratione confluentis ad 
eam humoris.. 
§. $6. Cumqvibus prorfus ge- 
mina funt,qvae leguntur ^.aph.^. 
κοινός τις ά^ιν b λόγ^ι εφ' 
ών η φυσις οώκξίνει· π. με& βίας, 
ως τΐω 'povrbuu οοίασε γνεται τά τε 
θάματά τά τη^ματ^^ οϊς ωτ· 
ττεξ τισιν οξγίνοις ^ce/flpri} (hu&M· 
rcq $ λυ^ίντα ^ια, yf &τό γχν 
τοϊς ό^υνωράροις μοξίοις ^πγνοντομ 
φλεγμονή τηςφυσεωςμΐρ οακρίνουι, 
τε όιωσαχ&ιμ το τΐώ όόύ- 
vlw εξΎ^ζόμ^ον, Ίνα τάτ 
πληρ&σης οάματς τε ττν^βμα)1^ 
αυτό. Qvae efficaciflimis Dni. Van 
derLinden verbis fic effero : Elatura 
ufitatum efl, qvotiens aliqvid valide 
excretum contendit, ut eo impetum^ 
conciat cum fangvinis tum fiiritus^ 
qvi· ATT Ο NI T O. 
149 
qvibus ceu machinis ufa cum robores 
expellat ea qva infefiant. Eundem in 
modum partibus dolentibus obtingunt 
inflammationes : feflinante fcilicet 
Naturaflecernere A excernere id qvod 
dolorem facit, ut qve id obtineat, im- 
plentepartem fangvine ac fiiritu. 
§. $7. Videnius , cum fpinula-j 
fummo digito infixa fangvinis afllu- 
xum & inde inflammationem accer- 
fit,qvam cito tota intumefcat manus 
&nifi tempeftive fubveniatur , in_>· 
gangraenam abeat. Qvam facile 
ergo minutae cerebri arteriolae pof- 
luntobftrui,fi fimile qvid accidat in 
capite?Exempla modo allata id pror- 
fus evincunt.. 
38. Imo vero absqve ulla vi- 
olenta occafione morbum attonitum 
ingruere pofle, fi extra vafa intra_» 
cranium effundatur fangvis, ex ve- 
ro icribit laudatiflimus Wcpferus 
Exerc.d.loc.afl'. in apopl. p. 2 2 9. Er- 
go, inqviens, fangvis extra vafa intra', 
cranium effufus apoplexiam efficiet, 
fi vel copiofior elabatur,, vel in pro- 
fandioribus locis & circa bafin ma- 
xime, extra vafa ftagnet , qvod tres 
primae hiftoriae a me receniitx com- 
probare videntur. Imo abunde-* 
docent. Facit autem id fangvis ef- 
fufus comprimendo cerebri arteri- 
olas, 
39. Jamdudum obfervaverat 
illud Platerus 1 .Prax* 2. Apoplexia-* 
freqventer rupta vena accidit : idqve 
nonnunqvam obplethoram ad vafa~* ' 
iisprafertim^ qvibus confveta hamor - 
rhagia per menfes, hamorrhoides & 
nares fubfl it erant. Qvibus & vi- 
ventibus adhuc & pofi mortem ma- 
gnamfangvinis copiam per os Ί nares, 
erumpere toties obfervavi,ut hanc po- 
tifirmam apoplexia caufam ejfie aliqvo- 
ties mihiperfivaferim. 
§. qo. Efulmine Patrem & fili- 
um ta&os, feptem diebus morbo 
attonito detentos, & legitima cura- 
tione accedente tandem liberatos 
efle vidit & memoriae tradidit Beni- 
venius hde abd.rer.cauf.Obf.z 3.. 
CAP. ΧΧΧΙΙΓ. 
Qvomodo Aer morbo attonito lar- 
piatur occafionem* 
I. 
Inevitabilem reciprocantis in pul- 
mone aeris neceflltatcm adum- 
braturus Magnus nofter Apollo i, 
defatjex,6fainfc:ToaiivTy wy- 
Z«- 150 
DE MORBO 
■χάνα πασι %ξΰη τισι σωμαστ τχ 
στν^οματ^ έχση,ωςε rdv ράμ άλ- 
Awv «ττανταν '&πο%όμ$ρ\& οαΛ^ω- 
-ζτ@^ κ, σιτίων τηττ/ν·) ^ύναατ αί 
ημέρας ^ύο τξ&ίς πλαονας 
· ην δε ^ξ Μπλάβοι τάς £ 
ση^ματ^ ες σαμ# διεξόδας> ον 
βραχώ μέρει ήμερης άοπλοι π αν. 
Tanta est omnibus corporibus (piritus 
necejfitAS) ut omnibus aliis & cibis & 
potu abflinens bomo^duos tamen, tres 
velplures dies vitam degerepoffit : Si 
vero qvis/piritus in corpus vias inter- 
ceperit ^exiguo diei /patio enecet ( cor- 
pus illud oportet. ) Hoc eninu 
fubintelligendum effc nemo non vi- 
dec_«. 
z. Cui bono autem iftam ae- 
ris infptrando attra&i '& exfpirando 
iterum dimifli necesHtatem inftituit 
optimaqvaeqvepraefentiens Natura? 
Relpondet Ariftoteles l.de Rc/piratio- 
necapA ι.^τ^ς τ^ν στύτ^ξίουι της κ^'· 
ψύξεως. Nam , -ζ^ς τ diva^ 
'Τ^οψ^ς ^ητλ/ τών ζωων εκαζον-,Ώ^ς 
την σωτηρίαν της καταψύξεως> ad 
ipfum qvidem e/Je alimento indiget 
animalium unuwqvodqvcy ad ( hujus 
«iTentix ) incolumitatem vero refri- 
geratione. Qvamobrem& illa? Per- 
ge ad cap. i d.ubi porro dicit Philofo- 
phus : κα^ψύξεως pSp iiv ολως η 
<rrJv ζωων ^MTcq φύ<πς?2^ rlu) οντη 
Map^ta ττίς ψυχής εμτήξωσιν f refri- 
gerio igitur omnino indiget animali- 
um natura^ob vitalem in corde ignem. 
Sicpoiteriora vsrba reddo, non qvi- 
dem ^'A/^ivjfed πζάγμα ng/ 
γ/ωμίω. 
§. 3. Accepit autem ut pleraqvc 
alia,qvae in naturali Philofophiapro- 
feflus eft,ita & hoc ab Hippocrate, 
qvi πλει^ν qvo&l.deprincip. 
tex.jAn. corde reponit, /. 1. de diat, 
tex. 11 .vocat ^ρμότατον ugj 
πυξι caliaiffimum & vahdi/β- 
mum ignem. Confer qvae Excellen- 
tiffimus Dnp. Conringius elegantif- 
fimo libello de igne animali cap.q.h^Q 
de re ut & toto opere congeflit. 
f. 4. Summa rei ex Hipp.& Ari- 
ftoteleadducftae haec eft : Ignem ani- 
malem haud fecus qvam qvemvis ali- 
um defiderare non iolum alimentum 
per vidum fubinde apponendum, fed 
& ventilationem per aerem in pul- 
monibus ultro citroqve commean- 
tem,qvi corpori adhuc circumfufus 
varia intemperie, fubita mutatione 
ac inordinato motu etiam attoni- 
ti morbi caufa extitiife deprehenfus 
eft. 
5. Siccior enim & frigidiot-» 
boreahbus ventis impetuofus corpo- 
ra noftra conftringit , eorumqve_j 
&Ό&πνοια* impedit,fangvinem ob- 
nubilat, incraifat, figitqve atqve ad 
ςάσιν nimiopere difponit,unde Hipp. 
3.4/^.23.in eorum morborum nu- 
mero, qvi omni qvidem tempore^, 
hyeme tamen his tempeftatibus foe- 
cundo potiffimum contingere-» 
confvcvcre, reponite, 
& funelto fuo exemplo. rd ab- 
unde ATTONITO. 
151 
unde confirmavit aedituus apud Fo- 
rcftum io.Obferv.fto. 
§. ό. Humidiorvero,frigidior-», 
Auftrinus&: uliginofus, prsfertlm_» 
Africo & Vulturno flantibus fpiri- 
tum obtundit &torpidum reddit, fan- 
gvinem ferum ejus augendo & fuli- 
gines retinendo fuliginofum facit & 
aqvofum,porosqveftringit , unde_> 
corpus fit ignavum,fomnolentum & 
adfumftiones cum corporis tum ani- 
mi obeundas ineptum. 
§. y. Audiamus iterum Divinif- 
fimumHippocratem(fispuiurv eum 
vocat Athenaeusl.^.cap. 1 ^fecundum 
Cafaub.^ cap. z 1 .fecundum Nata- 
lem Comitem) hoc prorfus neceflari- 
um efle pronunciantem l. de morb. 
facr.texλ 5. axdyv.n Ύΐσι /ffj νοήοι- 
σι λΰε&αΐ] τε φλυΰαν τον εγκε- 
φαλον}^ τχς φλέβας χαλαρωτε- 
eivwfffilvt βοξέοισι ξννίς&ί&αι 
τ® vytri^TUTOv \yκεφcίλXyNeceffe 
efi ab Auftrdlibus ( ventis ) qvidem 
diffolvi &flacceffere cerebrum,venas^ 
laxiores effe : a borealibus vero con- 
fringi qvod in cerebro efi maxime fa- 
num.lib.de aer.aq.loc.ait, hyeme au- 
ftrali&pluviofa,vere autem boreali 
& ficco ac tempeftuofo praecedente 
σχς ττξεζβύταζ ^ΰ^ντληκτας yr 
Vfc&af rj αξίς^. Val~ 
de fenes paraplegicos fieri dextram 
autfinifiram partem, ratione fimili 
annexa,qvalem z\lib. de morb. facr. 
jam audivimus Lib.de humor, text. g. 
& Μ™ βαρήκοοι 
ό^εες, κΛξηβα^κοΊ, νω&ξοϊ, XctAu- 
ηκοί. dufiri auditus hebetudinem, 
oculorum caliginem , capitis grave di- 
nem, corporis torporem & diffolutio- 
nem afferunt. 
§. 8· Idqve rerum ufufibi com- 
pertum effe profitetur, 1.1. Epidem.i* 
tertia temporis confiit. Cum enim 
Ver aqvilonium, ficcum & frigidum: 
jEftas fub finem aeftuofa ac violenta ; 
autumnus auftrinis pluviis facun- 
dus praecesfiffent, per hyemem -zc^- 
ττΑ^ξια^ incepiffe, multos corripu- 
iffe , & nonnullos eorum interfecit 
fe pulcherrima orationis ferie de- 
feribit-.. 
i'. 9. Per , nihil a- 
liud qvam paralyfes apoplexiae aut e- 
pilepfiae fuccedentes intelligendas ef- 
fe Galenus autor eft, cui confentiunt 
Interpp. Mihi Hippocratis mentem 
fedulo excutienti aliter vifum eft,non. 
e^^Autnv, fed ipfam in- 
telligendo, cujus fpecies eft -z^c.- 
e<rA^ui,qva de re pluribus mihi mox 
agendum eft in differentia hujus 
morbi. Speciei autem his qvidem 
terminis idem competit, qvod ge- 
neri. 
5. 10. Hinc lucem capiunt, qvae 
Ariftoteles 1.probizq.& z6./n^45· 
annotavit. Cum enim ibi qvaerit: 
24.^ 77 cv τις νοβις βαρυπ^ν εχχσι 
ά^υνατντε&ν οϊ αν&ξίύττοΓ, Cur ho^ 
mines in auflrina confiitutione funi 
tardiores ΰ" impotentiores ? & fub 
dubitandi formula refpondet; n otj 
C 152 
DE MORBO 
όλίγχ πολύ ΰγ&υ ytvtTcq > 2^^- 
Ό,κορφοι/ 2^ τΖαΖ άλεαν, όκ 
m(Cua,T©o υγ^ρν βα·ζό. Αη 
qvod ex pauco humor multus fiat, li- 
qvatus ob teporem ; Id ex leni fiiritu 
humor gravis? 
§. 11. Verba ex praecedentibus 
clara. Hoc folum obfervandum_> 
eft,rei ipfius naturam jubere,ut per_, 
humorem in auftrinaxonftitutione 
audumnonnifi fangvinem accipia- 
mus. Ut enim ille valet, ita & cor- 
pus , qvin omnem prudentiam huic 
merito referimus acceptam, docente 
Hipp l.deflat.tex.2 o .& 1 morb. 2 8. 
& qvodnam citius & facilius in cor- 
pore liqvatur fangvine? 
§. 12. Exempla exhibet Holleri- 
us i.demorb. intern.7.in fchol. A no- 
bis obfervatum efiA^ddn frigida 
Aufirina deris conftitutione Medi- 
cum qvendam dotiiffimum fexagena- 
rmm ultimo ίannant die Luteti £ a 
cana concidtjfie mortuum. Ruellium 
Septembri periiffe qvarto die }ficut id 
Bibliopolam qvendam codemdie: via 
Jacobaapibtorem qvoqve menfie aprili 
Anno 1545 .interiiffe fiertente apople- 
xia paralyticum altera parte evafiffe, 
utrumqvevtnofum td macilentum^ ut 
inde intelligas vim ambientis in fufien 
pienteprtparato. Ha&enus Holle- 
rius. Plura exempla cupienti fup- 
peditabit Foreftus hb. i v.Obferv. ma- 
gnum eorum cumulum. 
§. 13. Tantum poteft aeris ob- 
fcaevitas,tantoqve magis, ii fubita_» 
in aliam atqve aliam conftitutionem 
fiat mutatio,inprimis aferenain tur- 
bidam & ventis nimiopere agitatam. 
§. 14. Inqvies: Si ita res fert-., 
ut & aer fuum in morbo attonito 
producendo lymbolum conferat, cur 
adalTumptorum claifem caeterorum 
Medicorum more eum non retuliiti ? 
Cui ego : Aer omnium procatardi- 
carum caularum remotisfime mor- 
bum attonitum procreat, adeoqvc 
hoc in loco vix qvicqvam nili caula^ 
occafionarja meretur dici, qvse cor- 
pus humanum ad attonitum mor- 
bum recipiendum tantum difponit-., 
ideoqve de eo ultimo placuit dixilTe 
loco. 
§. 15. Sunt &,qvi huc referant 
aetatemfenilem, & habitum corpo- 
ris ευσαρχον» temperamentum cali- 
dum mediocriter humidum. Caete- 
rum, cum de illa in prognofticis oc- 
currat dicendi locus: de his vero in 
fuperioribus pasfim fit adum, ma- 
num de hac tabula. 
^ARTIC. VI. 
Differentia morbi attoniti vel Eilentialis 
eft,vel Accidentalis. Eilentialis duas exhi- 
bet ATTONITO. 
153 
betfpecies ; Hemiplegiam & Paraplegiam. 
Hemiplegia eft morbus attonitus unius late- 
ris : Paraplegia eft morbus attonitus partis. Ac- 
cidentalis duos monftrat gradus ■· Fortem_. 
& Debilem. Illa incurabilis eft : hxc curabi- 
lis qvidem > fed difficulter. 
CAP. XXXIV. 
Multos falfam morbi attoniti diffe- 
rentiam exhibuij]e ofienditur. 
§. I. 
PErfvafifuerunt, qvotqvot ha&e- 
nus de morbo attonito unqvam 
cogitarunt, vel qvicqvam fcriptis e- 
vulgarunt, non aliam ab Hippocrate 
traditam eife hujus morbi differen- 
tiam , qvam illam qvae 2. aph. 42. a 
morbi magnitudine defumitur & 
prognofticis potiifimum accommo- 
datur , qvamvis &in curatione fuum 
inveniat locum &ufum. Mira &in 
iis qvi Hippocraticam , vel fi mavis, 
rationalem Medicinam profitentur 
vix ferenda hallucinatio, qva occoe- 
cati non potuerunt videre qvam fx- 
pe & fedulo Hippocrates morbi at- 
toniti fpeciespropofuit. 
§, 2. SeduxifTe illos videturGa- 
lenus, qvi exprefieait, ^.loc.aff.ult. 
M άναα 
yiyvsrcq βλάβης , Di fi emi- 
tur Autem nfiectionis WA^mtuda ex 
ποχλ , qvamftirAtiani infert , vehe- 
mentia. Unde de aliis morbi atto* 
niti fpeciebus iecurus tres tantum vi* 
detur conftituere morbi attoniti gra- 
dus verbis immediate feqventibus: 
ών fi Μ ττλ^ν οηβέβη- 
φνσιν ρν-9-μ,χ με^άλίιν fj- 
«να/ εγκέφαλον 
βλαβών, εφ ών ολίγον έα^^ί- 
f Λτπζαπων 
άναττνοίω ηγηπον £νΛΙ 
2ΐ^λ&7τασάν τι βί^ με^ 
λης ywfyjvlw. γ 
(τκ&ιν τ&ς ^ίΟ'ΰτληκτας ανεβαίνει 9 
tlw ατπαλ£4αν τας avamor^· (ας 
73 γε μη xh&v τα σώμα- 154 
DE MORBO 
τ(^ ί ei? [βρ df otv βίον ττ^^ς) 
'ϊπΰόΰκνυσι τον αν&μωπον j ή 
μουυ ό^ύν όί^ιφερα τον juvatov· Pro 
qvibus Copus Interpres : Cum enim 
naturalem ordinem plurimum egredi- 
tur magnam ΐ cum veropaulum impe- 
dimenti cft , parvam in cerebro no- 
xam effe conjicere oportet^ Sane o- 
mnium pefiima fiiratio putanda eft 
qva & intermittitur f & magna cum 
•violentia trahitur : &fane mori con- 
tingit apopleCticos , ob id, qvodfiirare 
nonpojjunt : ficutipartium immobili- 
tas ad vita qvidem functiones inuti- 
lem reddit hominemf non tamen acu- 
tam infert mortem. 
Tributiftis gradibus non_/ 
contentus , artem per fe fatis lon- 
gam fubinde ampliando j qvartum_j 
iuperaddit Com. in i. aph. 42. his 
verbis : cv ^ποπλγ^ίαλς εξαί- 
φνης ανακ&ητοί σε rd άκίνητι 
vcvraf mu σώμα , πλ,Ιιυ μόνης 
αναπνοής » ως είτε αυτή κωλυ- 
j ή με^νν τί ηόε ό^υτάτη 
•ηΐν "^πΌπλη^ιων· όσοι άναπνεασι 
f^p , dfod βίας Γφο^ςτατης > 
τ^ης c^v η ^πυπλη^ία^, 
^ις ^ι^τοις,αΐλ rrfovj 
ό,σοι μ5ρ ανντνίας ζιας» 
μνωμαλον αίρΜΤον » ετι 2^6- 
KwrxQav εχ^σι τίνυ αναπνοίυυ ώς 
ίφ ών ye Οψ^σωζ&ι τινα f ά- 
ξενης it τοιάυτη^ ugj πζάσίω.ν d 
πάντα^γ^α cd άυτίυυ \dQaso. In 
apoplexiis totum corpus repentefit in- 
Jenfile immobile f fold refiiratione 
excepta. Nam fi ipfa prohibea- 
tur , maxima & acuti(fima eft hac a- 
poplexia. Qvjcunqve vero revirant 
qvidcm, fedcum maxima violentia-» , 
ferti laborant apoplexia. Forti qvo- 
qvefedminus ζ laborant ) qvi qvi- 
dem absqve contentione & violentia, 
inaqvalem tamen & inordinatam ac 
pr at er ea intermittentem habent rcftn- 
rationem t qvemadmodum in qvibus 
ordinem qvendam fervat debilis i da 
eft, eamf fi rite operatus fueris fortaf- 
fe cures, 
§. 4« Caeterum familiari tituban- 
tia neqve in hoc veftigio firmus eft, 
dum eodem loco mox aliam accerfit 
differentiam partim a caufa, partim 
a loco affedo, fi Diis placet, defum- 
ptam, πασα^ (dfi ait, «v ^ποττλη- 
%ja\ γίνονται της ψυχικής δννάμεως 
άδυνατχσης κάτω της 
κεφαλής, ητι φλεγμονώδη 
να 2^^εσιν cv cu/rd τώ εγκεφαλω 
συςαΓαν , η των κοιλιών turei εμτπ* 
•ατλαμ^ων, ΰγ^ότητ(^ φλεγμα- 
τωδ^ςι Omnes igitur apoplexia fiunt, 
cum animalis facultas non poteft in- 
fluere in partes capite inferiores, aut 
propter inflammatoriam aliqvam di- 
ftofitionem in ipfo cerebro hoftitantem, 
aut ejus ventriculis oppletis humore^ 
pituitofo, 
§, 5 . Pofteriori differentia repu- 
diata folam priorem , qva morbus 
attonitus in qvatuor gradus diftin- 
gvitur , ampleduntur. Thomas a 
Veiga Gom.in 3. loc.aff.ult. Holle- 
nus ATTONITO. 
155 
rius Com. adi.aph. 41. Antonius 
Valetius Exerc.ad 1. de morb.intern.'/. 
Hollerii. Cslalpinus in jpec. art. 
med. cap. 34. Foedus Comm.ad Coae, 
pranot. 479. Heurnius /. de cor- 
bis capitisxAp.i^. Foreftus 10. Ob- 
ferv. p^.infchol. & alii maximo nu- 
mero , qvia meliorem Galenus ipfo 
Hippocrate videtur conftituere di- 
vifionem , fi melior illa dicenda eft, 
qvae morbum non tam diftingvit, 
qvam cum aliis confundit. 
§. 0. Nam maxima illa & acu- 
tiffima apoplexia , qvam fineulla_» 
refpiratione concipit, non ad mor- 
bum attonitum, fed iyncopen cardia- 
cam pertinet , qvae nullam admittit 
curationem abfente ftertore infomni 
vero morbi attoniti chara&ere.Duo 
feqventes gradus inordinatam reipi- 
rationem comprehendentes revera 
unicum tantum efficiunt , qvem_. 
i%vpbuo fortem apo- 
plexiam vocavit Hipp. cui fi ultimus 
Galeni gradus adjungitur , incon- 
cuffia manet accidentalis illa Hippo- 
cratis divifio apoplexiae in fortem.» 
& debilem. Qyid ergo heic habet 
Galenus,de qvo glorietur prae Hip- 
pocrate ? Si nihil , curnonHippo- 
craticam propugnavit veritatem fu- 
pervacua operofitate relidta i 
7. Gradata ifta divifionemul- 
to deterior eft qvae feqvitur. Pri- 
mo enim morbum attonitum cum 
paralyfi noftratibus itadifla confun- 
dit, fibiqve contradicit; cum toto ca- 
pite ultimo lib.^. deloc.aff. multis 
machinis oftendere allaboret, non a- 
poplexiam eife partibus capite infe- 
rioribus folummodo captis, fed para- 
lyfin , qvod & alibi palfim profite- 
tur. Deinde inflammatoriam dif- 
pofitionem non effe veram morbi 
attoniti caufam ; nec ventriculos 
cerebri in eo morbo qvicqvam pati 
abunde, nifi penitiflime fallor, infu- 
perioribus eft demonftratum. Er- 
go neqve ab his aliqva hujus morbi 
differentia petenda eft. 
8. Unde duplicem luam vide- 
tur haufiife apoplexiam,fangvineam 
& phlegmaticam Marcus Gatinaria 
inprax. med. cap. 8. qv£ facile cor- 
ruit fundamento fubtradio. Nullam 
enim aliam apoplexiam in rerum 
natura effe, qvam fangvineam ita di- 
Aamadnaufeam ufqve fupra fuit in- 
culcatum. 
§. 9. BernhardusGordoniusmi- 
rabilem hac de re inftituitfermone, 
&part.1dib.med.cap.16. in haec ver- 
ba erumpit : Habet autem apople- 
xia tresfieciesy qva difiingvuntur ex 
parte materia & ex parte affligi tonis» 
Ex parte materia, qvoniam qvando 
ventriculi replentur omnes tam prin- 
cipales qvam non - principales , & 
omnino ac univerfaliter} e fi major; 
qvando vero replenturyfed cum rari- 
tate qvadam-jantum e fi media : Sedfi 
repletio fiat qvafi ufqve ad medium.^, 
eft minor. Ex parte accidentium di- 
fiingvitur, qvoniam qvando fufidrat 
cum 156 
DE MORBO 
cum magna difficultate fiUrna efi in^ 
ore^ox ficutfirangulatorum, & inor- 
dinatio anhelitus magna valde , tunc 
efi maporfiecies^atfi fuerit fine omni 
anhelitupuoce fiumadmotu tffenfu efi 
deterius. Infecunda autem fiecie^ 
efi fufiirium , fed nulla inordinatio, 
nec fiumaptec vox firangulatorum. 
. §. i o. Qvot verba tot fere heic 
iunt errores,qvorum praecipuos tan- 
tum attingo vel ideo, ut videat Le- 
dor,qvid fperandum fit ab ejuscemo- 
di Dodore,qvi docet,priusqvam ipie 
rededidicerit. Primo dicit, fe di- 
ftingvere apoplexiam ex parte mate- 
riae,cujus tamen ne verbo qvidem_» 
meminit,fed in decantata ventricu- 
lorum cerebri obftrudione primaro 
fundare occeptat differentiam , ad 
qvamoculi auresqve dolent; ubi to- 
talem & dimidiatam qvidem perci- 
pio obftrudionem,qvid vero fibi ve- 
lit repletio cum raritate qvadam,Oe- 
dipo opus eft. Ecqvis unqvam in.» 
obftrudionibus qvaefivit autprofef- 
fus eft raritatem ? Et cur moleftus eft 
ventriculorum diftindione in prin- 
cipales & non - principales ? Curm, 
unus tantum,fi verum fatendum eft, 
fit ventriculus, comparatio illa nul- 
lum habet locum. Ventriculis af- 
fuit meatus. Qyosnam 1 qvia id 
non exprimit,nihil docet. Illa au- 
tem , qvae ab afflictione defiimirnr ., 
differentia fuum utiqve haberer . 
ufum,fi rede fuiffet propofica,ut qvae 
oftendit,fitne morbus fortis,an vero 
debilis. Nofter autem nihil hcic 
affert novi,fed communem cum Ga- 
leno errat errorem.,. 
ii· GordoniumexcipiatJaco- 
bUs Horftius,qvi in difi. de apopl. th. 
2 0.iify?^.&ipfeineodem cum Ga· 
leno haeret luto,nifi qvod βιχρ'ΤΌμ.ίαα 
videtur ampledi. Primo eninu» 
Hippocratis exemplo apoplexiam^ 
facit Fortem & Debilem. Fortenu 
autem autoritate Galeni rurfum di- 
vidit in periculofillimam, m'qva_ 
refpiratioeft violenta : & eam, qvae 
refpirationem cum mugitu, ftertore, 
fpumaqve habet :& illam, in qva^. 
refpiratio ad oculum non appareo. 
Inqvibus curffa Galeno non mul- 
tum diflentiat,idem ipfi,qvod Magi- 
ftro objeci,didum efto. 
§. 11. Ludovicus Mercatus liba, 
demorb.curat. morbum attonitumu 
dividit in Legitimum & Spurium. Il- 
lum dicit fieri fubito & vera cerebri 
obftrudione: hunc lente δί potius 
copia qvam craflitie & obftrudione. 
Qvam vero haec fint erronea, patet 
ex eo, qvod caufae fuae diffidens lu- 
bricus eft in veftigio, cum in eodem 
paragrapho dicit,non omnem fpuri- 
um lente fieri,fed plurimos legitimis 
celeriores effe & breviores. Praeter- 
ea poteft qvidem diftindlo illa io 
febb.pleuritide, colica & aliis forte 
morbis locum invenire,in morbo at- 
tonito vero non item. 
i", ij. Nam,Z*^z7/w«w,qvantum 
ad vocem,eft,qvod fecundum legem, 
adeo- ATTONITO. 
157 
adeoqve aeqvum,juftum & conveni- 
ens eft. Spurius, qvi incerto patre: 
Nothus, qvi ex adulterio eft natus. 
In medicina vero morbus legitimus 
eft,qvi in omnibus Tuam naturam.· 
exade fervat,tam in afflidionis tem- 
pore & modo,qvam fymptomatum_j 
idea & concurfu: Nothus,qvi ab ifta 
άκρ^άα, defledit. Unde perfpicu- 
umeftjhanc differentiam morbo at- 
tonito neqvaqvam poffe adaptari, 
cum omnis fit legitimus,nifi qvis ve- 
lit nimium aMpyKoyw) & tremen- 
da confufione ima fummis mifcere. 
14. Ab hac Hifpani divifione 
non nifi fono verborum differre^ 
videtur Salii Diverfi diftindio apo- 
plexiae in Exqvifitam & Non - exqvi- 
fitam. Comm.inl.i.de morb.t.i^. 
Cui Exqvifita apoplexia fit^/U' fubi- 
tb crajjiot materia in cerebri ventricu- 
los irruens totalem facit obfiruttio- 
nem,&patiens fiatim fenfu & motu, 
una cum principalium funEtionum-s 
detentione,concidit .· Non - exqvifita^ 
vero,r^»z crajjlor illa materia in ven- 
triculos cerebri irruens, vel non firma- 
tur in iis, velfirmata totalem non facit 
obfrublionem inprincipio ,fed in pro- 
ceffu,nifi arte malum prae aveatur. 
§. 15. Caeterum Vir dodilfimus 
praeter Mercati errores in longe plu- 
res fe inducit laqveos. Exqvifitum 
hadenus Latinis omnibus dicitur.», 
qvod diligenti inveftigatione & pru- 
denti eledione qvaefitum eft. Qyo- 
iusqvisqveauicmeft, qvi ita qvaerat 
morbum attonitum, malum nun- 
qvam fatis pertimefcendum ? Qy%- 
nam vero illa eft confufio, cum ca- 
rum, vertiginem, coma & fimiles 
morbos vocat, apoplexiam non - ex- 
qvifitam ?fpuriamfortaffis autumat, 
qvalis tamen nulla eft, nihilqve me- 
moratos morbos cum attonito mor- 
bo habere commercii nemini noju 
notum-». 
16. Deinde iemiobftrudio- 
nem conatur invehere, qvae vix ani- 
mo concipitur,multo minus in mor- 
bis occurrit. Porro ventriculorum 
cerebri obftrudtionem cum Galeno 
amplexatur &fupponit, qvod into- 
lerabile eft. 
§. 17. Tandem qvotqvot nume- 
rantur affedus praeternaturales hoc 
modo diftingverentur, qvoniam ex- 
aila vel legitima apoplexia ipfi eft 
principium morbi: jam vero omnes 
omnino morbi etiam acutiflimi ha- 
bent principium: ne qvicqvam dicam 
de illo , qvod hac ratione nulla^ 
darentur figna morbum prtffagi- 
cntia_». 
§. 18. Hieronymus Capivaedus 
differentias hujus morbi fumit a for- 
ma & efficiente, negatqve Galenoa 
fubje&o easdem poife capi, eo qvod 
femper ratione principum funtftio- 
num,fubjedum fit cerebrum, ratione 
fenfus & motus,totum corpus,. Pri- 
femper ita & heic vereor-», 
ne Vir optimus nimium dividendo 
tandem fiat imperceptibilis fal.tem,fi 
non 158 
DE MORBO 
noninvifibilis : deinde gratis Gale- 
num hac in parte reprehendit vana 
perfvafus ratiuncula. 
§. 19. Nam,licet cerebrum fem- 
perfitfubjedtum affedtionis, tamen-· 
illud non patitur qvatenus eft pars 
fimilaris, ied organica : qvia ergo 
diverfaeejus partes fecundum Gale- 
num obflruuntur , nimirum modo 
corpus ipfum,modo ventriculi cere- 
bri,diverfaz qvidni poflent inde effe_> 
differentiae ? Si firmum effet Galeni 
fundamentum, neqve cap. 11. ever- 
fum_». 
5. 20. AlexanderMafiaria vari- 
as habet differentias. Primum,- 
enim ablegata Hippocratica divifio- 
ne qvadripartitam Galeni amplecti- 
tur : deinde pro varietate caufarum_» 
varias qvoqve dicit effe differentias, 
nimirum aliam effe a pituita, aliamj 
a melancholia,alia a fangvine,de fla- 
va bile heefitans. Ubi miror, eum_» 
nec flatus,nec caufas externas addi- 
diffe. Poitea a tempore qvoqve fu- 
mit differentiam,& aliam apoplexi- 
am periodicam, aliam non - periodi- 
cam effe dicit,producitqve Galenum 
& Avicennam fic fentientes. Tan- 
dem qvandam apoplexiam ait fieri 
per ventriculis cerebri: 
aliam per συμτπί&Μα» vafis jugula- 
ribus obftrudtis. 
21. Proh Deum,qvanta 
1 qva utiqve non fuiffet opus, 
nifitot falfae hypothefes Virum huc 
traxiffent. Qyodde jugularibus.va- 
fis affert,non Hippocratis, fed Avi- 
cennx commentum, fed commen- 
tum tantitm eff Iis obftrudlis non 
fit morbus attonitusffed fyncope car- 
diaca, qvod toties fuit affertum-·. 
Nulla igitur inde petenda erat diffe- 
rentia: nec ulla tempora particula- 
ria aut circularem afflidlionis vicifli- 
tudinem morbus attonitus agnofeit, 
fed ab initio ufqve ad finem fine in- 
tervallo perfeverat, fiqvidem ejus- 
dem morbi poit breve tempus redi· 
tus, recidiva non vero paroxyfmus 
dicendus eff Sed nec alia praeter.» 
fangvinem caufa morbi attoniti ma- 
terialis concipienda effveluti cap.13. 
fuit affertum. Multo igitur fatius 
fuiffet, veris hujus morbi fpeciebus 
ignoratis folam illam morbi attoni- 
ti divifonem retinuiffe , qva Hipp. 
magnitudinem morbi refpiciens 
eum in Fortem & Debilem partitus 
eff 
22. Profper Martianus Com. in 
l.z.demorb.adparagr.G^. fatetur-· 
qvidem fangvinis in morbo attonito 
fufflaminationem,ejus vero cum tri- 
plicem faciat caufam,tres qvoqve in- 
de proponit apoplexiae fpecies. Pri- 
maipfieft, ctim humores acres fan- 
gvini in arteriis contento admifeen- 
tur. Secunda,cum ventilatio fan- 
gvinis prohibetur ob nimiam vena- 
rum repletionem. Tertia, ciim fri- 
gidorum affluxus fit in fangvinem. 
23. Verum enim vero haud 
profpere introduxit Profper iftam_. 
cau- ATTONITO. 
159 
caufae divihonem Hippocrati mini- 
me acceptam, ut qvi folum fangvi- 
nem conftituit morbi attoniti cau- 
fam.licet variis utatur vocibus,qvod 
luculenta verborum ferie cap. 
16. fumperfecutus,unde benevolus 
Ledor repetat, velim. Unica vero 
antecedens caufa in caufarum do- 
dtrina fuperius afferta nullam hujus 
morbi poteft conftituere differen- 
tiam-*. 
§. 24. Sennertus Ia.prati.med. 
primo qvidem Galenum fe- 
qvitur & pro morbi magnitudine in 
tres gradus apoplexiam diftingvit, 
poftea vero tot differentias alluit, 
qvot ejufdem conftituerat caufas , ut 
ita in univerfum novem videatur ac- 
cumulare fpecies.- Qyoniam autem 
fuperihs , cum'de caulis agerem, fa- 
tis prolixe expofui , qvam erroneas 
in caufarum enumeratione habeat 
opiniones, peculiari refutatione heic 
non erit opus, cum fubtra&o funda- 
mento per fe corruat qvicqvid eft fu- 
perftimftum. 
§. 2 5. Gregorius' Nymannus 
trati. deapopl. cap.}. primum re&e 
autoritate M.tgni Senis bipartitam 
proponit apoplexiam, Fortem & Mi- 
tiorem , qvx gradu tantum dilcer- 
nuntur i deinde vero minus redle 
Mercatum feqvitur & morbum at- 
tonitum diftingvit in Verum&No- 
thum, cum tamen omnis Verus feu 
Legitimus fit. 
§. 26. Joh-annesJonftonus,licet 
Sennerti pradlicam compendio edi- 
derit,paulo tamen aliter in ideaMed. 
L^.artic.^.hviyxs morbi fpecjes tra- 
^\x..Primo enim dividit eum in No- 
tham apoplexiam, qvaefit aut ab ob- 
ftru&ione carotidum & jugularium: 
& Legitimam, qvam viciffim dividit 
in eam,qvae eft ab obilrudtione bali- 
os cerebri; & eam qvae a compreflio- 
ne. Deinde repetit qvadruplicem 
Galeni apoplexiam, Levem , Vehe- 
mentem,Fortem & Fortiflimam. 
27. Caeterum poftunt qvidem 
illa in mufaeo excogitari & fcribi, in 
rerum natura autem nunqvam ita_* 
inveniri. Nam prior illa divifio' 
eumfuafubdivifione partimnon eft 
in rerum natura,partim huc non per- 
tinet. Solapofterior Galeni eft lub 
hujus capitis initium repudiata, hoc 
faltem iis,qvae ibi dixi,addo: Si fum- 
mus morbi attoniti gradus refpira- 
tionis abfetia metiedus eft,qvomodo 
vivet fortifiima apoplexia correptiicu 
tot aegrotorum hiftoriae abunde te- 
ftentur,non in ipfo morbi infultu eos 
extingvi. Proprias igitur voces non 
fatis exaudivifte videtur, cum 5. loc* 
aff. i. fcripfit; <4 τις οΛΛίτνοης ςτ- 
^f&ts τις tum χα,ζόΙαΛ > άυτικα 2^^* 
veru reVirationepriva^ 
tur corplico peritfLt ^.loc.aff, 7. ^0»«. 
όλης της αναπνοής to ζωον»ε1ι 
i impoffibile enim videtur? 
animal omni r eviratione eunti e pr i 
tum amplius fer vari. 
δ· 28. 160 
DE MORBO 
28· Sic veritatem profitetuo 
qvotiescunqve optimi Praeceptoris 
eftata non negligit. Ilie vero /. dts 
ftat.t.6.dixerat: qy όε τις 
τηςτί/ ττν^ματ^ ες τ σώμα ^ιε· 
β&χν μερν ημέξης 'dcrc- 
λοιτ αν. Si vero qv-is interceperit 
ffiritus in corpus vias,exiguo di et ffa- 
tio illud perditurus eft. Qyamob- 
rem ? rbuu $ cv καξ^Ια 
σβεσιν, ob calidi in corde extinSlio· 
nem diceret Ariftoteles , & ex vero. 
Nam r^n aliam ob caufam refpira- 
tio adeo neceflaria eft,qvam ob natu- 
ram ignis vitalis, qvi vult refrigera- 
ri. Qyomodo ergo Galenus dicit 
in fortisfima & pesfima apoplexia..» 
reipirationem prorfus abefle ? Qvi ex 
hac charybdi Magiftrumfuum cupi- 
unt extrahere,dicunt, reipirationem 
in fummo morbi attoniti gradu abef- 
fe ad ienfum : verum hoc modo in 
fcyllameum praecipitant,tacite accu- 
fando turpisfimam morbi attoniti 
cumfyncope& uterina praefocatio*· 
ne confufionem. 
29. Thomasa Veiga, ut ne a 
Galeni placitis recedere cogatur, mi- 
rifice ie torqvet Cont.in. 3 dcc.aff. ult. 
in abiblvendo eum a contradidione. 
Cum enim videret, ad anguftias Ma- 
giftrum poife redigi hiftoriis eorum 
qvi fortisfimo morbo attonito extin- 
ipfis fepukhris evigilafle tra- 
duntur,e qvo tamen neminem eva- 
fur um efle pronunciaverat: nihil ha- 
bet qvod reponat,nifi, Hippoeraticat 
nec effit at es & impoffibtlitates nun· 
qvam raros cafus excludere, nec per- 
petuum aliqvod artem admitte - 
re , qvod non interim habeat & de- 
ficiat^. 
30. Verum enim vero, ut ad 
hoc extremum confugiamus, nulla-» 
nos cogit necesfitas,fi modo errores 
in medendo qvandoqve occurrentes 
candide velimus fateri. Nullum 
enim mihi eft dubium, Medicos ad 
hujusmodi aegrotos ingreffos finiftre 
judicaffe de morbo,& attonitos pro- 
nunciafle,qvi non fuerunt. Omni- 
no autem imposfibile eft , veram-» 
apoplexiam effe pofle fine ftertore-» 
infomni,qvia natura qvidem partes 
fuas heic tentare cupit, & reipiratio- 
nem molitur,non poteft autem per- 
ficere ,'.qvia deficit alterum illud ad 
reipirationem implendam neceifari- 
um, nimirum fpiritus animalis in 
mufculis thoracicis,qvapropter tho- 
rax adeo laboriofe attollitur,hinc aer 
maxima cum difficultate & ftrepitu 
attrahitur , qvem ftertorem voca- 
mus. 
§. p. Ad hiftorias autem pro 
mortuis elatorum reipondeo , ad- 
ftantes &aegrotis famulantes omnem 
refpirationis abfentiam non fatis ac- 
curate obfervaffe , cum hoc longe 
difficillimum fit re&e dijudicaro, 
etiam ipfi Medico aliqvando, fi non 
fatis cautus fit & exercitatus , cujus 
reiluculentiflimum exemplum mihi 
olim communicavit beatiores fedes, 
qvi- ATTONITO. 
161 
qvibus maxime dignus erat , jam oc- 
cupans Joh. Antonides VanderLin- 
den Medicinae pradicx apud Lei- 
denfes , dum vivebat,Profeffor pri- 
mus & celeberrimus , Medicus certe 
confummatiffimus, nimirum conti- 
giffe Patri fuo in ampliflima praxi 
Amftelredamenfi, cum curaret virum 
morbo, iirede memini, peftifero la- 
borantem, ut, pofteaqvam aegrum.» 
nullis certis certae mortis indiciis re- 
liqverat, confveto tempore reverfus 
audiverit, virum fatis conceifiife, vi- 
deritqve ceu mortuum tradari. Ille 
vero gnarus lethalia luculenta fe_» 
nondum obfervaife figna, virum ac- 
cedit, tangit, fentitqve parvum ali- 
qvem calorem circa cartilaginem en- 
fiformem , & dicit aditantibus, vi- 
rum adhuc vivere : hi vero ridere»»: 
aft ille increpatis & adhortatis do- 
mefticis, ut,nili ad Magiftratum rem 
vellent deferri , fibi obtemperent-., 
Difccffit iterum pollici tans fe brevi 
reverfurum : reverfus fentit calorem 
deprehenfum magis magisqve auge- 
ri, donec tandem ad ie redierit, & be- 
ne tra&atus convaluerit , proculdu- 
bio, nifi Medicus adfuiifet dexterri- 
mus, adhuc vivus fcpulturae deman- 
datus. 
j z. Atqve hinc manifeftum 
ch, omnes eos qvi vetant attonitum 
ante tertium diem fepeliri, fympto- 
matum qvorundam (imilitudine de- 
ceptos diverfiflimos morbos, fynco- 
pen, uterinam praefocationem, mor- 
bum attonitum & iimiles ofeitanter 
confudiife. Inutilibus igitur hifce 
differentiis rcliftis adftrucndum eft 
CAP. XXXV. 
Τ'antum aloco affeBo & morbi ma- 
gnitudine defumendam effe hujtu morbi 
differentiam^ 
§· i. 
REpudiatis variorum autorum de 
morbi attoniti differentia fen- 
tentiis vera tandem afferenda eft, 
qvam Hipp. praeeuntc jam propono 
& duplicem hujus morbi differenti- 
am conftituo, alteram Effentialem: 
alteram Accidentalem, 
χ. Flenti alii ea eft, qva genus 
dividitur in fpecies,aut totum in par- 
tes , eaqve a Porphyrio inlfdgog.c. 3. 
vocatur propriiifima , 12^™® $ 
^Ι&φες&ν ετε^ν ereqx λέ^ται} οταΛ 
(4^οτπ:ιόί) 2[^φΰξα 2^2λατ?>;, acr·^ 
ΟΜ^ξωΌΓ^ ά^οτηιω Ζαφορά 162 
DE MORBO 
ύΜίφοχε τη Ti/ λογικά τηιότη-η t 
Propriiffime autem alterum ab altero 
differre dicitur, cumfiecifica differ en- 
tia difiant , qvemadmodum homo ab 
eqvo differt fi^ecifica differentia ratio- 
nali qv alit at e, 
§. j. Omnino autem neceffe eft, 
ut, qvod unam fpeciem ab altera ef- 
fentialiter diftiMgvit , ingrediatur-, 
definitionem & de fpecierum altera 
affirmetur , ab altera vero removea- 
tur , docente iterum Porphyrioy?/£ 
finem capitis cit. wv £v ad ΰδοπϊιοί 
δυαφοξοά , οσ*<χ/ sts&v τγόι8~ 
σι » c^j ifi -π ην «vet/ ( τά 
πξάγματ& ) 
Pffent igitur fitecifica differentia, qva 
aliam faciunt fiecicm, Cf qva in rei ef- 
fentia explicanda adhibentur. Sic 
rationalitas id eft, qvo animal eflen- 
tialiter diftingvitur & utriufqvc fpe- 
ciei definitionem ingreditur, fed ho- 
mini tribuitur,bruto vero denegatur. 
Qyae ita differunt, fub eodem genere 
funt, docftore Ariftotele 10. Meta- 
pbyfi. 8. ανάγκη cx vfi 
currd tff ετε^ vf , neceffe 
utiqve eft in eodem genere effe , qva 
ffecie differunt, 
§. 4. Ergo efTcntialem morbi at- 
toniti differentiam indagaturo ipfa 
morbi eifentia relpicienda eft in de- 
finitione expreffa,qvam tria abfolve- 
bant: Materia afficiens , Modus af- 
fecftionis & Pars affecfta. Materia.» 
fangvis erat : Modus ςήσις aut fuf- 
flaminatio, qvoram neutrum afiqya 
poteft exhibere differentiam. Rs- 
ftat Pars affe&a,unde aliasHippocra- 
tes effentialcm confvevit fumere dif- 
ferentiam , velut z.prorrhct. 16. ubi 
morbum facrum dividit in eum, qvi 
a capite, & eum qvi a latere eft : & 
deinde in eum , qvi έ manu vel pede, 
his verbis : fi £ gturoo 
(v^cpyuaT»·) Τα ^8 doto τηςκεφα'* 
λης τάτων χαλίτζ-ωζατα.' ίττίτα^ 
7» § πλόϋξΖ. τά $ vdv 
χάρων ίέ κ, Wv πεδών ι μάλιςα. cLx 
τϊ ε^υγ^εάνε^ζ ) Differunt enim & 
hi morbi. Nam qvi d capite (initi- 
um fumere videntur) ex bis diffcilli- 
mi : deinde qvi d latere, vero 
d manibus Idpedibus ^maximepoffunt 
perfanari. 
§, Celfus 2. Medicina 8«ele- 
gantiffimae haec effert : In qvo ab una 
parte corporis venientis acceffiontsJen- 
fius incipit, optimum eft d manibm pe- 
di busve initium fieri : deinde alat eri- 
bus : pefiimum inter hac a capite. Sic 
& hb. 4. de morb. tres hydropis fpe- 
cies facit Dotftor optimus pro nume- 
ro partium affedarum. Alium e- 
nim ait effe in ventriculo, alium in 
utero,alium in cruribus. 
§. 6. Qvoniam autem jamdu· 
dum demonftratum eff, partem iru 
morbo attonito affedam effe arteri- 
as per tenuem meningem in medul- 
larem cerebri fubftantiam defcenfu- 
ras, ut ad ipinahs medullae radices i- 
tcrum conveniant,nervosqve hodie 
ita vocatos conlhtuant, certo certius 
eft, ATTONITO. 
163 
eft , in innumero earum numero 
qvaerendas efie hujus morbiipecies , 
qvae tantum duae funt HEMIPLE- 
GIA & PARAPLEGIA. HEMI- 
PLEGIA eft morbus attonitus alte- 
rius lateris: PARAPLEGIA eft mor- 
bus attonitus partis. Ilia eft veluti 
dimidia aut femi-apoplexia, &fit_,, 
cum fuffiamen eft in dimidio di&a- 
rum arteriarum numero : Haec par- 
ticularis qvaedam apoplexia eft, e.g. 
oculi, lingvae, brachii,cruris aut ali- 
us partis , & fit cum in qvibufdamj 
praefatarum arteriarum hujus vel il- 
lius membri nervos conftituendis 
fangvis faltemreftitat. 
7. lltramqve fpeciemobo- 
culos poiuiiie videtur admirabilis 
Hippocrates Coae, pranot. 3 59. Ev 
τέλη CGraQ^oitnv αναυόίη cfe' πολύ, 
κακόν'j c/W μικ&ν, ήτοι y\dQ- 
σης 'ύ'ΐΌττληξβυυ, η β^χιον^, 
Ίΐ^ν cUi $ε%ια σημούν^ , In convul- 
fionibus loqvela interceptio diutina^ 
mala εβ : brevi* } aut lingya aut bra- 
chii β" eorum qva ad dextram funt a- 
poplexiam fignificat. 
§. 8. Fallitur Cornarius , dum 
άναυ^ίουν NWitvocu interceptionem, 
qvae Hippocrati dicitur αφωνία, in_> 
qva multo gravior noxa eft Galeno 
ipfo confentiente Comm.^.in ].Epid. 
Eft enim proprie αφων^> ό φων&ίν 
μη ^υνάμΛν(^ } ^vi vocem emittere 
neqvit : vero ό 
αόΰνατί^ f qfiloqvi autfermo- 
cinari nonpotefl, ut ita dvwhia 6c 
2^Λ^ις invicem opponantur.Con- 
fer cap. 4. hujus. Non de omni 
άναυδα heic loqvitur Hipp. fed 
tantum de illa qvae eft Epilepfiae 
γινομ&μον σημειον , fuperveniens fi- 
gnum9 eamqveinpejus ire fignifitat. 
Dubium enim non eft per csr^Qj&v 
apud Hipp. faepius non fimplicem 
faltem convuliionem , fedvelinpri- 
mis eam qvae eft totius corporis , & 
epilepfia alias vocatur , denotari 
Oaleno reAe cenfente Comm.G, in^ 
6. Epid. fub fin. 
§· 9. Qyemadmodum autem 
άναυδα fignum eft 
convulfionis totius corporis velepi- 
lepfiae : fic eadem illa fignum exiftit 
gravioris morbi metu» 
enai. Nam fi diutius c^z' τηλν 
longiore tempore , illa duret, κακόν, 
malum y vel mortem ipfam vel mor- 
bum attonitum obnunciare videtur: 
fin oW' μικ^ρν , pauco tempore} du- 
ret, etiam malum,led mitius, nimi- 
rum vel paraplegiam vel hemiplegi- 
am fignificat. Illam per γλωοχης 
'donts-Kr^ihju : hanc per 
rdvc&i oi^id innuere voluit Hipp. 
plurium numero. 
10. Et fane advenientes para- 
plegias faepenumero in hemiplegi- 
am , & hanc in totalem apoplexiam * 
tranfire pridem compertum eft & 
duae hiftoriae fecundo & qvarto loco 
a Clariif. Wepfero iaudatifiima Ex- 
erc.de loco aff. in apopL addudae con- 
firmant, qvibus $djungendaeftilla, 
qvam x 164 
DE MORBO 
qvam Gregorius Horftius notavit 
lib. 2. de morb.capit. Obf. 2 3. Nam, 
qvo minus ejusce hiftorias de para- 
lyii Galenica accipiam, facit mentis 
laefio, qvae in Pradicorum noftrorum 
paralyfi, ubi nervorum principium, 
ipfis ita fentientibus, tantum eft affe- 
dum , nihil patitur. In omni au- 
tem hemiplegia aut paraplegia fimul 
mentem magis minusve pro morbi 
vehementia affici non ignorare po- 
teft , qvi attentius horum morbo- 
rum hiftorias & iymptomata excutit, 
atqve id elucet ex hiftoria Janitoris 
caftelli Bracaeni in Weftphalia apud 
^cmdwm.lib.\O.mifcell.medp .m.') 2 8· 
qvi parapledicus fine mente , fenfu 
& voce in tertium diem fupervixit. 
§. 11. Qyod vero Horftius [oc. 
eitMx hiftoriae enumeratione dicit,re- 
manente tamen intelledus operati- 
one,id non eo accipiendum eft, qvafi 
nulla omnino in mente fuerit laefio, 
cui virium animalium diminutio & 
fermonis impedimentum viderentur 
reclamare,fed intelledus operatio- 
nem ex parte remanfiife hiftonaprae- 
cedente^/zr.adduda hoc ipfum_» 
confirmante-,· 
12. Qyemadmodum autem.* 
paraplegia in hemiplegiam & hemi- 
plegia in morbum attonitum tranfit: 
ita versa vice aeqve faepe morbus atto- 
uitusrelinqvit vel hemiplegiam vel 
paraplegiam exemplis paflim obviis. 
Atqve ficqvidcmHippocratica illa-* 
praenotio,nifi vehemcntiffime fallor? 
interpretanda eft. 
§. 13. Solam autem Hemiplegi- 
am denotafle videtur Hipp. Coa* 
fr^n : cum dicit: oaoi Tf«- 
ματ^ αχ^τεες fu atra/ rd σώμα* 
ττυζζοί (fp 
ρίγί&,ΰγια.ζονταρ μη <ytvopfyj*x 
fwovxaj '(g be^id η (g> 
αζ/ςε^, ^vi cx vulnere impotentes 
fiunt corpore, febre qvidem fuperveni· 
ente citra rigorem fanantur : non ve* 
mente vero, apopleflici fiunt dextror* 
fum vel finifirorfum : lic malo illud 
m η g efferre, qvam 
dextra vel finiftra parte, qvia non_» 
unam ahqvam in dextro aut finiftro 
latere panem, fed totum dextrum.» 
finiftrumve latus per pluralitatem^ 
videtur fignificarc Praeceptor vetu- 
ftifiimus. 
14. NolojamattingereTOdzn- 
^vsaSOfheic non in malis fed in bo- 
nis eife,fccus ac alias Hippocrates eo 
uti confvevit,fed hoc tantum indi- 
cabo,refte judicaturum effe eum, qvi 
per tZu) § σώματά άκ^μτααν capi- 
tis vulneri iupervenientem putabit-* 
indicari paralyfinnoftraLbus ita di- 
dam tranfituram in hemiplegiam.» 
dextram finiftramve,nifi febris praefi- 
dio fit futura.,· 
§. 15. Eam morbi attoniti fpe- 
ciem cum obfervaffet Francilcus Joel 
Medicus fuo tempore haud vulgaris, 
mitiorem vocavit apoplexiam i. 1. 
praUfebi. 3 .num» 4. Mitior autem^» 
(fpc- ATTONITO. 
165 
ζ fpecies ) qva ημιπληγία dicitur, 
curabilis qvidem efipnanet enim in ea 
fenfus & motus ^fed uterqve ftupidiflt- 
mus & incertus, in eaqve altera pars 
corporis tantum refolvitur & ingra- 
vefcit. 
§. 16. Qyamvis autem potior_> 
Pra&icorum Medicorum numerus 
in ea iit opinione,omnes alterius la- 
teris partes in hemiplegia affici folo 
cerebro excepto,qvod principum fa- 
cultatum cellationem in ea non vi- 
deantur obfervare,ramen ipfa veritas 
eosdem vel non advertentes aliud fa- 
teri coegit. 
§. 17. Foreftusenim iv.Obf 82. 
in fchol. hemiplegiam explicaturus 
evidens perhibet telhmonium, cere- 
brum in hemiplegia non eife falvum 
his verbis: Si cerebrum ipfum affetium 
fit^non tamenfecundum totum ( qvia 
apoplexia generaretur} (ed fecundum 
partem dextram vel fwiftram digno- 
fces : qvoniamfimulcum dextra velfi- 
nifiraparte corporisfaciei qvoqvepar- 
tes refolvuntur dextra velfimfra &c. 
Qvomodo igitur nulla facultatum 
principum oblaefio concipienda eft, 
cerebro fecundum medietatem af- 
ih&o ? 
§. 1 8. Similimam confeffionem 
veritas excorfit Profpero M^rtiano,, 
qvi Comm.in 7 Jpidp.m.i^i.dicxt^y 
fape contingerectrebrum ipfum fecun- 
dum medtetatem tantummodo apople- 
£ticumferinaffeCtio qva proprie para- 
lyfis hemiplegia a pof eri oribus ap- 
pellat a e^per qvam homo juxta totius 
corporis medietatem fenfu & motu 
privatur. Id vero fine notabili men- 
tis laefione contingere neqvaqvam 
poife nemini non notum. 
§. 19. Unde ergo pudenda illa-» 
titubatio ? Galeno illa merito refe- 
renda eft accepta,qvi paflim hoc axi- 
oma promulgavit: Laefo cerebro to- 
tum corpus privari fenfu & motu, 
qvod fi alicui particulae tantummodo 
eveniat,laefionem in cerebro minime 
eife,fed in fpinali medulla, aut nervo, 
qvi parti affedae implantatur : qvod 
Martianus utpote faifi convisam 
Zw. «/.optimo jure rejecit. 
§. 20. Illuftriifimum verae He- 
miplegiae exemplum vidit Sora no- 
ftra anno und^fcxagefimo in Ante· 
ceifore meo Dn. Do&ore Georgio 
Krucqvio,Philofopho & Medico,hu- 
jusqve Academiae Profeifore , dum 
vita manebat,Excellentiffimo , qvi 
natura per intervalla-» 
podagricus tibia improvifo ad Ica- 
bellum vel fedeculam impingens 
confeftim dextri lateris hemiplegii 
corripiebatur,loqvelaomnino, rati- 
one vero maximam partem interce- 
pta,adeo qvidem ut fano latere men- 
tem fuam aditantibus ncqvaqvam 
potuerit aperire aut exprimere cala- 
mitofo ifto fato in nonum ufqve_> 
menfem nimirum a 29. Martn u£ 
qvein ^.Decembris Diem atqve ad 
vitae finem confli&atus. 
§. 21. Cum qvo apprime conve- 
niunt 166 
DE MORBO 
niunt exempla dextri lateris hemi- 
plegise cum qvalicunqve mentis latfi- 
oneaRemberto Dodonaeo in raris 
medicinalium obfervationum exem- 
plis cap.z.^c ab Horftio hb.z.demorb. 
capit.obf.zx. addu&a,qvibus fi ad- 
dere volupe eft etiam illa qvae Forc- 
ftus/^.io.O^n.79. & 8ι· deferi- 
bit,haud cqvidem tehallucinaturum 
eifc confido. 
■ §. 22. Experientiae adftipulatur 
ratio coarguens totum dimidii cor- 
poris truncum a vertice ufqve ad cal- 
caneum polTe affici,altero dimidio il- 
Erfo. Nam ideo provida natura_> 
non imaginariam, fed realem in toto 
corpore geminitatem( fi ita dicere_> 
fas eft) inftituit, difpertiendo parti- 
um geminas in dextrum & finiftrum 
latus: folas vero & ob id in medio 
collocatas membrana aut linea dif- 
criminando, velut in partibus inter- 
nis ex anatomica comper- 
•tum,&in labiis, mento & feroto o- 
mnium oculis obvium. 
§. 1^. Qyod pulcherrima verbo- 
rum ferie expresfit Theologorum 
Cicero,Ladtantius lib.de Opific.Dei 
cap. 1 o. Cum fit corpus unumjamen 
totum exfimphcibus membris conflare 
non poterat, ni fi ut effient partes ve? 
dextra velfimftr a. Itaqve ut pedes 
duo,&item manus,non tantum aduti- 
ktatem ahqvamyufumqve vel gradien- 
di vel faciendi valent fed IS" habitum, 
decoremqve admirabilem conferunt 
fic.Ifi in capite}qvodtotius divini ope- 
r is qvafi culmen efi,& auditus in duas 
aures^ infus in duas aciesodora- 
tio in duas nares d fummo artifice di- 
vifa efi : qvin Cerebrum, in qvo fenti- 
cndi ratio efi,qvamvisfit unum , ta- 
men in duas partes membrana interve- 
niente difcretum efi: fed & Cor, qvod 
fapientia domicilium videtur, licet fit 
unum,duos tamen intrinfecusfimus ha- 
bet,qvibusfontes vivifangvinis conti- 
nentur fepto intercedente di vi fi. Vi- 
de fis & confer qvae de his Viri fum- 
mi Hofmannus in de Ufupart.n.% 6 r. 
feq. & Johan. Ant. Van der Lin- 
den 2. Med.phyfiol.i^. §. io. ac- 
currarunt-». 
24. Non geminum, fed reve- 
ra qvadrigeminum potius fabrica- 
tum eftCerebrum cum facra fua fiftu- 
la,non aliam caufam , qvam ut vel 
qvarta parte facra exiftente fenfus & 
motus aliqvis in corpore fupereiTet_>. 
Itaqve fato fic ferente,ut iniis faltem, 
qvae dextrum cerebrum cerebellum- 
qve percurrunt, arteriis fangvis fuf- 
flaminetur, non poterit non dextro 
faltcm latere fenfus motusqve inter- 
cipi & ratio eadem parte vacillarc_j: 
nulla in finiftro latere varietate. 
2 5. De paraplegia vero omni- 
no accipienda efi: Coacapranotio 546. 
a^uoppo^^fiooOV putffiv ngj επ 
ολίγον όπιφανείσης σκοτούρα ελ$ΰν(&> 
Ii) σημαη/Μ. λυ« <^Ae- 
(3ο τομίη. Ex hamorrhoideparum & 
aliqvanti/per apparente tenebricofa 
ver- ATTONITO. 
167 
'vertigines oborta paraplegicum qvid 
fignificant: folvit venafePtio. 
§. 26. Foefius mire verba tranfpo- 
nens το μικρόν επ ολίγον poltro 
Φ^ρπληγιηον fcripfit, & parvam ac 
fcnftmfaPtampartium rejolutionermt 
reddidit,qvae & Cornarium fecifle_> 
conjicio,cum vzstw.parvam ac modi- 
camftderationem. Aliene. Ad fo- 
kmenim fluentem haemorrhoidem 
tam parva fluoris qvantitas , qvam 
temporis brevitas,referendaeft, cum 
nulla inde metuenda fit paraplegia, 
nifiminore qvam par eratqvantita- 
te fluat & breviore tempore. Unde 
fangvis per ani arterias ftatuto 
tempore exire fvetus in caput adfcen- 
dit,& per carotidem interiorem ad 
cerebri arteriolas delatus qvasdam 
replendo &obftruendo paraplegiam 
procreat. 
§. 27. Suprar^/.ji.demonftra- 
ίαιηζΑμηνοχρυφιαα & λο^ί^υφί- 
ω> morbo attonito praebuiffe origi- 
nem. Idem in hamorrhocryphias 
ufu venire poffe,non tantum ibi affa- 
tim fuit afiertum,fed & in hac prae- 
notione ledulo monetur : qvemad- 
modum contra,firedte & debita flu- 
ant qvatitate, a morbo attonito ejus- 
qvelpeciebus liberare valent Coaca 
478. volente, & ratione id confir- 
mante_>. 
§. 28· In hac morbi attoniti fpe- 
CteHipp.tumores juxta aures appa- 
rentes malos pronuntiat i.prorrhet'. 
I0Q- Tcc παξ utu τΰίσι 
qvod Coae, pranot^ 
2O2.repetitur. In cujus commen- 
tario Galenus rotundo ore fatetur^, 
non aliam inter paraplegiam & apo- 
plexiam intercedere differentiam.., 
qvam qvalis eft inter partem & to- 
tum, feu qvod his qvidem terminis 
idem eft,fpeciem &genusiDicit enim 
τας ^^πληγιας εμα^ες etveq τοιχ* 
τον παβ·^ ενός τών ον τ^ ζώω μο- 
{/ων,οτπίον τί/ παντός σώματός ΰ^ι 
πζΐ^^ "ύποπλη^ία, Paraplegiae di- 
di ciftiejje talem unius partium ani- 
malis pajftoncm·, qvalis totius corporis 
paflio apoplexia. Idemqve illud pau- 
lo ante hoc ipfo Commentario pro- 
nuntiaverat,nimirum Ύΐώ πτ^απλη· 
γιο» τνιχτον vm&lgp» ύπΐίξχ&ιν ενός 
μο&& & σωματ@Ηοπνίόν c&v η 'dotO- 
πληζίατό παντός. Paraplegiam ta- 
lem ejje unius partis corporis pajjio- 
nem,qvalis eft apoplexia totius. 
§. 29. A qvibus ne hilum qvi» 
demdiffenfit vetuftiffimus Aretteus^ 
\.decauf.^ ftgn. diut. morb.j. feri- 
bens-.o cTff? τ&Γ ζύμ^παντι dem- 
πλη^ίη cJ^jK 'ι%νρη > τόνε ον ττ^ σκε- 
Λ« τιτ^^πλτιγιΐΰι φαμζ&ι > ^vod e- 
nim in toto ( corpore ) 'vehemens eft 
apoplexia , id in crureparaplegiam^ 
'vocat ( Hippocrates.^ Sententia^ 
Hippocraticae dodlrinae haud uCqve 
abfimilis, fi hocfolum demas, qvod1 
tam Aretaeus qvam Galenus nullam 
in hemiplegia & paraplegia agno- 
icant mentis laefionem, qvam tamen 
hiftoriac paucis abhinc paragraphis 
ad- 168 
DE MORBO 
addudr evidente & apertiftima de- 
monftratione coarguunt , fi noru 
in alia , faltem inea paraplegia^, 
qvae morbum attonitum vel praece- 
dit vel feqvitur. 
§. 30. Tantilla autem faepe eft 
ea mentis laefio ut non niii ab exerci- 
tato & vigilante Medico pofiit de- 
prehendi. Nam maxima arteria - 
rum cerebri parte vel adhuc falva vel 
liberata , ratio qvoqve munere fuo 
maximam partem peri ungitur,funtqi 
in medio exempla eorum,qvi dimidia 
cerebri parte laefa, imo vero corru- 
pta ratione & fenfibus omnibus ut- 
cunq; funt uli. 
5. 3 1. Memorabile hujus ipeci- 
ei exemplum fatis accurate notavit 
Smetius/. 10. mife. med.p.m.51%. 
Janitor, inqvit , caflelli Bracdtni-ve- 
nabulofupra tempus fimftrum infligo 
profiratus , duobus capitis vulneribus 
cum contufione,exigua -valde cranii fi/- 
fura ( qva non nifi calva per ferrum 
ablata , & qvidem atramento infri ■ 
blo , pili tenuitate apparuit) brachio 
tamen dextro refolutus , in illa capitis 
parte , non in finifira vena difrupta 
multum eruor is intra cranium effude- 
rant, fine menteffenju, voce in tertium 
diem fupervixit. 
31. Clara eft hiftoria, & pa- 
raplegiam Hippocr^ticam tantum 
non manibus palpandam exhibec.., 
ideoqve pergo ad accidentales mor- 
bi attoniti fpecies , qvarum duas 
tantum in Hippocrate offendimus, 
FORTEM & DEBILEM, feu 
qvod idem eft GRAVEM & LE- 
VEM. Illam vocat 
i%V(dwhanc ci^evso^» 
§. 33. Fortis fymptomata habet 
vehementiftima, ftertorem validum 
atqve inordinatum ,qvalis corripuit 
Angelum Arnoldum Dclfium apud 
Foreftum io. Obf.jx. Et Arnol- 
dum Gisbertum Delfium apud eun- 
dem io. Obf. 71. Qvi hacfpecito 
corripiuntur , intra paucas horas 
morte ab hoc malo levantur. 
34. Debilis eadem habet fym- 
ptomata, fedleviora, iiqvidemfter- 
torin eafpecie aliqvanto minor, nec 
omnino omnis ordinis expers appa- 
ret. Cujus exempla in famulo Zy- 
thepfae & Cornelio Ericio Medico 
exhibet Foreftus 10. Obf.-jb. Ergo 
per debilem apoplexiam non alia_* 
qvam minus vehemens eft intelli - 
genda, cum etiam mitiffima toto ge- 
nere vehemens fit, & plurimum ex- 
tra naturae fuae lineam corpus abri- 
piat , 'τζόπω permitten- 
te , jubente , ut magis & minus 
vehemens apoplexia ipecic diftin- 
gvantur_». 
^.35. Haec morbi attoniti fpeci- 
es faepe falutarem adipifeitur exitum, 
ii modo falutis nomen merentur He- 
miplegia & Paraplegia, in qvas folet 
tranlire. Abominandum enim re- 
medii genus eft, fanitatem debere_> 
morbo, feribit Seneca lib, de ira-»· 
Etfanc, annon 
Mor* ATTONITO. 
169 
Mortis habet vices 
Lente cum trahitur vita gemen- 
tibus ? 
qvemadmodum legimus in Hercule 
Oeteo. Sunt , qvi vel centies mori 
exoptent , qvam adeo mifellum du- 
cere fpiritum. Tantum de diffe- 
rentiis f feqvuntur figna. 
tARTIC. VIh 
Signa morbi attoniti funt vel Gnoftica^..· 
vel Prognoftica. Illa circa morbum pnden- 
tem : hxc circa futurum verfantur. Gnofti- 
ca funt vel Pathognomonica .· vel Diagnofti- 
ca. Pathognomonica morbum attonitum^ 
oftendunt : funtqve fundionum animalium 
omnium interceptio & repentinus lapfus.Dia- 
gnoftica morbum attonitum ab aliis difcer- 
nunt. Eitq ve unum, Stertor infomnis. 
CAP. xxxvi. 
Duo tantum ejfe morbi attoniti 
figna pathognomonica. 
J. 1. 
fufficiet ad medendum t ex l. de Arte^s 
rex.io. Cognitionem illam adipi- 
fcimurper figna, ceuperqvorum ve- 
ftigia mens ratiocinando contendit 
ad cognitionem ejus qvod latet. 
i'. 2. Neqve enim omnes morbi 
funt cv ^ηλω , in manifefio, fed vel 
maxima eorum pars in occulto deli- 
tefcit, 
A Bunde ha&enus in morbi atto- 
XJinitieffentia , caufis & differen- 
tiis reffe explicandis defudatum eff 
folius ariificiofae curationis gratia , 
cujus clavus accurata cognitio eft. 
Nam 
vm » vd ict^vctf» 
qv is avis /affecerit vivendum) etiam 170 
DE MORBO 
tcfcit, &inprimis εντός τετ^αμ- 
μ5μα. εν ^υαύ^ω ς^ι τίσι τΐυυ '<>}- 
Ή>ικΙώ τέγνΟυυ ϊκαιιως είόόσι > qv* 
ad interna vertuntur, in obfcuro funt 
etiam artis affatim gnaris ; ita ut_. 
neqve Medicus affe&um ftatim vi- 
dere, neq; aeger qvicqvam, vel faltem 
haudfufficienter, qvae patiarur, enar- 
rare valeat,ideoqve tum οσατΖώτζΛ 
όμμάτων οφιν εκφό^γΗ , τοιαυτον, 
τη της γνώμης οψ« κ^ρτη^ηναα αα 
ανάγκη } qvacunqve oculorum confye- 
Elum effugiunt , ea mentis oculis obti- 
nenda & fuperanda funt , dicento 
Hippocrate in Arte tcx. 1 p. 
§. 3. Nota funt morbi cffe<fta-> 
leu fymptomata, adeunda de morbi 
cfientiavelaliqvoeiTetiali veri qvic- 
qpzam inqvifituro. * Impoflibile e- 
nim, ut iymptomatum amnes feqves 
non ad morbi fontem perveniat.Un- 
de veriffime fcripfitBenediftus aCa- 
?ftro in Certam, med. cap.6. Celeres 
Medicina proceres ex fignis pathogno- 
monicis univerfaf. fq mptomatum-Λ 
•.morbi fyndrome ejusdem effentiam 
Caujaa, a qvibus remediorum indica- 
tiones fumerentynagnofi udi 0 obfer- 
vatione fcrutati funt. Nam morbi 
in intimo corporis receffu conditi , qvi 
neqve cerni neqve fenfu ullo percipi 
pojfunt, folis fignis intelliguntur, qvi- 
bus tanqvam rerum indiciis mensre- 
^la ratione ducitur , in recondita 
penetrans qvacunqve magna ebfcuri- 
tate involvuntur ,fic aperit f ut oculis 
ea cernere videatur. Tanta e^ fi- 
gnorumnecefftas , ut his fublatis Me- 
dicina fundamenta corruant. 
$. 4. Qyoniamigitur Medico ad 
attonitum ingreiTo omni cogitatio- 
ne curaqvein id incumbendum eft , 
ut pjus morbi ftatum ciim praefentem 
tum futurum fedula inveftigatione 
cognofcat : figna ei diligenter funt 
excutienda , qvae divido in Gnofti- 
ca, qvae & δηλωτικά indicativa dici 
confveverunt : &Prognoftica, pra- 
nuntiativa alias , qvorum iftaprae- 
fentia demonftrant : haec futura», 
praemonftrant. 
5. De Gnofticis fignis primo 
agendum eft. Nam praefentis mor- 
bi ut amolitio fic & inqvifitio prius 
neceffaria eft, qvam de eo qvicqvam 
iit praedicendum. Gnoftica ergo at- 
toniti morbi figna iterum funt vel 
Pathognomonica, vel biagnofica. Illa 
morbi attoniti naturam ipecificam; 
haec differentiam ejus individualem 
fignificant-». 
§. 6. Galenus /. de Medico cap. 
13. pathognomonica attonitorum 
figna tria recenfet : όι Χπζπληκτοι 
γίνονται άνακ&ητΌΐ, άφωνοι, 
άκίνη^ι, attonitifenfu, voce & motu 
capiuntur. Cum qvibus convenire 
videntur 1. meth. med. p. fcripta_>, 
«7Έ ωροΑς> em τίτ^ cn, em 
κ ήμί<τ&ι μόνον ωςας ολω σωμαϊι 
καταληφ&&η σφο^ξως, ως μητ αί- 
^άνε^μη-π ηιν&&^τ^τν ημ&ς'Μ· 
όνουυάζομ^ί Namfi qvisfive 
tribus horis, five qvatuor j fi ve etiam 
dimi' ATTONITO. 
171 
dimidio tan^m hora toto corpore ve- 
k ement er ca^^ft y ut neqvefentiat 
neqve move athunc nos attonitum 
appellamus. Haud alio fenfu Pau- 
lus^gineq l.^.cap.x 8.dicit: 
7τλ??κτ/ αναυ^οι, ακίνητοί 7? 
W άνά&ητ dvdh πυρετό > atto- 
niti jacent fineVQCe motu & fenfu 
abs^ febres. 
7. Fallitur ',onerus dum enu- 
me-rata figna autui>at eiTe diagno- 
ftica. Nam non uri & foli morbo 
attonito competunt , fCG| etiam in_» 
iyncope & FufFocationeuterina ob- 
fervantur f oict^ cuci" 
νησίΛ & απυρεξία, itatanentribus 
iftis morbis haec figna funtcommu- 
nia , ut interim etiam finguhs finu* 
propria, perpetua atqveinfeparabi- 
lia, qvibus conditionibus pathogno- 
monicorum natura abfolvitur. 
8· Caeterum magnus nofter 
Apollo heroicae Tuae breviloqventiae 
minime oblitus fola αφωνίας voce_> 
omnia pathognomonica morbi atto- 
niti figna videtur comprehendiile, 
cujus ve-ftigia legens &ego duofaL 
tem proponam figna pathognomo^ 
nica, nimirum, OMNIUM FUN- 
CTIONUM ANIMALIUM IN- 
TEFXEPTJONEM, & REPENTI- 
NUM LAPSUivi, partem afFc- 
dam & morbum ipium u* 
ftcnduno. 
j. 9. Qvoniam autem neqvc^i 
fundionum animalium intercepti» 
neqvc repentinus lapfus morbum at- 
tonitum in certo ponunt,licet a prin- 
cipio uiqve ad finem in eo adiint-r 
maneantqve : Diagnoftica figna^ 
qvoqve iunt confidenda, qvaepafho- 
gnomonicis adjungant figna uni ac 
£di morbo attonito propria. Ergo 
porro adftruendum cft 
GAP. XXXVII. 
Repentinum a in/omnem ftertorem 
certisfune morbum attonittinu 
oftendercs. 
ί· Ί. 
RAtionem didurus Galenus Al_» 
i.adGlaucon. i. qvi fiat qvod 
.Medici faepicule errent in praxi, re- 
ipondet πξωτίω με^ίςην όπια» 
εχπν το μοχ^η^ν της ^^ιρεσεως^ 
pracipudm· primam cAufam 
qvod non re fle dividant indicationes. 
Ego vero fententiam prolaturus di- 
cerem τχς noeros mul- 
to plures errores committere ? ante- 
qvam 172 
DE MORBO 
qvam ad indicationum examen per- 
veniant-». 
i. Qvantum ad prxfentenij 
morbum,fi contingit,imperitum ali- 
qvem ingredi ad aegrotum humi pro- 
ftratum,fenfu motuqve captum, fta- 
ftim judicat eum effe attonitum,cum 
tamen faepenumero nihil minus fiu. 
Hoc imprimis eft ex r»<ccipitantia_», 
--^elerauo mortis. Su- 
perbia enim elati primo intuitu fe_» 
qvidreifit, noviflepofleautumant, 
& neqve pathognomonica neqve di- 
agnoftica figna fatis attente confide- 
rant,fed λογκτμω ττ&ινω 
Ής 'iq^&xtnprobabilifaltem rationi 
innixi curam aggrediuntur, unde_ 
non ipfi tantum etiam cum aegrorum 
pernicie errant,fed & incautis tyro- 
nibus praticis fiiis hiftoriis impo* 
nunt, morbumqve pro morbo ven- 
ditant-». 
§. 3. Plus millies in morbo at- 
tonito id fatum elfe,imo hodieqve_> 
fieri non eft qvod demonftrem in tam 
fplendida iftorum hiftonographo- 
rum luce. Facit autem perniciofa 
errorum facunditas, ut hallucinati- 
one in morbi cognitione forte com- 
milfa errare deinceps non delinant, 
five caufarum,live indicationum in- 
veftigationi incumbere allaborent. 
4. Hoc vitiorum genus ftu- 
diose vitando tota mente id agam, ut 
certam & infallibilem poflim expri- 
mere charaterifticam, qva morbus 
attonitus certo cognofc^ur & °* 
mnibus aliis difeernatur.' 
§. 5. Neqvaqvam enim fuffici* 
untpathognomonicafupericri capi- 
te adduta fignaeram in /dis .mor- 
bis deprehenfa,' nili ac^dat aliud, 
qvod in morbis ifti» , o1 enumerata 
pathagnomonica figp habent com- 
munia, non obierv?ur : ver® 
fiertor infomnis & repentinus. Sine 
ftertore ifto mo^um attonitum pro- 
ponere, eftcorus infole fine umbra 
his qvidem h regionibus ftatuere. 
0. gertore.^. magnum & rau- 
cum ftrpensj aeris per nares pala- 
tumvc jttratio & efflatio : vel fi ma- 
vis,eft cacopnaa fonora cum ron- 
chis, Ronchi eduntur ob reipirato- 
riorum organorum anguftiam. An- 
gufiia eorum fit vel ob iputum cru- 
dum, vifeidum & ad exitum ineptum, 
Hippocrati τ^ύίλον 
μ&ρον l.dediat.acut.tex.l .& 8-appel- 
latum : vel ob organorum coartati- 
onem Galeno docente 3 .de diff. re^. 
6. ξύμπίωσιν ήΛ οςγάνων τών της 
ttvaTnwjpvocat Vetuftus Aretaeus 1. 
Gur.acut.j. 
7. Unde non in aegris folurrk», 
fed & in fanis dormientibus fterto- 
rem obfervamus organis refpiratori- 
is qvaqva de caufa coartatis, qvod 
tamen etiam vigilantes fimulare pofi· 
ie vel ex Juvenalis Sat. 1. difeeres, 
ubi de mimurio qvodam ait , qvod 
fuerit-» ATTONITO.' 
173 
DoUus ad calicem 'vigilanti 
ft er ter e nafo. 
§. 8· In morbo attonito ftertor 
fit, non obfputum vias anguftans, 
fcdob fpirituum animalium in mu· 
fculis refpirationi dicatis abfentiam, 
unde fpiritus vitales redore deftitu- 
^ci cefiant facere talem motum,qvalis 
confervationi ignis animalis erat_, 
conveniens & neceffiarius. Cum»· 
enim miftum qvid fit refpiratio ex 
adhone naturali & animali, & vero 
natura in attonitis omni conatu par- 
tes fuas peragat,non poifit autem ab- 
fente adtione animali refpirationem 
perficere,qvivis facile videt,non pof- 
fe eam non reddi difficilem & fo- 
noram_». 
§. 9. Scio qvosdam muffitatu- 
ros,ipfum Medicinae parentem fter- 
torem inter lymptomata numerafle_j 
iis in morbis qvi omnino nullam 
cum attonito videntur habere con- 
venientiam,velut in febre 5 Epid. 56. 
in peripneumonia & angina ibid. in 
empyemate jJEpid^ 16. in pleuritide 
i.de morb. 11 .qo.qvomodo ergo fter- 
. torheic poterit efle fignum diagno- 
fticum ? Qyibus ego : Non latis in le- 
gendo fuiftis attenti. Verum qvi- 
dem eft,Hippocratem illud fcripfiile 
& ex vero; fed difpar hujus & illius 
fterrons eft ratio. Nam ibi ρεγχος 
non eft η ε^α4φνίό/·&> 
repentinus &ftatim in principio affli~ 
^fTz-qqvemadmodumin morbo atto- 
nito; Deinde in angina , peripneu- 
monia & caeceris morbis, in qvibus 
flertor confpicuus eft,functiones ani- 
males non intercipiuntur, fed ad ex- 
tremum vitae halitum usqve folcnc_* 
ciTe fuperfti tes. 
io. Ut breviter ita & fignifi- 
canter attonitorum figna compre- 
hendiflc videtur Rhafes in y.a£Man* 
for.de re me dic ·. cap.^. attonitum fic 
cognoicendum eile docens: Cum ali· 
qvis qvafi dormiensjacet,15" finefomno 
fierttt, & cum pungitur,non fentit, 
tuncjampatitur apoplexiam. 
§. ii. Ballonius/.z.Cb»/?/./. w· 
£4.duo nobis figna diagnoftica mor- 
bi attoniti commendat his verbis: 
Hac duo, mutifiunt &ftertunt,chara- 
Heriflica fiunt morbi attoniti. Ubi 
Virgraviflimus & rerum Hippocra- 
ticarumnon admirator tantum, fed 
& imitator, duo illa figna 6. aph. 5 1. 
prolata, αφωνον 
in oculis habuifle videtur. 
i-. 12. Sed fallitur Ballonius, 
cum to αφ^νον reddit per mutums, 
immemor eorum qvae paulo ante eo- 
dem in Confiho fcripferat : Gravius 
multo ejfe apparet αψωνον ejfe qvdm^ 
dvctu^VjCum vocisprivatio ( mallem 
cellatio) fub qva &fibilu-s fletus & 
rifus continetur tqvid fit deterius qva 
orationis &fermonis,qvem dvolfiGra- 
ci vocant. Et paucis interjeClis: 
He rerum confufio feqvatur ex verbis, 
placet eorum interpretatio, qvi dvctv- 
mutos vocant, utpote fermonem 
proferre neqveuntes, αφωνϋς non mu· 
tos. 174 
DEMORBO 
tos,fad voce privatos defettos, ut 
nihilplane obaudiatur, nec articula- 
tum, nec alio modo fanans. Confer 
cap.^. §. 8. hujus. 
§. ij. Qvisqvis autem accura- 
tiori haec appendere voluerit ' libellae, 
comperiet , folum REPENTI- 
NUM & INSOMNEM STER- 
TO R E M aphoniae Hippocrati - 
cae fupervenientem diagnofticum.» 
morbi attoniti fignum conftitue- 
re, ipfam vero aphoniam pathogno- 
monicum faltem eifc lignum, uti ca- 
pite praecedente fuit demonftratum, 
in qvo etiam acqviefcp. Ut tameru 
& iis confulam, qvi ad mprbi attoni- 
ti notitiam per ambages ire malunt, 
docebo porro, qvomodo per indi- 
recta & negativa figna atqve fic ex' 
obliqvo qvis poflit morbum attoni- 
tum cognofcere. 
CAP. XXXVIII. 
Qvomodo morbifamiles ab attoni- 
to diftingvantur. , 
NOn opus fuiifethoc qvaefito, fi 
regia placeret incedere via: 
qvia vero funt,qvi per ambages ire_> 
malunt, etiam his aliqvid dandum 
eft, cum praeftet in morbi cognitio- 
nem indirefte qvam non venire. 
2. Morbi qvi cum attonito 
qvandam videntur habere cognatio- 
nem &Pracfticis aliqvando impofue- 
runt,funt: CARUS, LETHARGUS, 
CATALEPSIS , HYSTEROPNIX > 
EPILEPSIA, CATARRHUS SUF- 
FOCATIVUS , SYNCOPE & fimi- 
les,qvorum finguli certa» obtinent-, 
proprietates,qvibus a morbo attoni- 
to qveant difcerni. Nam CARUS 
a morbo attonito diftingvitur pau- 
la tina invafione,&perf«Ua fanitatc^ 
§. I. 
infeqvente:LETHARGUS excitatio- 
ne &febricula:CATALEPSIS rigidi- 
tate & lapfus abfentia : HYSTERO- 
PNIX faciei colore & refpiratione: 
EPILEPSIA convuliivis motibus: 
CATARRHUS SUFFOCATIVUS 
fenfus & motus integritate : SYN- 
COPE facie cadaverofa & pulfus 
abfentia,qvae, ut regius intelligan- 
rur, fic dilato. 
$. 3. CARUS eft fopor ab op- 
preifofpiritu : Sopor eft βα^υς 
altus & exci- 
tatu difficilis fomnusG^{zn.Q 2, Pror- 
rhet.i^. Hunc a morbo attonito 
dupliciter diftingvit: i.qvod in Caro 
refpiratioremaneat libera, qvae in_» 
morbo attonito ftertore depravatur. 
i.qvod ATTONITO. 
175 
2.qvod Carum fanitas perfedta,mor- 
bum attonitum vero paraplegia non 
raro infeqvatur,^/^./?/: 2. ^* 
ΰεχετ^ τΐ^ μ$μ τ^ς^ητΓλ^αζλύ· 
<ην η τπχχυ 
7π^α.ηις' clm $ Ί$ϊς κάρρις τπχ,υο* 
μβμοις ύγΗατΰπντταν ποΤλαΜς άκο- 
λα^ξίν Et apoplexia folutionem 
creberrime fubfeqvitur paraplegia^: 
caris vero cejfantibus fanitas maxi- 
mam partem fucceder e confuevit. 
§· 4· Qvibus ego addo 3. qvod 
carus non εξαπίνης ex abrupto & de- 
repent e fanos adoriatur,qvod in mor- 
bo attonito nunqvam non fieri vide- 
mus. 4. qvod ra caro aegri membra 
contrahant,fi pungatur : in mor- 
bo attonito vero nullum adfit fenfus, 
etiamli brachia aut cruri confrin- 
gantur_>. 
5 LETHARGUS eft obii- 
viofa cum febre fomnolenti a. Celia 
3.de medicina 20. eft marcor & in- 
expugnabilis pene dormiendi neceG 
fitas, ubi per marcorem ipiritus ani- 
malis atomam feu impotentiam vi- 
detur exprimere. Autori defin. med. 
Arifixpyoq HccTtt^ogfi 
ατονία rdv ςζξεων do· 
ngj 7^ σ^)υγμίκ8 
γινοΐα^όα]>ΤΞ7Π7Γα.ν c&j (c 
ττυξε^ Lethargus eft inex- 
pugnabilis infiomnum delatio cum de- 
coloratione ftatuofo oedemate, non 
fine ipfarum foUdarum partium 
pulfatilnft tritu-s imbecillitate orta, in 
debili & malignafcbre^. 
§. 6. Licet igitur fomnolenti fint 
lethargici,excitari tamen ahqvando 
poliunt ex fomno, &ad interrogata 
relpondere, qvod attonitis prorfus 
impoflibile eft: deinde nec febre la- 
borant attoniti,qvodlethargici faci- 
unt. Neqve qvicqvamobftat,qvod 
Hippocrates in attonitis aliqvando 
expediet febrem , qvia expediata illa 
febris lymptomatica tantum, lethar- 
gicorum vero febris elfentialis eft. 
§. 7. Qyifenfus motusqve cefia- 
tionem tantum refpicere velit, is fa- 
cile cum morbo attonito confundet 
CATALEPSIN, qvam veteres CA- 
TOCHON vocarunt tefte Paulo ΛΕ- 
gineta/zAt.cap.G. bi 3 ππλααοτερρι 
£ ya\lu>x κάτοχον rdr 
73 κατηλη* 
ψν όι νεοϊ3 Galeno vetuftiores cato- 
chon appellarunt hunc affectum·, recen- 
tiores autem catocken & catalepfin, 
vigilantem fenfus ftuporem Galeno 
i.aph.^.appellatam 5 qvaeqve Auto- 
ri defin. med. eft wioa&vwa ψυχής 
πήξεως £ τπχντς σ^ματ(^ > ftu- 
por animi cum rigiditate totius cor* 
goris. 
§. 8- Verum enim vero ne ifta_» 
fiat confufio ad alia etiam fympto- 
mata qvam fenfus motusqve inter- 
ceptionem relpiciendumefle jamdu- 
dum praemonuerunt Clariftimi Viri 
Hofmannus & Nymannus ? Hle_> 
4uimadv.inMontan.cap. 13.^· 76. 
Non 176 
DE MORBO 
ex fola motus abfentia judicatur 
apoplexia: alioqvin &paralyfis & ca- 
talepfis effint apoplexia \ Hic lib.d^ 
apoplex. cap. Γ Non omnis fenfuum 
abolitio apoplexia e/l,fed ea qva ob 
fyirituum vitalium interceptionem ab 
'obturatione vaforur^ 1 cerebri factam 
accidit, qvod ex propriis fympt ornatis 
fit conticuum. 
9. Idcirco cum non cadant ca- 
taleptici,fed in eo qvo deprehendun- 
tur ftatu rigidi & qvafi congelati per- 
maneant , formamqve corporis, itu, 
qvo corripiebantur ftatuae adinftar 
retineant; attoniti vero, nifi detine- 
antur , ftatim in terram profternan- 
tur, membraqve refoluta & flexibilia 
minimeqve rigida obtineant,pr^ter- 
eaqve reipiratio in attonitis admo- 
dum depravetur, qvod Cataleptico- 
rum nemini accidit : facile diver- 
fos hos morbos invicem difcernere 
valebimus. 
§ 10. praefocatarum 
mulierum miferia non infimi fubfel- 
lii Medicis fucum fecit , utmifellas 
iftas attonito morbo laborafie exifti- 
maverint damnosa praecipitantia , a 
Galeno dubio omni procul fedu- 
di , qvi fummum morbi attoniti 
gradum refpirationis abfentia meti- 
tus cft. 
§. 11. Hi vero utiliffimum illud 
Hippocratis praeceptum 
in oculis imo animo habere,& ade- 
ram morbi attoniti charaderifticam 
cogitationes fuas dirigere debuillcnt, 
& facile deprehendere potuiflent-., 
nullum in praefocatis adeife fterto- 
rcm, nec earum membra ut in atto- 
nitis prorfus refoluta eiie , cum pun- 
duras & pilorum extradiones fere 
fentiant , ^rparoxyfmoceflanteali- 
qvando meminerint circa fe dido- 
rum geftorumve , faciemqve habe- 
ant cadaverofam, & pulfum langvi- 
dum valdeq; obfcurum. 
iz. Eadem fuit in Syncope__>, 
animae illa defedione, a morbo atto- 
nito difcernendaMedicorum olcitan- 
tia , cum Syncope & fuffocatio ute- 
rina valde vicini fint Oorbi & non_. 
raro conjungantur, /raeiertim ii fuf- 
focatio illa paule gravior fit. Po- 
tuiHe autem id<mfaciei, pulfus & re- 
fpirationis <Afcrimen,qvod inter prae- 
focatas ^attonitos intercedit , heic 
adhibere > & dentium manuumqve 
ardam occlufioneminlyncopecon- 
ipicuam adjungere, qvae in attonitis 
non obfervatur laxis & refolutis 
membris recumbentibus. 
5*. ij. Utriufqve hallucinatio- 
nis exempla non aliunde jam promo 
qvam ex Amato Lufitano Cent. 4. 
Cur. 1^. ubi Ferranenfis illa puel- 
la apopledica aeftimata fufFocatione 
utexina laborafle : & aegrotos a Re- 
ginae Ifabellae Dodore Salmanticac 
tradatus non morbo attonito , ied 
fyncope detentus cenfebitur aeqvio- 
ribus rerum aeftimacoribus, cum de 
ftertore vera attonitorum nota ne gry 
qvidem Amatus. 
§. 14. ATTONITO. 
177 
14. Qyemadmodum autem.' 
res expedita eff & facilis de fyncope 
fimpliciter ita dida, ita eadem diffi- 
cillima eft de Cardiaca appellata fi- 
lentibus omnibus pradicis, etiam- 
ii ea de re diu & anxie apud illos 
cum Hofmanno qvaeras , Galeno 
qvoqvc breviter & obfcure faltem 
eam attingente. 
/. 15. Caufam alti hujus filen- 
tii non aliam qvis divinabit, qvam 
frivolam & inanem perivafionem, 
qvain animum induxerunt fuum, o- 
mnes repentina morte extindos du- 
bio omni procul apopledicos fuifle 
ingenti & inexcufabili errore. Jam' 
dudum enim medicae comprobarunt 
hiiloriae , fyncope cardiaca fublatos 
fubito fine ullo ftertore vitam fini- 
viffe , & poft mortem corfangvini 
innatans, cerebrum vero falvum fu- 
iife inventum. 
/. ιό. Solus-igitur ffertor fhpe- 
riori capite deferiptus infallibilis 
nota erit , qva morbi tam vicini 
qviti funt difeerni. Hoc qvia ele- 
ganter docuit Hofmannus cap. 14. 
Animadv. inMontan. verba ejus ex- 
hibeo : In apoplexia , inqvit, qvan- 
tumvis forti flertor adefi , qvamdia 
id qvod e cerebro ad complementum 
refirationis fubminifrari folet non 
adefi. Calidum enim ebulliens durat 
aliqvantulumpro obfir ultionis magni- 
tudine. In Syncope cardiaca nullus 
efi Stertor , qvia fatim extingvitur 
calor , nonfc cus acβ qv is ignem par- 
vum multa refutet aqva ut cum ve- 
teri poeta loqvar. Haec ille, qvibus 
acqviefcere poffumus,modo qvis ca- 
veat, ne fyncopcn ftomachicamcum 
cardiaca noftra confundat. Κλ^- 
λ* enim heic denotat cor ipitim, 
nonos ventriculi,uti idHofmannus 
loc. cit. praemonuit. Nec qvicqvam 
obftat , qvod Galenus fortem apo- 
plexiam omnimoda reipirationis ab- 
fentia metitur , cum communem ille 
tum erret errorem. 
/. 17. Et hadenus fuere afFe- 
dus, a qvibus morbus attonitus non 
nili magno negotio .& accurata cir- 
cumfpedione poteftdignofci: ardi- 
qvis , ut Epilepfia convulfivis mo- 
tibus , catarrho fuffocativo fenfus 
& motus integritate longe facilius 
difcernituLj. 
*artic. νιη. 
Signa morbi attoniti Prognoftica prxnun- 
ciant vel morbum ipfum venientem .· vel e- 
jus eventum Venientem feu imminentem 178 
D E Μ O R B O 
arguunt Dolor capitis: Tumor carotidum_: 
Vertigo ·· Palpitatio totius corporis; Vocis 
tarditas & hxfitantia; Oris diftorfiones, dcn- 
tiumqve ftridores in fomno ; Frigiditas ex- 
tremorum ·· Torpor corporis inlolitus ; In- 
cubus & fimilia^. 
CAP. XXXIX. 
Effe^figna indicantiay morbum atto- 
nitum pr& fonbtu ejfe· 
I. 
MAxima Divinus Hippocrates 
folicitudine nobis praefentium 
dignotionem & futurorum praefen- 
fionem praedidionemqve commen- 
dat 1. Epid. fubfin. flat. 2. his ver- 
bis : λεγαν rd γινώ' 
σκειν vd τηορεόν^ , Έφλεγαν s- 
cfifipa μελετάν ταυ^. Ccnfenda 
prae e dentia , cognofcenda prafentia , 
pradicenda futura, excolenda fiunt i- 
fla. Ubi per t^g<pivc>(fipa non, 
eqviderti male afFedtus morburru 
praecedentes, pertd τταξεόντζο fatis 
explicata cfiriTti^fieiv das- 
ςόν c^i · providentiam adhibere opti- 
mum efl , juxta eundem Hippocra- 
tem initio prognofiicorum. 
§. 2. Nam non folii 
weicov ad πταεοιτ &&αοως id 
εσΌ/^Jct c% Wv ompeovruv > curatio- 
nem optime fecerit prafentiens futura 
e prafcntibus , λΆλ ΉίλμηΓασί 
ύτπτξέτΓΜν ei άνθρωποι σφέας εωυ~ 
τχς ι^τξΜ j fed etiam audebunt 
hominesfe Medico committere. Ni- 
hilqve tam arti fidem aut Medicis 
admirati onem conciliabit qvam prx- 
fentiendi , pramofcendi, ac praedi- 
cendi facultas in aegrorum vifitatio- 
nibus prudenter in ufum translata, 
ut recte fcripferit Benedi&us a Caftro 
in Certam. Med.cap. 7. Nthil aqve 
Medicum fummis ac divinis honori- 
bus afficit , clariffimorum virorum^s 
mentem in fui admirationem rapit 
animum univerfaplebecula fufiendit^ 
cunHos homines fibi reddit benevolos 
qvam praedicendi fcientia. 
i-5. ATT Ο ΜΙΤΟ. 
3. Unde illam futurorum 
praefenfionem homines divinam re- 
putant , qvod pars divinitatis fit id 
praefcire qvod eft eventurum , & ad 
Deum proprie pertineat haec facul- 
tas , qvam nifi ab eo donatam &in- 
fufam hominum nemo poteft poffi- 
dere. Futura autem Medico circa 
morbum attonitum praenofcenda, & 
fiqvidem neceffitas efflagitare vide- 
tur , praedicenda, funt vel ipfe morbus 
veniens 5 vel morbi eventus. De_. 
morbo attonito veniente primum vi- 
debimus, cujus praenotionem Hippo- 
crates. 5. dedl&t. 12. 
§ κα.αν«ν vocalfc videtur ad 
morbi praecautionem apprime necef- 
fariam. Nam^^s^^^sc^^y 
ου) ες άφιηνεωντα^ 
(ρρπ^ε&ζ , oportetprovidereante- 
qvam ad morbos perveniant ( homi- 
nes ) & curare , ait iterum Senex 
optimus l.c.text. 16, 
§. 4. Qvamvis enim nonRhafis 
folum autoritate , fed qvotidianis 
qvoqvc experimentis breviffimum& 
imperccptibile morbus attonitus ha- 
beat principium , de qvo fufius im- 
pofterum , cuna de ejus eventu fer- 
monem faAurus fum : non tamen., 
femper ex abrupto ingruit, fedplu- 
fcula edit figna adventum fuum prae- 
fugientia, velut in falciculum colle- 
da a Paulo JEgineta l. 5. cap. 13. his 
verbis : % πύ&χς d κε- 
φαλΐίς α,&ξόον ? 
τ^ν (τφΛγιτίάύύν φλέγων , 
σκοτόινια,των τε οφθαλμών μαξμα- 
ξυγα) > αλογ^ τ^ν 
κρων, παλμοί π σ&μάτ@>> ολχ, 
δυσκινησία , οζόντων Τξίσ-μοι 
Εν rf κα&ώυδνν, ύξ^σι τε οϊον Ιώδη 
'tbM μελαχα ολι^α χ^μνωδη τινα 
εγρν^υπίςασιν> Pracedit hoc malum 
repentinus 0" acutus capitis dolor: 
jugularium veharum tumor : tenebri- 
cofa vertigo , oculorum^ fflendores ; 
extremorum prater rationem frigus : 
palpitationes totius corporis, motionis 
difficultas .■ dentium inter dormien- 
dum flridores : mingunt^ ( «gri) 
velut aruginofa, atra, pauca & fari- 
naceum habentia fedimentum. Cui 
fuum adjecerunt calculum qvotqvot 
fuperioribus feculis de hoc morbo 
qvicqvam ediderunt. 
§. ff Dobti autem funt omnes a 
fidelifiimo Prteceptore Hippocrate, 
qvi ea jamdudum collegerat & po- 
fteritati fideliilime communicaverat 
/. de diat. acut.text^j. ^νμ^τήτί^ει 
:^ γϊσι ττλ^ισιν αντεων^ΐΛ^ε. Ερν- 
^μΛτιζ, , όμμ^'τ^ν ςάσιζζ, 
yjs fov 2^ςύ.σιες, όδόνταν Τζι^οί, 
σ'ψν'ρμοι σιαγόνων συναγωγή , 
, 7Ρυ^>μάη)ν 
^στνληψες dvd πες Φλέβας , Con- 
tingunt autem plurimis eorum ( atto- 
nitorum ) ifa : Rubores faciei, ocu- 
lorum immobilitates , digitorum in 
manibus diftentiones , dentium ftri- 
dores , pulfationes , maxillarum con- 
trallio,& extremarumpartium refri- 
geratio.ffiritwi in venis interceptiones, 
§. 6. 
179 180 
DE MORBO 
§. 0. Horum lignorum nonnul- 
la etiam annotata reperiuntur z .de^s 
morb.^,. ην βλϋ]ος y-wiTcn> άλ^εεί 
^ς κεφαλής r zz&i&sv , πίοιν 
οφ^αλμοισιν έχ ομαλως opaf 
Χωμούν^^ ολ φλέβες <τφνζωσι, 
^πυςετΌζ ϊχ& βληχ^ς,ι&ίτ^ .σώ- 
ματά άκ^σία^ί attonitus fiat,do- 
let caput anterius,^ oculis inconflan- 
ter videt foporatur, & vena pul- 
fant,& febris levis detinet corporis^ 
impotentia^. 
§· η. Qvae dodiilimo Commen- 
tario illufiravit Salius Diverfus: Do- 
lent agri,inqvit, gravantur ante- 
riore capitis parte, caecutiunt, furde- 
fcunt,hngva impotentesfiunt,obliviofi 
omnium rerum evadunt^ voce deflitu- 
unturfoporantur Λ in fumma tan- 
^vam vertiginem magnam patientes 
cum ignorantia rerum prafentiunL-s 
fiareneqveunt. gfoa omnia fiunt in~ 
dicia certa imminentis non tamen^ 
in totum fallo, obflruclionisfieu exqvi- 
fita apoplexia,qvibus nifiarte Medicus 
r efift at facile efly ut totalis ventricu- 
lorum cerebri obflrutlio,&inde exqvi- 
fita fuccedat Apoplexia. Haec pro- 
ba & ad mentem admirandi Senis ef· 
fentadduda,nifimale Vir alioqvin.» 
eruditus morbum attonitum divide- 
ret in exqvifitum& non exqvifitum, 
ventriculorumqve cloacae adhuc in- 
hxrcat,qvod, cum fuperius in morbi 
attoniti loco aftedo & differentiis 
fatis fit excuiTum?ficco jam tranfiro 
febit ped$a 
§. 8. Cum autem Hippocrates 
longiore experientia obfervafleL·, 
enumerata figna morbum attonitum 
praecedere,nifi prorfus ex abrupto in- 
cipiat, inter aphorifticas id retulit_r 
fententias Coacpranot. 161. ώσι χε~ 
φαλαλγκμ η%οι άπυρε&σι > 
σκοτ^ινίη,ι^ φωνής β^αΉντης»^ νάξ- 
κη χαςων,η ^τΰττληκτ^ς^ ^τήΛητηι- 
κ^ς τάτας εσε^ κ (c cbh- 
λησμον ας > Quibus capitis dolores & 
aurium tinnitus citrafebrem^ tene» 
bricofa vertigo, & vocis tarditas, & 
manuumflupor^ contingunt) hos aut 
apopleoticos aut epilepticos aut oblivi· 
ofosfore expeti a. 
§. 9. Mirum id forte alicui po- 
teft videri,qvod vetuftiifimus Praece- 
ptor t.de morb. ^'πυξετον βληχ^βν 
cum morbo attonito conjungat,qvin 
& aliis in locis febrem proportiona- 
tam morbo attonito remedium af- 
ferre fateaturzheic vero velit omnem 
febris abfentiam. An ergo Hipp.fi- 
bicontradicit? Minime. Hoc de_j 
eo, qvi verbis graviflimis & fignifi- 
cantilfimis ubiqve utitur , ne co- 
gitandum qvidem eR. Foefius va- 
riam exhibet le<Rionem& qvosdam 
Codices εμπυρείΌΪσι,-qvosdam vero 
πυςετίσι legere alleverat,imo ali- 
os hanc vocem prorfus amittere. 
§. 10. Qvjcqvid fit,ejus fum fen- 
tentiae,Hippocratem inhb. de morb. 
non pauca ab ah s audita, qvaedam_>. 
etiam in peregrinationibus obferva- 
m digna tumultuario qvodam mo- 
do attonito; 
181 
do ad memoriae fubfidium in char- 
tam conje&a cumulaiTe, ut inde data 
occafione poflent defumi & in libros 
transferri,qvoniam unum cundemq; 
morbum varie iftheic defcribit. Sic 
etiam in hoc morbo, cum aliqvando 
audiviflet vel vidiflet morbum atto- 
nitum cum inflammatione cerebri 
& febre debili conjun&um, non po- 
tuit tam*ex ore Medicorum qvam a 
vulgo accepta aliter ac illi narrabant 
referre, aut fibivifa, licet nondum^ 
ad accuratam rationis libellam revo- 
cata non fideliter notare.Decet enim 
Medicum vmpp&Ahnihilpr&- 
tervidere , eodem monente. 0. £- 
pid. 2.17. 
§. ii. Sed qvalisfebris?Hippo- 
crates tantum dicebat πυξετος £λη- 
χ&ς· Foefius: Febris lenta···, cum_» 
tamen in oeconomia Hipp. dixiflct-,, 
febris debilis aut parva, & qvideiru 
re&e. Aliud autem eft lentum & 
aliud debile. Nam lentum Medicis 
ufurpaturde eo qvod diu durat & 
affligit, ut longa temporis tradio de- 
notetur : debile vero eft qvod infir- 
mum,nec multa naturae creat mole- 
ftiam,nec fenfupercipitur magnum: 
Atqve ita omnis febris lenta fere 
qvoqve debilis eft : debilis vero fe- 
bris,ut fimul qvoqve lenta fit, opus 
non eft. 
§. iz. Salius Diverfus in Comm. 
πυρετέ qvoqve exponit-, 
febrem debilem,(ed de Ephemera in- 
wllig.it,an ad.mentem Hippocratis? 
Non fatis fcio,qvia fenex illud noib 
definivit,facile tamen falvo fanioiO 
judicio in eam adducor fententiam, 
non referre qvalis fit febris fpecies, 
faltem non fit lenta, qvalem pernici- 
ofam & mortiferam attonitis 
pronunciavit iprorrhet.82. & Coae, 
pranot. 480. fed calidum nativum^ 
fufeitare qvita,utfangvini obilruen- 
ti fit abigendo. ' 
13. Nec qvicqvam obftat,qvod 
iftamfebremz.demorb.6^ πυρ voca> 
vit,qva voce Hippocratem fere vehe- 
mentem febrem exprimere folere_? 
vix qvisqvam ignorat: Nam id notu 
eft perpetuum,cum aliis in locis eti- 
am fimplicem febrem feu πυρετόν per 
73 πυρ denotaverit, imo debilem fe- 
brem,velut 1. de morb.mul. 3 9. ubi 
ait '.πϋο εγρι βληχ&ν, febrie debilis 
habet. 
§. 14. Inqvies:Si itaeft, ut tot 
Symptomata morbum attonitumj 
qvandoqve praecedant , qvo'modo 
Hippocrates l. de vitt. acut. dicit- 
υγιάινοντι τάοε ^υμβ^ avdj 
rj α^πης 'ιχυξης, & t· 
z.^w^.aliqvoties ait, morbum-, 
attonitum ε^αί^νης > εξαπίνης) dere- 
pente homines corripere ? Refpondet 
Nymannus de apopl. cap. 6. diftin- 
gyendo inter ipfam apoplexiam & 
affe&iones eam antecedentes,conce- 
ditqve enumerata fymptomata apo- 
plexiam qvidem praecedere, eflenti- 
am tamen ejus non abfolvere,nec ali- 
ud indicare, qvam iis apparentibus 
perh- 182 
DE MORBO 
periculum effe,ne morbus attonitus 
infeqvatur. 
15. Sane ita eft. Subita ci- 
tra occafion^m manifeftam aliamq; 
validam caufam invafio refertur fal- 
tem ad omnium facultatum ceffatio- 
nem qvx una cum ftertore eft chara- 
deriftica morbi attoniti. Hippo- 
cratica enim αφωνία· debet fieri fu- 
bito derepente: caetera fymptomata 
praecedentia diu interdum poffunt-. 
affligere priusqvam morbus attoni- 
tus feqvatur. Ideoqve Hippocrates 
loco nuperrime citato primo mor* 
bum ipfum ejusqve caufam & cura- 
tionem proponebat, deinde perfe- 
qvebatur ca qvae eumpfe morbum-· 
folent praecedere.,. 
§. 16. Et his qvidem acqviefcere 
poffemus,nifi e re effet etiam enu- 
meratorum fymptomatum fingula_. 
paulo plenius explanare, accingot-» 
igitur & affero 
C A P. XL. 
Dolorem capitis morbum attonitum 
interdum pr^fagire. 
f. 1. 
UT adornatam a fapientiffimo 
creatore praefentis vitae felici- 
tatem ex amicabili cum rebus exter- 
nis confervatione qveamus affeqvi, 
fenfionem accepimus, cujus benefi- 
cio oblata excipiamus & cogno- 
fcamus. 
§. 2. Senfionum communiffima 
&in nulla non corporis parte con- 
fpicuaTa&io eft, cujus ope fpiritus 
vel bonum confervativum amplcAi- 
tur,qvod fit,cum jufta eft commen- 
furatio inter ea qvae tangunt & tan- 
guntur,atqve affedlio exiftit lenis & 
modica,unde Voluptas: vel malum-, 
deftru&ivum fugit aut fugat , qvod 
fit,cum neqve modus neqve motus 
tangentis proportione refpondet ei 
qvod tangi debet & affici,unde vehe- 
mens , molefta & triftis affeiftio 
oritur , qvam omnes vocamus do- 
lorem_>. 
Hujus varias & alias aliis 
moleftiores fpecies obfervantPradi- 
ci,in qvibus recenfendis non eft qvod 
me diffundam, cum de iblo capitis 
dolore mihi heic fit dicendum, qvem 
rcde dividunt in eum qvi eft per_» 
& qvi per 
hanc fieri dicunt , qvando maferia-» 
dolorem creans ab aliis partibus 
transfertur in caput,velut e Cordc_,> 
Ventriculo,Utero aliisve. 
4. Si e Ventriculo materia ve- 
nitj A T T Ο Ν I ΤΟ. 
183 
nit,adfcendere eam per fuperius ori- 
ficium & oefophagum in caput com- 
munis fert opinio,qvam ampledlitur 
Sennertus 1. PraEt. 3.1. 3. feribens: 
Fertur materia capitis dolorem faElu- 
ra interdum d ventriculo, e qvo per 
tefophagum vapores furfum ad caput 
adfcEndunt, fimilitudine e Galeni 9. 
UfpartAAvcds vero ex Hippocratis l. 
de Glandula ex.5 .addufta. 
§. 5. Cui,qvodnolim, fublcribit 
Highmorus i.Difqvif. anat. i.cap.^. 
Fibris carnofis circularibus donatur 
(fuperius ventriculi orificium ) ut 
alimento intra ventriculum recepto 
exaEte claudatur·,cum plurimum uli 
coEtione referat fuliginum & caloris 
retentio·, ne fumi etiam eleventur ac 
vapores cor vel cerebrum petentes ver- 
tiginem,dolores in capite & foetidum 
anhelitum caufarentur. Qvod re- 
^Qtkpart. j .cap. 1. Si male afficiatur 
fuperius orificium,ut muneris fui obli- 
vifcatur,nec fe rite confringat j vapo- 
res adfi endunt,caput qs petunt &gra- 
vant. ConfentiuntCapivaccius a- 
pud Scholtzium Confl.i 2. & Andre- 
as Laurentius G.hift.anat. 1 8 & alii. 
§. 6. Obftupei(erefoleo,qvoties 
video a tantis viris tamfaede admit- 
ti adeo frivola. & ne ullam qvideim. 
veritatis fpeciem praefe ferentes o- 
piniones. Ecqvis enim unqvam_> 
docuit aut docere peteft r'.odii,qvo 
vapores e ventr c. loper os proxime 
ad meninges cerebri usq; penetrare 
ibidemqve dolores excitare qviti 
lunt? Hoc conceflo, qvantis capitis 
doloribus confli (flaturos e fle putabi- 
mus 
^veis anima horrendum fiercord 
femper olent, 
qvo vitio impuri helluones & mu- 
fteas cerevifiae gurgites fere laborant, 
id vero necdum hadenus eft ob- 
fervatum.,. 
§. 7. Ut errare porro definant-> 
ifti,vera oftendenda eft via,per qvam 
materia dolorem excitatura feratur 
ad caput Ea vero ex fangvinis 
motu petenda eft. Cum enim ven- 
triculus ob calorem imminutum ma- 
le coqvit, chylus inde flatulentus & 
vaporofus cordi per laiftcas venas 
communicatur : cum etiam vitium 
in prima coftione commiflum vix 
corrigatur in fecunda, fangvis inde_> 
coqvitur vaporofus & flatulentus, 
qvi circuitu naturali ad cerebri 
membranas delatus non poteft non_» 
eas replendo, diftendendo & divel- 
lendo dolore aificere_>. 
§ 8. Sive autem ventriculus fi- 
ve aliud vifcus copiofo,acriori,vapo- 
rofiori aut flatuleto fangvini praebe- 
at originem,'perinde heic eft; fuflicit 
fi a corde ille impulfetur in caput-., 
ibiqve cieat turbas ad morbum atto- 
nitum conciendum idoneas. 
§. p. Iftum dolorem Paulus capi- 
te fupenore vocabat ό^ύ 
αλγηΜα,repentinum & acutum dolo- 
rem eum Hippocrates 
1. de morbis 6.in morbi attoniti de- 
fert- 184 
DE ΜΟ RB Ο 
fcriptione vocat όούνΐυυ. εξαπίνης ο- 
3υνη λαμβάνει τΐυυ κεφαλή, dere- 
pente cruciatus caput prehendit, 
qvemadmodum & tex. 21. εξαπίνης 
vytaivov^ ο^ύνη ελαβε Μ κεφαλήν, 
fanum derepente cruciatui invafit cir^ 
ca caput. Talem Ce intelligere o^u- 
'duu t innuit 5.de morb. 8· cum vocat 
νξάΐω,acutum^ inftar feriente m, 
qvem tenuis & fervens langvis in_» 
partium fenfibiliores incurrens effi- 
cere confvevit. 
10. Neqve acutus folum eft 
dolor capitis morbum attonitum 
prxcedens: fed & pulfans, pundori- 
us & tenfivus. Pulfans gravi & fre- 
qventiidu partem ferit. Cum enim 
fangvis copiofe in cerebrum adfcen- 
dit & ob venarum anguftiam libere 
&fine mora non poteft remeare,gra- 
viter illud afficit,& magis magisqve 
affligit. Pundorius membranarum 
proprius eft & velut aculeo fodit. 
Nam acris & tenuis fangvis magna 
vi viam fibi qvxrit facere. Tenfi- 
vus vaforum tunicas diftrahit.Qyan- 
toenim major fangvinis calidioris 
copia adicendit in cerebrum, tanto 
magis ibi effervefeit/vafa & membra- 
nas implet & implendo diftendit. 
§.n. Omnes iftas dolorum fpe- 
pes caput ante morbum attonitum 
infeftare pofle ecujusvis materia-., 
modo & proprietatibus difpalefcit, 
&jamolim fatis clare docuit admi- 
rabilis Hippocrates Ubr.devifl.acut. 
tex J7. όκο&ν άλγηματκ 
νητ^ι μελΰνης χολής ^ιζεων 
ρεμάτων ϊ^ρρύσιες γίνονται· αλ^ί^ι 
έψπ?ς ^Λκνοζ^^· 
λίΐιυ χιν όμβρο] αα φλε- 
βες,ίντΜνονταί φλεγμ&νχοΌ] 
β^ππτωντα] rd Μιρρέον^ Cum 
dolores- acceperint, fangvinis melan- 
cholici acrium^fluxuum acccponesfi- 
unt. Dolet autem dum interiora mor- 
dentur. Demorfavero nimisficca 
fablavena diflenduntur^ inflamma- 
ta conciunt & colligunt ea qva afflu- 
unt. Sic ea reddenda eife autumo 
detrado glaucomate ab Interpretum 
duce Medicorum oculis objefto. 
§. iz. Summa rei eft : Capitis 
dolor morbum attonitum praecedens 
eftafolo copioiiore fangvinis afHu- 
xu copia fua meningum vafa diften- 
dente & inflammante: hujus uftio- 
res & igneae partes acrimonia fua 
meninges vafaqve rodendo dolorem 
excitant : dolor irritando fpiritum 
invitat ad opitulandum,qvi adutum 
obediens fangvinemve&cmfuum ee 
impulfarenon deGftit durante ηοχέ: 
audo dolore mirum non eft irritati- 
onem qvoqve augeri,& concitari af- 
fluxum majorem,donec tandem prae- 
cludatur via fangvini per arteriolas 
in cerebri fubftantiam defcenfuro, 
unde morbus attonitus ingruit. 
§. ij. Hippocrates ut omnia ita 
& haec paucis z.dentorb.^. ό^ύνη μ3ίρ 
visra τός ^εξμα,σίης rd 
Dolor qvidem ex nimia fangvinis cali- 
ditate^i interdum eft gravativus, 
cum ATTONITO. 
185 
cum fangvis melancholicus ibi fta- 
gnat. Dicit enim porro, βα&ς 'j, 
λ te τί/ εόντ^ 
σντη κεφαλή,^λερωτερα (ς νοσωι 
όεςερχ η εσω^εν,Gravitas autem ( ho- 
mine ad apoplexiam difpofito acci-* 
dit) cum plus fangvinis & turbidiori 
& morbofiori efl in capite qvani intus, 
nimirum pro ratione in reliqvo cor- 
pore-,. 
§. 14. Ecqvis ergo vitio mihi 
vertat, qvod μίλαγα γϋλΐυυ reddi- 
derim fangvinem melancholicum, rei 
natura id jubente volente,& Ballonii 
autoritate annuente ? Loqvitur enim 
Hippocrates de afHuxu qvi fit per va- 
fa :vafa autem non vehunt humores 
folitarios,fed totam maiTam fangvi- 
neam,ea fi uftior eft,dici aliqvando 
poteft vel melancholia vel etiarau, 
atra bilis,qvemadmodum colligere^ 
licet ex 2 .de morb.6. ubi Hippocrates 
expreffis verbis 70 ααμα μέλαν 
^ολε^ν vocm^i/angvinem atrum 
turbidum & morbofum vocat μελαί· 
χολίυυ : imo eodem libro tex. p. 
το φλέγμα, pro fangvine crudiore-, 
& frigidiufculo ufurpavit, dum illud 
anginae caufam exiftere aflerit,qvam 
ahbi exprefic dicit fangvinem efle. 
§. 15. Praetereateftem hac in re 
habemus Galenum crafium ac me- 
lancholicum fanginem abufive ali- 
qvando vocari μέλααναχ γολίώ^ζη- 
fentem Comm.ad G.aph. 5 3. 
οτι xLub ciov τξΰγα 'td αάματ^ d- 
Κζ/β9λογ^μ^οι έΰέτπύ μελοαναν 
χολίω μελαγχρ- 
Μκόν χυμόν· χα,ταχρωμβροι $ ττίς 
όνόμα,σι μελαανάν 0τε κα- 
KxpSflflbiHunt qvofa (fi ■> qvod eam_* 
( bilem) qva velati fax fangvinis eflt 
Accurate loqvendo,nondum atram bi- 
lemfled humorem melancholicum vo~ 
camus. Nominibus tamen abutendo, 
efi qvod interdum etiam atram voca- 
mus. Qvcm autem heic humoris 
melancholici nomine iniignivit,eun- 
dem 3. /or.^/.perfpicuc vocat fan- 
gvinem melancholicum. Hoc ob- 
fervans Salius Diverfus Comm.in libr, 
i.demorb^lAaavcu) Hippocratis ^o- 
λΐηυ ^ccfuccummelancholicum expli- 
cat, qvod per iangvinem feciflet, nifi 
humores fecundarii tantopere de- 
cantati obftitiiTent. 
§. 16. Qyid vero funt S^ippvcnsg 
ό^/μεων ρευμάτων ? Foefius in aeco· 
nom.Hipp.TO ρεύμα, neglexit; in ver- 
fione Hippocratica autem dicio 
acrium humorum affluxiones. Licen- 
ter ! Si ita reddendum eflet, qvaro 
Hippocrates non dixit χυμαήν άντι 
τ^ν ρ^μάττ^ν'ί τ ρεύμα, humorem^ 
figmficarc nufqvam reperio , fed 
ipfum fluxionis adum. An ergo 
Hippocrates voluit di-cere fluxuum 
fluxiones fiunt, qvod Cornario pia- 
cuifle video ? Non videtur. Qvid 
enim hoc eflet aliud qvam (μυτλο* 
& aftum adui fuperaddere ? 
Ceiifeo igitur Hippocratem per ρό6- 
μ,άτων ΰτίιρρυοιες nihil aliud qvanij 
fluxionum accefllones intelligere vo- 
luiflc, 186 
DE MORBO 
luiffe, qvod apparet ex verbis fubie- 
qventibus,ubi Hippocratem de con- 
tinuo affluxu , ejufqve qvod affluit 
accumulatione fermonem habere_j 
nemo non videt. Ballonius 70 cHip- 
ρύσιες eruptiones & incurfius vertit-., 
qvem vide fis l. 3 .Confil. medp.^o. 
17. Nec deniqve fatis dextre 
το dfaQirwnai interpretatus eft Foe- 
tius per attrahunt, recftius hoc in lo- 
co exprimitur per colligunt , congre- 
gant , qvo in fenfu vox illa etiam u- 
furpatur. Hoc malo aflerere,qvam 
circuitus fangvinei notitiam admi- 
rando Seni detrahere , qvieamZ.1. 
de Diai. &l. de infiomn. haudobfcu- 
re propalavit ceu certifflmum fun- 
damentum , fuper qvoHippocratis 
exemplo fundare Medicinam debet, 
qvisqvis eam fecundum rationem, 
non vero fecundum ratiocinatio- 
nem , h. e. fallacem opinionem, in_» 
proximi falutem,non vero detrimen- 
tum, facere fecum conftituit, Si e- 
nim Hippocrates verum fangvinis 
snotum cognovit & fuper illo fun- 
damento omnem fuam Medicinam 
fabricatus eft,non potuit fane ejufce- 
.modi five vlfcerumfive carnium five 
aliarum partium attractionem feri- 
ptis fuis profiteri , fi modo candide 
Medicinam pofteris ( de qvo tamen 
nemo dubitat) voluit communica- 
te. afKa τούτα ως άν τα^ω. 
$. ι8· Κεφαλαλγία morbum^ 
attonitum arguens magis in ante- 
fiore in pofteriore capitis par- 
tefentitur', velut praecedente capite 
ex z. demorb.%. propofui. , λΛ^« 
της κεφαλής το το^^εν , dolet ca- 
pitis anterius , ait: rationem qvoq; 
fubjungit : τα^ε έμπηζαν» της κε- 
φαλής 2^ το^ε αλ^&>ο7ΐ as φλέ- 
βες ον ταντη «σιν as νταχί/τατιμ-, 
ο εγκέφαλέ ες το εμ^^ι&εν 
μάλλον κάται της κεφαλής, η ες τχ- 
τπ^εν) Anticam capitis partem ideo 
dolet: qvod vena in ea fint craffljfima, 
& cerebrum magis capitis parte ante- 
riore qvdm pofieriore fitum fit. 
§, ip. ReCiiffime. Vafa enim 
in caput adfcendentia infignemna- 
&a funt magnitudinem in anteriore 
ejus parte, ubi magnos ilios finus vel 
ingrediuntur vel conftituunt. Ce- 
rebrum autem cum ab Hippocrate 
magis anteriore capitis parte iitum 
eife dicitur, intelligit maximam ce- 
rebri portionem. Nam tota moles 
ab Anatomicis diftingvitur in Cere- 
brum proprie & κα\ e^p%lw ita di- 
ftum , & Cerebellum. Illud an- 
teriore capitis parte eft : hoc pofte - 
riore_>. 
§. 20. Foreftus huic capitis do- 
lori ex Bertrucio addit dolorem dor- 
fi ex plethora. Dolor dorfi , inqvi- 
ens, ex multitudine fangvinis ilico ad 
apoplexiam ducit, nifi cumphleboto- 
mia forti fubitb fuccurratur, An_> 
hoc etiam fundamentum habet in 
Hippocrate ? Sic enim ille 2. de^» 
morb.^. η τφακελίση ό εγκεφαλ^ 
W κεφαλής tIw οα- 
χιν? ATTONITO. 
187 
>βfider at um fuerit cerebrum^da- 
lor ex capite fyinam occupat, Do di 
cogitent. Ego ad aliud Egnum^ 
propero. 
CAP. XLI. 
Carotidumtumorem &$ulfationem 
modum attonitum imminentem.» 
arguere^. 
f. I. 
VEnx arteriasq; foporariae in im- 
minente apoplexia valde tument 
pulfant^ & facies impenfe rubet ob 
fangvinem copiofius ad cerebrum 
ruentem. Egregie ClariiT. Wepfe- 
rus Exercit. de loc.aff. in apopl.p.iai, 
QbflruEiis carotidibus internis & ver- 
tebralibus , copiofiorper externas fan- 
gvis difiribuitur : unde certior ratio 
reddi potefl,qvamobrem qvibusdama- 
poplediicis facies rubefiat, temporum 
& colli arteria micentfugularesif tur- 
gidiores conficiantur. Ita fene eft in 
principio morbi attoniti : cum au- 
tem natura fuccumbente ad extrema 
ventum eft,mirum non eft etiam pul- 
fus fieri langvidiores igne animali 
per ffibmv ferme extindo. 
2. Hippocrates, i.demorb.%. 
ajebat cu φλέβες σφΰζασι ■> vena 
pulfant. Ex humorum commotione 
fubjungit SaliusDiverfus inCommen- 
tario.Ego vero ob ufum auflum.Nam 
vafa ob fangvinis copiam plus jufto 
diftendunturjfangvisq; contentus re- 
frigerio continuo, ob rcfpirationena 
tantum non intercepta, denegato ni- 
miu fervet: deinde incipiente obftru- 
Aione novus iangvis non ita facile 
appellit,unde pulfus augetur, adeoq; 
interdum increfcit,ut violeto & con- 
ipicuo, ut Plinius loqvitur/.7. f. 51* 
percuflu fe ©ftendant arteriae. 
3. De tanto enim & tam con« 
fpicuo arteriarum motu ut ab aegro- 
to aut allidentibus percipiatur Hip- 
pocratem ut plurimum wy 
$ τυ σ"φϋζ«ν accipere abunde tefta- 
turGalenus x.prognoff 28. Eu<$u- 
yctg xav&vfa & Οφΰζαν 
c5h' της μεγάλης area 
κινησεως των ^τη^ων (Πίφερων > ως 
τ^ τΐυυ ΛφΖα/ 
, τίϋυ κίνησιν^ 
ενίοτε ττ^ 7ΠΛ%οντι μόνω γ 
ανίοτε τοίς ε^ω&εν όςώσιν » 
flat enim {Hippocratem ) etiam hoc 
loco verbum efferre de tam 
magno ΰ" vehementi arteriarum mo- 
tu , ut etiam griusqvam in hat tablui 
in- 188 
DE MORBO 
injiciatur, interdum d folo agrojnter- 
dum etiam ab adjicientibus conji- 
ciatur. 
4. Eamq; τχ σφυγμέ acce- 
ptionem vetuftiftimis feriptoribus 
fuifle ufitatam colligitur ex 6. decret. 
Hipp. & Piat. 9. ότι (£ το σ*φύ- 
ζ&ν όνομα τβ) b Σφυγμός της 
σφο^^ς άς 'farxwv ττ^ν 
χινησεως 3 ως cUiA&?mv τία* 
^φΐυυ ,αά^ητίυο wcq τ' άν^ξωντω 
τΐυυ κινησιν, ττϋν παλαβών ελέ- 
Gjvodvero σφνζ&ιν & σφυγμός di- 
llio de tam vehemente arteriarum^ 
Ynotione antiqvis dicatur , ut prius, 
qvdm taPtu apprehendantur , ea fit 
homini conjicua , in aliis qvideYn li- 
bris eft demonftratum. Qvi fane a- 
fpedabilis arteriarum percuifus ma- 
ximum five laudabilis five alius fan- 
gvinis abundantiae argumentum eft 
& indicium. 
§. 5. Alias omnem arteriarum 
motum qvoqvefic Hippocratem ap- 
pellaifc idem Galenus teftatur lib. 
qvod an. mor. temp. corp.feq. cap. 8 
ϊττζίΓοκ^της ®s π-ζωτίβ^ αξ^ας 
^μτ^ζαντι^ ε^ας^ξη- 
κί ντ^Οφυγμον3 αττασων τχ^ν ^τη- 
ρ/ων τΙα> κίνηαην ί ότταίάΐις ad ^ιη t 
Hippocrates vero, ut qviprimus ince- 
pit eam qvapoftea viguit confioetudi- 
nemiOmnium arteriarum motum}qva- 
liscun^ is ejetpulfium vocavit Locus 
Hippocraticus eft Coae.pranot. i$p. 
ubi dicit τχςλη^αργικχς ^ν^σφυγ- 
μοιπ vu&eftn , lethargicos eflepul- 
fibus langvidis & tardis , qvod certe 
de nullo alio pulfu, praeterqvam illo 
qvem Galenus & nos cum illo profi- 
temur,potcft in telligi, Confer Bal- 
lon./.i.C0»/7.107. 
6. Foefius το βφύζ^ν reddi- 
dit Salire. Rede, qvia magnum & 
vehementem arteriarum motum in 
oculos incurrentem cupit exprime- 
re. Salire , inqvit Scaliget-» 
lib.t. poet. cap. 18. cH moveri 171^ 
fublimcs. 
§. 7. Vetuftiifimus Latini fer- 
monis Magifter το σφΰζ&ν hb.i.de 
nat.Deor. vertit, micare. Jam ve- 
ro, inqviens, vena & arteria micare 
non definunt qvaft igneo qvodam motu. 
Loqvitur autem de pulfu, qvem a ca- 
lido innato provenire egregie de- 
monftrat ibidem. Verum , qvod 
pace eorum , qvibus nihil nifi qvod 
Cicero locutus eft placet, di dum ve- 
lim,minus rede. Nam micare pro- 
prie eft fubinde & per vices, fedfine 
ordine fulgere , veluti facit mica-». 
Mica autem proprie eft pulvilculus 
in arena qvafi argentum fulgens, 
qvod fane arteriis certo ordine pul- 
fantibus neqvaqvam poteft conve- 
nire. Hunc Σφυγμόν Hippocrates 
videtur aliqvibus vocafle παλμόν, & 
π$η&μον φλεβών , de qvibus in_* 
fe^· 
§. 8· Obfervarunt recentiorum 
Medicorum non pauci iftam carotis 
dum venarum elevationem,atqve in^ 
de ATTONITO. 
189 
de occafionem coeperunt eas lecandi. 
Ita enim Rondeletius in Method.cu- 
rand.morb. cap. 12. Satis conticua 
funtjugulares in Apoplexia, qvoniam 
fangvine ruente in caput, vapoributfa 
multis implentur & turgent. Sen- 
nertus x.pra&.i.cap.^ j.fcribit:r?»^ 
jugulares in apople ilicis fatisfunt con- 
ficua , utfeSluro collum flringere vel 
ligare opus non fit. 
9. Etiane , fi perluftramus o- 
mnes tam apud Foreftum qvam alios 
annotatas attonitorum hiftorias,de- 
prehendimus eos omnes fuiiTe ple- 
thoricos. Potiffimum enim morbus 
attonitus invadit homines otiofos,. 
lautos, potatores vini & cerevifiae 
craflae multumqve nutrientis: tales 
vero femper abundant fangvine: ubi 
autem eft abundantia fangvinis, ibi 
qvoqve adeft vaforum elevatio & tu- 
mor , & qvidem hoc in morbo inpri- 
mis foporalium, q voniam fangvis in 
cerebrum tendens itu & reditu luo 
haec vafa neceflario debet permea- 
CAP. XLH. 
Etiam vertiginem interdum mor- 
bum attonitum pracedere. 
§. I. 
JAmdudum id prodiderunt magni 
nominis Pra&ici. Sic enim Cra- 
xo trium ille Auguftiifimorum Im- 
peratorum Medicus famigeratifii - 
mus & oculatiflimus ait Confil. 47. 
apud Scholtzium : Vertigo tenebrofia, 
qva Gratis dicitur , pro- 
nuntia apoplexia exiflimatur Sic 
Sennertus 1. Prati, 2. cap.^. Pericu- 
lofior eft vertigo , in qva caput vel cor- 
pus circumagi videtur , qvamin qva 
fialtem externa,& in qva fit vehemens 
vifius loffiob caufia vehementiam. Et 
fi vertigo adeo invalefcat, ut homo 
concidat, Apoplexia & Epilepfia pra- 
nuntia.efi. 
§. z. Clare & >aphoriftice Hip~ 
pocrates Coacpranot. 546. E£ cu- 
μορρόίό&,οσνν μικρήν iit ολι- 
yov Ι&πφανΰσης, wrwosd sAjov^t» 
'δ^^ττλ^κόν ?< onu,a!wei. λνα φλε- 
βοημί^Ε* hamorrhoide parum & a- 
Ue/yantisper apparente tenebricofa 
vertigines oborta paraplegicum qvid 
figni^cant:foIvit vena feblio. Qyod 
& ex Coae, pranot. 161 .· perfpicuum 
eft,ubi tenebricofa vertigo inter af- 
feftus morbum attonitum, praece- 
dentes refertur. 
j. In caufis vertiginis red- 
dendis non inter omnes convenit-». 
Theophraftus qvidem in libello de^> 
ver- 190 
DE MORBO 
vertigine fcripfit,qvod οι 'ίλιγγοι 
νοντ^όταα η πνεύμα άΐ^ότριον πε- 
& Μ κεφαλήν ελ&η,η ύ^ότης τΰβιτ- 
τωμαΊικη ή της, τξοφης ενίας, 
οϊον η τύ OSVH.η aS^a τίνος χυλ^ 
τρίτον, όταν κινη Ί^ς κύκλω rltv 
κεφαλίυυ.. b τόπ& ό^τον εγ- 
κέφαλον φύσει μ$μ υγ^ς c&v. ο&ν 
/γ ελ&η Τι πνεύμα ά^ότςιονί βιάζε- 
τε δια$υόμ&ρονη&&ς τας φλέβας 
ω&Μ κύκλω το ύπαρχον v^cv.Ker- 
tigines nafcunturpum aut ftnr itus ali- 
enatus in caput venerit, aut fangvis 
fuperfluus ex qvodam alimento e.g. 
vino aliove qvodam fucco ( genitus 
fuerit) aut tertiorum qvis caput in-» 
orbem circumegerit. Locus enim cir- 
ca cerebrum natura fangvineus eft. 
Cum autem alienatus qvidam ftiritus 
accefteritfe inftnuans exagitat & ad 
venas (oculares) velut in circulo tor- 
qvet fangvinem iftheic contentum. 
§. 4. Si ita Theophrafti verba-» 
accipiamus,nefeio fane,an qvisqvam 
melius & ad Hippocratis mentem»» 
concinnius velut in cumulo fubmi- 
niftrarepotuiflet praecipuas vertigi- 
nis caufas, qvarum tres recenfet-.. 
Prima eft πνεύμα άλλάτριον,Spiritus 
alienus Ballonio,ego eundem vocavi 
alienatum h. e. alienum facium. 
Qyamvis enim primo adfpedu idem 
videantur fonare alienus & alienatus, 
non tamen re ipfa funt idem. Exem- 
plo res ftat plana. 
5. Si qvis in Republica natus 
»& educatus ob qvxdam etiam non»» 
gravia παροράματα publicam admi- 
niftrationem & propter eam legiti- 
mum qvoqveMagiftratum averfatur, 
& in animo fuo tacite repudiat, illc^ 
alienus eft ab ifta Republica, non ta- 
men adhuc alienatus, qvalis proprie 
dici non poteft,qvamdiu qvietus le- 
det, neqve qvicqvam ad Reipublicae 
turbationem pertinens molitur; hinc 
& tamdiu aMagiftratu legitimo to- 
leratur,nec ejicitur aut merita affici- 
tur poena. Cum vero eo vefaniae 
venit,utfeditionem movere intentet 
vel etiam occipiat,tum demum dici- 
tur jure, alienatus. 
6. Eodem modo in corpore.^ 
humano alienum eft, qvod ασύρφο- 
f^nihilconferens Naturae eft. Ta- 
le autemeft omneqvod μη ομότςο- 
πον h. e. non eundem cum Naturae» 
habet fcopum. Tale qvoqve eft 
πνεύμα ai&oT£<oy,cum naturali mo- 
tu per reciprocam halandi motio- 
nem non amplius fertur,& tum Fla- 
tus appellatur, fitqve ab exhalatione 
iniiniftro cordis ventriculo genera- 
ta , per arterias in omnes corporis 
partes diftributa,nec per 'cutim tran- 
fpirata. Hujusmodi flatus natura 
fua ficcus & tenuis, alienatione ma- 
jores acqvirit vires, & fubtilior libe- 
rior atqve mobilior evadit, unde ii 
ad oculum feratur,ipiritum viforium 
torqvendo vertiginis fit autor. 
7. Secunda vertiginis caufa.# 
Theophrafto eft υγξότης ·3&τ]ωμα- 
άπν τροφής ένιας»όιονητ^οιν^ 
fi ATTONITO. 
191 
τίνος yuX^Sangvisfuper- 
fluus ex alimento qvodam, velnt vino 
ait ove aliqvo fucco genitus. Non_> 
dubito me vapulaturum ab iis qvi ex 
animo fao nondum deleverunt foe- 
dam illam humorum fecundariorum 
cloacam,a qvibus cum jam dudum_. 
fecerim divortium, in concreto red- 
didi qvod felicitate Graecanica in ab- 
ilra&o. 
8» Confenticnter Hippocrati, 
cujus irrefragabilia dogmata tam_» 
Theophraftum qvam Ariftotelem.» 
amplexos fuifle prorfus mihi fit veri- 
fimile,cum non multo plus qvam de- 
cem Olympiades inter Hippocratis 
mortem &Theophrafti yjpvaenag· 
χίαν potuerint intercedere. Con- 
ftat enimTyrtamum antea,fed ob di- 
vinam elocutionem ab Ariftotele de- 
inceps Theophraftum, nominatum.» 
docere ctcpifle anno 5. Olympiadis 
11 q..qvadragefimo fexto circiter an- 
no poft Hippocratis difcefium,fi non 
ultra nonaginta annos,ut Sorano ex 
Hiftomacho placuit, ille vixit : & 
qvadragefimo nono aetatis Theo- 
phrafti,(i verum eft,qvod Laertius in 
vita Ere fii fcriplit : ετελ^ότα yrp 
^ιος, βι^ς ετη ττεντε ^ογ^οηνοντα, 
obiit fenax cum vixtffet annos obia- 
ginta qvinfanx ita tres annos cumu 
Hippocrate vixilfe videatur. Nullam 
ergo cauiam habuit elegantiftimus 
& eruditifllmus omnium Philofo- 
phorum, qvo elogio eum Cicero 
Tufcul.5.dignatus eft,cur ab Hippo- 
cratis placitis recederet, cum vidiftec 
Ariftotelem ea per omnia iecutum. 
2· Hippocrates vero rd 
nomine fangvinem infignire folitus 
eft,velut ex multis ejus locis & .pra:-- 
fertiralib.degenitur.t. 1 .άΓ 2. liqvet: 
3 td cddolih rd dt- 
&ρωπχ KivopSlpa to ύγ^ν frgpaive- 
xcp cv 'nS m^ctrip^ 
νλονεετιρ xd^rb της κινησι^, d· 
(Ρξέ^κα^ά^ τ' dTEa v^d ζ^- 
πα$Ρ vKovdjpffa dQpeu. Ουτω 
$ vi ad 'rJ αχ^ωπω ^σΐακρ^νετερ 
'dvtO rd άφςεοντ^· στ 'ί%ν&~ 
τατον vffj το ταο^τΌν. Confriid& 
autem pudendo & homine moto fan- 
gvis incalefcitin corpore, diffunditur, 
conqvaffatur a motu & fpumefeit r 
qvemadmodum & alii humores con- 
qv affatiff umefcunt, Sic & in horni- 
ne jecemitur affumefcente fangume^ 
Valentiffimum &pingviffmum. 
§. 10. Ecqvis autem virorum eftr 
qvi ex pulfuadamfto non in fe ipib* 
deprehendat,non alios ina&u vene- 
reo humores incalefcere qvam fan- 
gvinem?omneqvc virile femen fan- 
gvini originem fuam debere vel fola 
partium fpermaticarum ex- 
tra omnem dubitationis aleam po- 
nit. Iftud vypffi idem Hippocra- 
tes 6.Epid.^. 19. εναχόρ^ρον σωμα^ 
contentum corpus appellavit,qva voce 
nonqvicqvid in corpore reperitu£_» 
fluidum,ied folumfangvinem intelli- 
gi oportere & fcnfus & ratio facili 
nego 192 
DE MORBO 
negotio oftendunt genuina corporis 
reqvirenti. 
§. ii. Neqve alkid qvid heic 
denotat το πΕ£/τ?ωμΛ7ΐκον qvam 70 
ύ^λ«πομ^ον, fuperfluum : indicio 
eft ητζοφη & οινχ η αΐΤχ χμλ&αΐΐ- 
mentum ex vino aliove fucco , unde-, 
ifta <3^7^ vel -ζΰ^τ^ω^α- 
ϊικη eft,qvamqve Hippocrates i.de^ 
vnorb.^. ύπ^εμέτω φλεβίων 'cv 
τη κεφαλη,Μ venarum capitis fuper- 
vornitu^ro ούμα. άλες & άιματνλα- 
^tfangvinem copiofum coacerva- 
tum vocavit: σκοτοδίνη/ cie τΐυυ 
xttyaKlw )ofav άλες cbh το -ζ^σο;- 
,5τον χούξηση το cuncti Tenebricofa au- 
tem vertigo (caput habet) cum abun- 
de multus fangvis in faciem procejfc- 
zyr.Confer \Q'z{.Comm.ad Coae. 341. 
§. 12. Habes itaqve duas inter- 
nas vertiginis caufas "doro vd αάέ&ς 
συαιετκτάτα φιλοτην^τΞ, a la- 
pientiflimo & diligentiilimo viro, 
qvoelogio Diogenes Laertius Theo- 
phraftum donavit, profectas, Tertiam 
etiam veram,fed huc non Jacientem, 
jam praetermitto. 
§. 13. Utramqve caufam tam 
ττνευμα ά^ότςιον qvam ΰ^ξότη1^ 
ns^djcofzalutluo fangvini fe infinuan- 
do ad oculares arterias procedere-,, 
inqve iis fangvinem atqve cum eo 
hofpitem fpiritum viforium rotare_, 
indicavit Erehus noiler his verbis: 
βιάζεται %αουόμ^ον> τας 
ιφλεβα^ κύκλω το ύττάρχον 
nc dubites, in 
compendium contraxiife videtur il- 
la fub finem hujus libellifui,cdm di- 
cit : Etiam υ^ότητ^> το Ότλη&(&> 
fangvinis multitudinem vertiginem 
excitare. 
14. Haec eo libentius, qvam- 
vis forte fuperflue & alieno loco, 
adduxi,ut elevem inlqvifiimum Bal- 
lonii judicium de aureo hoc libello 
prolatum .· Nec Theophraflus adinti- 
mum examen de vertigine penetravit^ 
de eaprafertim qva propriam cerebri 
labem confeqvitur^qva eji dirorum & 
feralium morborumpracurfor. Soli- 
us enim Medici efi in eam arcem pene- 
trare^primariam a fec undari a ver- 
tigine dijudicare, Inde enim falus 15 
confervatio homini qvaritur^qvod non 
prxfant argutula minutula^ qvafi- 
uncula^qva ea de re moventur eas 
naucipendimus, repudiamus, 
§. 15. Qvam vellem in animo 
& oculis habuiflet Ballonius lauda- 
tiilimam iftam regulam, qvam ipfe- 
met poilea lib,de virg. & mul. morb. 
t'^/.i.exhibuit omnibus veterum feri- 
ptaabsqve praegnante ratione mor- 
dere fatagentibus: Λ/Wr^ait, a mul- 
tis dicuntur jn qvibus non qvod dici- 
tur fed qvod intus reconditum ponde- 
raripcnfitanf debet, ne folis addicti 
verbis veteres inditi a caufa conde- 
mnemus, Satius autem efl in afti- 
mandis aliorum laboribus honorarii 
arbitri partes ager ey qvam temere eos 
infcitiainfimulare. Et paulo poft : 
Aliatum feripta iniqvius obfervare^ 
demen- ΑΤ ΤΟΝ ΙΤ Ο. 
193 
dementia eft ac furoris: eadem tolera- 
bilia qvidem boni confidere humani- 
tatis eft, ut candor ia eadem laudare. 
§. ιό. Ita fane eil·. Nam qvi 
Hippocratis,Ariftotelis, aliorumve, 
qvi ea aetate ingenio maxime value- 
runt, fcripta evolvere occipiunt,fimi- 
les mihi videntur locupletiilimam 
domum ingreffis auro & argento 
non explicaro, ied omni pretiosa 
fuppelledile recondita, ubi divitias 
& ornamenta tantum per qvaedam 
involucra & integumenta adipicere 
conceftumeft. Sic in Hippocrate & 
fui fimilibus praeftantiffimarum do- 
dtinarum arcana obvelata funt, ne- 
miniqve, nili ciim in ejus evolutione 
infenuit,explicantur. 
17. Ergo a veterum do&rina 
recedere & novam praeter rationem 
comminifci ut per fe temerarium'eft, 
ita infaciendo periculofum, fi, in- 
qvam,fiat praeter rationem, qvae ta- 
men pluris facienda eft qvam autori- 
.tas,fi certo eft cognita & feniu atqve 
experientia multiplici confirmata. 
Tum enim valet alterum illud moni- 
tum, Errores non efle ampliandos, 
nedum propagandos. Errafie au- 
rem etiam Veteres in particulariori- 
bus qvibusdam qvei negabitur? cfim 
homines fuerint, nec omnia potue- 
rint videre,etiamfi vel triplum pro- 
pagata fuifiet eorum vita. Qyin 
ipfi errores fuos funt profefli , ficu- 
bi aliter fe r.em habuilfc deprehen- 
deruno,. 
§. ι8· Ballonius vero dum The-» 
ophraftumad intimum de vertigine 
examen penetralfe negat, magnan® 
profedo Viro iapientiffimo & dili- 
gentiffimo fecit injuriam, qvi incor- 
ruptam fecutus Medicinam longe fo- 
lidiora de vertigine fcripfit, qvam 
unqvam fecit Galenus aut qvisqvani 
recentiorum. Erefianis enim fe- 
pofito commentario in lingva pro- 
pria le&is Sc^cum Noftratium de ver- 
tigine commentariis collatis,difficile 
judicatu non eft, qvantum diltano 
erva lupinis. 
§. 19. Confer faltem qvae Gale- 
nus Comm.ad 4^. 17. fer ibit , ό 
Ίλιγγέ γίνεται ύγρΰ 7τα.χε(^ 
πν^Ιματ^ ηινχμ^ίρα φ τΐυυ κε* 
φαλΙυυ> Tenebricofia vertigo fit dum. 
humor crajjb fi^iritu permixtus move- 
tur in capite. Ne varo exiftimes eti- 
am Galenum heic rd nomine 
Hippocratis exemplo & Theophra- 
fto praeeunte fangvinem intell igere> 
veni mecum ad 4. aph. 17. ubi 
ύγξον per μοχ^ρον χυμόν exponit, 
inqviens : gkoto^v^ γινετ^ 'ξ 
ματ^ τ^ις Φιλίας μοχλών 
χυμών ^Άκνομ^α. 
τ^ν νώςων rdv εζ 
ΚΛ%κόντων άς dur βλ^ε.Τίμ τε& 
χ^υχής εξ^α 
'S μορρϋ » Tenebricofa vertigofit ore 
ventriculi apravis humoribus demor- 
fio. Ob magnitudinem enim nervo- 
rum d cerebro ad ipfum/ertingentium 194 
DE MORBO 
animifunitione s offenduntur ea parte 
male affecta. 
§. 20. Duobus iftis locis accedat 
tertius ex 4. de viEl.acut.^i. ubi ex 
profefib de vertigine agere videtur: 
Kivrcnv α^κτΌν φυ- 
στό^ας τπκ^ματ^,η φ τΐυυ κεφα· 
λίυυ εχοντ^ τπηίιυ $ύεσιν>η κά- 
m^iV d»aff)e^(jd/)a-,Tenebricofaver- 
tigo fit ob inordinatam ffiritusflatu- 
lenti motionem , qvi vel in capite fe- 
dem habet , vel ex inferioribus parti- 
bus furfum fertur. 
§. 21. Tria ifta loca tres conti- 
nent errores. Primum enim falio 
Galenus autumat, excrementitium 
humorem aut craflum ipiritum vel 
flatum , dum movetur, vertiginem 
efficere : cum craflus & corpulentus 
flatus feu ipiritus dilatando & diften- 
dendo potius moleftus fit ; admo- 
tiones prxternaturales faciendas au- 
tem liberior & fubtilis valde aptus 
exiftat, & praeterea rerum alienata- 
rum motus nullius vertiginis autor 
fit, nifi res illae ipiritum viforium in 
orbem torqvere valeant. 
§. 22. Deinde in eo qvoqve ce- 
fpitat Pergamenus , c^od vertigi- 
nem per συμ/πή&&ιαΛ fa&am e ven- 
triculo ad cerebrum dicat tranfire 
per nervos , cui itineri ipirituum& 
fangvinis motus perennis reclamat; 
redius per arterias viam qv^fiviflet. 
2 J. Tandem locum affedum 
vertiginis defignans , nimis genera- 
liter dicit , in capite motum iftum 
depravatum contingere. At vero 
cum multae fint in capite partes, qva- 
rum una laedi poteft caeteris illaefis , 
non immerito ulterius qvaeritur-,, 
qvaenam capitis pars in vertigine fit 
affeda , qvod Galeni feqvaces & 
mancipia videntur ignorare. 
24. Ex pleno autem refpon- 
det Hippocrates 3. aph. νη. aa 
νότιοι κα,^ςάσιες c* τοίσιν 
οφ^λμοΊσιν τπιέχσι, Auflrales con- 
flitutiones tenebricefas vertigines in 
oculis faciunt. Vifio enim in ver- 
tigine depravata oculi fundio eft, 
cui privatim competit,qvod afFedio- 
nis loco demonftrando fatis eft abun· 
de.Haec Galeni fiint ιια,τα. 
25. Ut ergo haec tandem in 
fummam contraham & huic capiti 
finem imponam, fciendum eft, ver- 
tiginem nihil aliud efle qvam rota- 
tionem f^iritus viforii, qvi nullibi ni- 
fi in oculis deprehenditur ; ea inter 
alias caufas etiam accidit, qvando in 
corpore plethorico fangvis vaporo- 
fior & flatulentior effedusiftam in- 
ducit fluduationem in oculis, 
qvam morbum attonitum feqvi fo- 
lere affatim jam audivimus a Prae- 
ceptoribus vetuftjflimis & recen- 
tiffimis. 
CAP. ATTONITO. 
195 
CAP. XLIII. 
Palpitationes totius corporis qvo- 
qve huc pertinere. 
5*. i. 
PAlpitatio qvid fit? Galenus expli- 
cat lib. de trem. convuf &palp. 
cap. 4. παλμός c)?i κίνησές 
τός te (q άκ8σι^ επαΛρρμ^ρων te (c 
χαταφερρμ^ρων των παΤλ,ομένων 
μεξων. Palpitatio efl motus invo- 
luntariius & invitus par tium^qva dum 
palpitant attolluntur & deferuntur. 
Clarius Autor definit.Med. παλμός 
ifhv επαξσις ύφεσής σωματί^ «- 
κοί/τ^ @ μη ανϊιτυπχυτβρ » faud 
πν^άματ^ γινό$ρ& , dn λμ 
β^ρκολχ^όν# dita ff χξόνας hvad 
^όμ^ρ(^ f Palpitatio est elatio ac 
fubmiffio corporis cedentis & non re- 
nitentis a {^iritu fati a f non fempcr 
durans t fed qyibuidam temporibus ex- 
citatas. 
§. 2. Alii eam vocant vibratio- 
nem , haud inconcinne , vibratio e- 
nim tremulum aliqvem motum ii- 
gnificat minimeqve naturalem. Bar- 
bari vocant jetligationem cum qva 
cave confundas moleftam illam cor- 
poris jadationem &incontinentiam, 
qvam Latiniflimi anxietatem^ Hip- 
pocrates vzto αλύκίου ,άλυσμον, d- 
σην ριπ]α£μόν effert , qvando ni- 
mirum cor ab infeftis vaporibus vel- 
ut opprimitur , qvod fi in animo ta- 
lis anxietas occurrat φ&νπς appel- 
latur eidem , qvam five corporis fi- 
ve animi anxietatem heic non atten- 
dimus, fed τπζλμον t palpitationem, 
qvae fecundum Galenum eft fludua- 
tio diverfarum corporis partium, & 
ut plurimum eft a flatu difcurfante. 
§. Hanc palpitationem in to- 
to corpore , praecipue vero capite 
confpicuam morbum attonitum non 
leviter arguere conftans eft Pradi- 
corum fententia. An idem voluit 
Hippocrates ? Sic enim ille Coacpra- 
not. 347. όι τπζλμωΰείς ολχ, 
άφωνοι ; ^vi 
palpitationes in toto corpore fentiunt, 
numqvid voce capti intereunt? 
qvod i.30.repetitur. 
§. 4. Ego qvidem certi qvid hac 
in re determinare non audeo,qvoni- 
am lib. 1 .Epid.agr. 3 .£7 3. Epid.agr.^. 
poftftat. peft. hujus palpitationis in 
aliis morbis qvoqve meminit, qvam 
αφωνία iitinfecuta : interim tamen 
certus fum, non femper ejuCce palpi- 
tationes torum corpus oberrantes a 
craifis, crudis & flatulentis humori- 
bus excitari, vduti Galenus memo- 
ria: 196 
DE MORBO 
riae prodidit. Manifeftum enim eft 
Hippocratem iftum παλμόν % ολα 
in caufo & phrenitide qvoqve pro- 
po fui fle , inqvibus craflbs & crudos 
humores locum invenire non pofle 
illis liqvet, qvi illorum morborum 
figna & fymptomata accurate ha- 
bent perfpe&a. 
5. 5. Certus qvoqve fumopti- 
mum iftum Medicinae Parentem mo- 
re feculo ifti confveto per τταλαόν 
pulfum arteriarumqve percuifum 
defignafle , qvem alias σφυγμόv & 
ipfe & omnes Graeci pofteriores dixe- 
runt. Nam lib, de di^t. acut. tex. 3 7. 
ubi lymptomatum morbum attoni- 
tum praecedentium cumulum exhi- 
bet & recenfet , non παλμόν, fed 
σφυγμόν nominat , qvi non va- 
num exiftlt plethorae morbum atto- 
nitum effecturae fignum. 
§. 6. Eft & illuftris locus Coae, 
pranot. 261^ ubi £<φαγΐ7Τ" 
^ων παλμός ί%υ^ς, venarumjugu- 
larium palpitatio fortis nihil aliud 
eft, qvam vehemens arteriarum ca- 
rotidum pulfatio multis in febribus 
fidens & obvia, ex qvo adfpe&abili 
arteriarum motu & percuifu vehe- 
mentem Hippocrates defignat in- 
flammationem, adeo perniciofam ut 
mors expedianda fit propria όλε^ργα 
fignificatione. Nam , cum tanta 
fangvinis qvantitas collecftaeft , ut 
vafis vix amplius pollit contineri, res 
in angufto & periculum eft , ne vel 
<sor fuffocetur lyncope cardiaci!; vd 
obftrudione in cerebro fa&a morbus 
attonitus vim fuam exferat: velvaia 
majora difrumpantur , & flammula 
vitalis diluvii in modum extingva- 
tur : vel aliud aliqvod graviifimum 
malum corporj minitetur exitium. 
§. 7. Memineris, me fupra cap. 
29. §. 13. monuifle, prifcos tam 
arterias qvam venas colli σφάγια^ 
aut 0$αγιτι$ας appellafle,cujus rei 
apudHippocratem praeter hunc lo- 
cum etiam alia funt in promptu a 
Foefio praeterviia.». 
8· Qyod autem Hippocrates 
heic vocat 7nz.A(t4ov,idem didum fu·" 
it lib.-j.Epid. 21. πηόη&μός φλεβών» 
Ariftoteles//^.^refyir. cap. 20. no- 
minat in perturbationibus 
animi ira, timore & iimilibus, con* 
ipicuam_>. 
9. Vislocum?Eccum : πηόη^ 
σις xv σΰνωσις J £ cv 
αυτή, 2^ 
κΐώ η συωτητιηΐυυ, οιον Εν τη νοσώ 
τη ηα,λχμΟμη παλμω- ε^Εν αίλ,οις 
3 νόσοις , Εν τις φό£οις 'j- $ 
όι φββχρόμοι κα&ψύχονται τα ανω? 
tfd/m την κίνησην, εις μικρόν Qwjm&x- 
ρβρον χτως} ωςΐ ενίοτε ^πν^βεννυο^ 
ζωα , '^στο^νησκαν φόβον 
πά&& νοσημαΙαιόν,Μίέαίΐο ef 
compulfio calidi qvod in illo ( corde ) 
efi^ob nimiam aut colli qvantem refri- 
gerationem , vclut in illo morbo qvi 
palpitatio dicitur: Etiam in alii* mor- 
bi*^ intiwaribw (illa accidit:) Ti- ATTONITO. 
197 
■mentibus enim fuperiora refrigeran- 
tur : calidum autem refugum & coar- 
tiatum illam efficit motionem: ubi ad- 
eo in angufum fape efi_ compulfum f 
ut animalia interdum extingvantur 
aut morianturpro, metu & morbofa^ 
affe^lwne^. 
§. 10. Interpres reddi- 
faltum,aliene. Saltus enim fylva 
denfior eft non facile pervia , in qva 
pecora, pafci & aeftivare folent, & fi 
locus atqvc aer patiantur,hyemare_j. 
Confer Laurentium Vallam 5. Ele- 
vant. 10?. & Perottum Cornucop. 
pag.i7^. 
§. ii. CafauboauS qvidem ex- 
ponit palpitationem', fed textus refra- 
gatur: in qvo Ariftoteles exprefiam 
facit diftin&ionem inter ^tjcnv & 
νταΛασν· 
iz. Hinc egomicationem^xdo- 
ftitui.' Perottus: Micare etiam ca- 
pimuspro eo ,qvodef per vices & fine 
ordine movere. Ergo micatio erit-, 
motp, qvifit per vices inordinatas & 
conturbatas. Talis motus fub qvo- 
vis affe&u fit a corde in fangvine, 
haudfecusacin fluminibus undatio 
concitatur a vento fecundo vel ad- 
verfo,lerii aut procellofo. 
15. Ergo, cum fangvis crafii- 
or fadus liberiorem ventilationem^ 
aut exitum non invenit, palpitatio- 
nem facit,qvae fi diutius duret,ut tan-* 
ta in arteriolis cerebri praefertim fla- 
tuofi fangvinis copia, qva obftruerc 
poffit,colligatur, morbus attonitus 
feqvi poteft. 
14. Obfervavit qvoqve illud 
ipfum Gordonius in barbarie fua-., 
dum in lib.med. depaffion. capit.part, 
z.c^.^o.ficfcribit: Sifaltusfeu jcbli- 
gatio continuetur, prognofticat futu- 
ram epilepftam aut apoplexiam, aut 
fiuporemaut paral)fin, aut fafmum 
aut faltum. Haec ideo adiero, ut_» 
boni videant,qvam inepti dicat fal- 
tus facit faltum. Caetera non at- 
tingo. 
CAP. XLIV. 
Etiam lingite bteftantiam morbum 
attonitum indicare.. 
5. i. 
QVamvis Galeno Doiftore & vo? 
cis origine jubente ϊ^νοφωνία^ 
idem fi&nificet qyod 
docm gracilitas & t emittas > tamen 
ufus, feverus ille loqvendi Magifter, 
jamdudum Hippocratis sevo obtinu- 198 
DE MORBO 
it,ut ίχνόφωνοι dicerentur,φΰ inter 
Joqvcndum haerent aut titubant, nec 
verba aut fyllabas poliunt connede- 
re,qvippe Helychius ίχνόφωνου non 
felum exponit λεπ]όφωνον>&ά & a- 
ττεχομβρον tIjuo φωυΐυυ. 
§. z. Pofteriore expolitione 
νοφι*)νία vitium eft loqvelae depra- 
vatae, cujus tres reperio fpecies ma- 
gna confufione a Latinis feriptoribus 
ufurpatas,eae funt τ&υλότης,φε'Βκό- 
της & ίχνοφωνία, qvarum unam- 
qvamqve Ariftoteles 11. probi, jo. 
tam diftinde propofuit & explicavit, 
ut nullus haefitandi locus fit relictus» 
Dicit enim :η ifl/j yv τραυλοτης tiJ 
γξόαμοτός τιν^ μη κρ^τ&ιν 
i τυχόν> η φεΤλότηςτω ε^οάξεινία, 
η γξάμμα η σύναξην· η οε ίχνοφω· 
vio dmO ζ μη ^υνα^ ταχύ συνά· 
«ψα{ τΐα ετέρων σν^Καβην τύαο 
ετεοαχ· Eft igitur blafitas literam 
qvandam exprimere non poffe , eamif 
non qvamlibetfed certam. Balbuties 
autem vel literam pratermittere vel 
f/Uabam. Hdfitantia eft ait er anis 
fyllabam alteri jungere propere noris 
pojfes. 
' §, 3. Hanc lingvae haefitantiam 
feu tarditatem morbum attonitum 
praefagire non vulgo tantum notum 
eft,fed&jam olim aftertum ab Ari- 
ftotele 1 \ probi.1,6.\dbi dicit : ίχνο- 
φωνίΐνυ '^ττλη^ίας ομοιον «vcq το 
ίγ03·^ μεξ^ζ τίνος τών αυτός ό α- 
^υυαζσι κινειν > εμιτυ^ιζοντ^ 
την Kam^v^iViLingva hafitantiam 
fimilem affectum ejfe apoplexia partis 
cujus dam interioris, qvam neqveunt 
movere,impeditapropter refrigeratio - 
nem. Ut Stiprobl; 54. ejus dem feti. 
τι ιχνόφωνοι γίνοντα) i η αίτιον 
κατάφυξις Ήτηχ ω φθέγγονται,ω£" 
ύτοντληξία τχτχ cJ^i'. 
^vare lingva hafitantes qvidams 
fiunt ? an caufia eft refrigeratio partis 
ejus qva loqvuntur}& veluti apoplexia 
partis htjus eft. 
§. 4. Multo manifeftius id pro- 
pofuit Medicinae parens j.aph.^o. 
fubjumfta causa a qva tale qvid ex- 
pedandum: ην ή γλω^α εξαιφνης 
άκρατες γεν ήτοι, η '^ποπληκτόν τι 
σώματ&ημελαγχολίχόν το τίχτυ γό· 
νέτοι, Si lingua fubito impotens fiat, 
aut pars qvadam corporis attonitas, 
melancholica fit z#4,h.e.craili,melan- 
cholici, vaporofiiangvinis copia in- 
feftatur. Illa enim ad inftrumenta 
vocalia delata facili negotio ifbmj 
efficere valet ι%νοφωνιαν>& fi. diuti- 
us duret & augeatur, ipfam apople- 
xiam, qvod Hippocrates abude tefta- 
tur Coae pranot.τ ό i. ubi loco \%vo~ 
φωνίας ponit - φωνής β^^υτν^: οι- 
σι κεφαλαλγιαι ήχοι άπυξε^ισι, 
οκο^ινίη,ι^ φωνής β^υ^ύτης, 
(C ναςκη χ&ρων, η^οτΌττληκτΞς ηα^ι- 
ληπ]ΐκχς Ί^σ-^εχΞ τχτχς εσε^, η (ς 
3^πληΓμον ας· Quibus capitis dolo- 
res & aurium tinnitus citra fcbrenis, 
tenebricofa vertigo vocis tardi- 
tas,& manuum (iupor (contingunt,^ 
hos Aut apopleblicos aut epilepticos aut 
obli- ATTONITO. 
199 
obliviofos fore expeiia^ perienda il- 
lud nunqvam non comprobante. 
5. Nam praeter multa alia.-, 
exempla faepius mihi aifeveravit Vir 
Praeclariffimus & Excellentiffimus 
Dn.M.Biorno Severini Drachardus, 
Hebraeae lingvae in hac Academia^, 
dum vita manebat, Profeifor cele- 
berrimus , Collega conjundiffimus, 
qvod Hafniae paraplexia finiftri bra- 
chii correptus,nihil finiftri praefenfe- 
rit,niii loqvelse tremulam titubanti' 
am & haefitationem-». 
§. 6. Pofle autemfangvinem me- 
lancholicum hoc efficere, iuperius 
cap. 17. cft oftenfum. Confer ad 
Duretum Comm.adCoac .pranot 6. 
pag. 5 6 7 & Balloni um lib. z. Confil. p. 
m. ίο. ΰ" ικ ut & hb. 2. Epidem. 
Ρ^Λΐη. 
CAP. XLV. 
Oris difiortiones & dentium iris 
fomno firidores qvocjve morbi attoniti 
fivnum efi. 
f· I. 
QVid fit βαθμός κυνικός, paifim 
explicant artis noftrae proce- 
res : Torturam oris vocant, Hippo- 
crates vero ra cv τύϊσι τηρρσωπυισι 
Φ^ςρέμματα, orisperverfiones feu 
diftortionesizascpte, morbum attoni- 
tum arguere prodidit. Verba funt 
iprorrhet.^i. Τα^ε ζντοισιντζρσ- 
ωποισι 'Ο^ρτξ'εμματα,; ην μν^ι 
αΆω tV στόματ^ ^ικοινωνεη,τα· 
χεως ττάυεταα, αυτόματα 
dvayKapdDiftortiones in facieJ 
fi nulli alii corporis parti communi- 
cent,cito cejfantvel fua fronte vel co- 
atle^vas lib.de diat.acut.tex.^q.ena- 
γ^νων Qavay^yrp nominavit. 
§. 2, Foreftus io. obf. 124. in 
fchol.Txt: Si veniat tortura oris ex fe^» 
ipfa^ut plurimum pr inundat paraly- 
fin &freqventer apoplexiam f ut in-3 
multis obfervavimus. & Sennertus z. 
praEt.med.\.cap,8 ; Tortura oris apo- 
plexiam vel epilepfiamportendit. 
§, 3. Idem qvoq; Ί^ρτμος o- 
ίονσαν findor dentium praecipue in 
Γοηιηο, facit, ut qviab eademcaufa 
pendet a qva convuliiones aliae. Sic 
Galenus ipfe docuit Comm.^anlibr. 
de diat.acut.iG. η σιαγ^ων 
cruuetyo^yri 
η τ^ν χ^ξων ^άςασις,^ οι τξεσ'·· 
μο} το)ν o^o^Ox^^Ma^illarum contra- 
Elio convulfionis eft fymptoma ut 
manuum difl en fio firidores denti- 
um. 200 
DE MORBO 
um. A qvanam vero caufa eft con- 
vulfio ? 
$. 4. Hippocrates ^.aph. i. & 6. 
dph.3 repletionem & inanitionem 
nobis exhibuit, & qvidem rede , ii 
commode explicentur,qvod jam non 
excutio.Galenus,& qvi eum feqvun- 
tur, varii funt in hoc dehniedo. Hof- 
mannus Animadv. in Mont. alibi 
jiajfim^toicAQ vapore ftrenue mili- 
tat. Mihi perfvaviilimum eft, etiam 
a fangvine poife fieri,(i abundet, fi fit 
fpumofior & flatulentior, cujus rei 
luculentisfimum habemus teftimo- 
nium in pueris,qvi prae aliis epilepfia 
& convulfionibus infeftantur: hi ve- 
ro ut plurimum funt plethorici. 
§. Efie vero convulfionem a 
fangvinis abundantia teftatur Gale- 
nus Comm.ad.z.aph.iG. όταν xv τι- 
.vd twv fiytaivovTUV εζαίφνης συμ,· 
βη ασα^ηναί, τον ^iSrv σκασμόν ά· 
ναγκαιον cJth πληξύσΗ ytytvevcu, 
Cium igitur qvempiam bene valentem 
eontingat convelli, talem convulfio- 
pemnecejfcefi d plenitudine proficifci. 
Et prior eoAriftoteles 7.hift.animat, 
^ιω^ 3ε τα τταα3ία'(α1 ττλΗςααϊτασ- 
μος ο^λαμβάνειν, ι^ μα^ον £>· 
^αφεςερ^ > ι^ γάλακτι 
ττλείονι η ττα^υ^ξω τιτ^αις 
μάρκοις,Solent pueri plurimi convul- 
fione corripi pracipue corpuletiores, 
fidite vefcentcs copiofiorc crafiiore^ 
nutricem lattentesfucci plenam 
porpulentAm. Epikpfiam hinc or- 
tum fumere expresfis verbis dicit lib. 
defomn.^ vig.cap. j. 
6. Integrum appono locunu 
ab interpretibus non fatis intelle- 
dum: νόσοι 3ε Ιινες τ avb 
7ίτι^σιν>όσΌ4 ^πο σϊβιήωματ'& υρ-ξχ 
όιον συμβαίνει τοίς πυρετ- 
τάσι όψ τις λη^ζρ^οις. 'ετι ή 
πξωτη ηλικία" τα yQ vasoia *α~ 
&f3ci σ·φο^>2^ r τΐώ τ^φην 
άνω φέρεα^ πασαν· σημαον 3ε το υ· 
τΰ^βάλΚαν r μέγε&& των αΐω 
τα κάτω xf την πλωτήν ηλικίαν, 
το cH? ταντα yivtcdg την αυ^ησιν. 
2Ja τάντην 3ε την αιτίαν c&i- 
λητ^ικα γίνεται. ομο-ιον γ& ό ΰπν& 
ότΠληφα,^ επ τρόπον τινά ο υπν^ 
&πληφις &c: Quidam etiam morbi 
hoc ipfum faciunt , qvicunqve dfan- 
gvinM & calidi abundantia contin- 
gunt^ elut in febricitantibus ^lethar- 
gis. Prima etiam at as ; nam pueri 
imperce dormiunt , qvia omne-ali· 
mentum furfum fertur. Cujus reifi- 
gnumefi, qvod fuperiorump artium^ 
magnitudo fuperet inferiores in pri- 
ma a tat e , qvoniam ad illas fit incre- 
mentum. Eamf ob caufam etiam.* 
epileptici fiunt. Somnus enim fimiUs 
est epilepfia , fomnus aliqvo mo- 
do efi epilepfia. 
§. 7. Libi duo,obiter tamen,ma- 
xime funt notanda. Primo, qvod 
Interpretes τ <α&π\ωμα perperam 
de excremento accipiunt prorfus con- 
tra Anfto telis mentem: deinde,qvod 
w υγρόν vertunt humi dum , obfcu- 
rc. ATTONITO. 
201 
re. De nullo enim alio praeter fan- 
gvinem humore Ariftotelem heic lo- 
qvi textu. accurate excudenti abunde 
innotcfcit. Exemplum convulho- 
nis a copia fangvinis menftrui reten - 
ti fa&ae vidit Benivenius in puella 
Are tina Obf. 97. 
§. g. Videmus etiam infantes 
tanta artuum mollitie, ut nutricum 
manibus dudivix ftare nedum ince- 
dere valeant, ira tamen commotos 
etiam currere. Unde hoc eft, nili a 
fangvine calidiore & ipumoiiore in 
mulculos acervarim irrruente & vel- 
uti convullionem excitante i In ira 
enimfaepenumero tanta eftfangvinis 
ebullitio , ut arteriis majoribus non 
amplius poiUt contineri, fed in vafa 
minora cutemqve ipfam,imo nervos 
etiam fefe exonerare opus habeat-»- 
Sentiunt irati manifefte membra^ 
motu qvodam agitari involuntario 
tantifper invalefcente, ut non ampli- 
us audiant rationis habenas. 
9. Hoc probe noverat Magnus 
Senex , dum ad crurum impotenti- 
am excitandam eife prae- 
cipit z. Epid. ^.fubfin. qvemfeqvi- 
tur Aretaeus , Medicus inter Graecos 
poft Hippocratem facile princeps 1. 
de cur.morb.diuturn.^. qvi eandem 
in epilepiia fvadet, ά^ρ } inqvit, 
cv W TmvTi β^^^ ό^^υμίΐυυ άόξ~ 
yirve^tniseiv » Sed & per totamvi- 
tam inducere oportet excandefeenti - 
am non iracundam. Obiter heic no- 
tent tyrones, qvod caute & elegan- 
ter dicat Autor graviflimus οζυ^νμι- 
ao^yr^ i h.e. indignationem ta- 
lem , qvat non penitus prorumpat in 
adum, nec effeda ira promat , fed 
tantum in fangvinis impetu perfiftat, 
ut ejus beneficio calor in totum cor- 
pus diffundatur & qvicqvid in fan- 
gvine eft vaporum difcutiatur. Rede 
Sennertus z. Inflit.mcd. z.cap.z. In 
ira fliritus &fangvis qvafi ejfervefcit 
& cum impetu ab interioribus ad ex* 
teriora movetur. 
$. io. Aliud nobis 
exhibent ί^νό^ωνοι, lingva hafitan- 
tes, vel ut Hippocrates lib. 2. Epid. 
loqvitur, ow. τη γλωοτρ παφλάζω 
σΐ, qvi inter loqvendum ^afltant , de 
qvibus procedente capite adum eft, 
in qvibus non femel admirabundus 
hoc obfervavi, qvod, dumfyllabas 
non poliunt efferre aut exprimere, 
angantur & torqveantur ufqve dum 
rubedo totam perreptet faciem , & 
tum demum fyllabarurn expreffio fe- 
qvatur. Ejus rei non aliaeft ratio, 
qvamqvod calor ad mufculos voca- 
les delatus facilitet motum eorun- 
dem. Confer ad Anftotelem 11* 
probi, feqq 
§. 11. Certum enim eft nufqvam 
in toto corpore Ipiritum effe fine fo- 
mite & vehiculo fuo, langvine , do- 
cente id Hippocrate lib. de flat.circa 
fin. μη^ευ cavecj μΛΪλ,ον τύν cv TtSσύ* 
^μ^αΤ^ου^ρον ίς φ^νησιν ai 
η αάμα f Nihil efle in corpore qvod 
magis conferat ad prudentiam qvdm 
fi»· 202 
DE MORBO 
fangvis. Opus prudentiae autem ef- 
ficitur a fpiritu animali: ergo fpiri- 
tus animalis non eft fine fangvine 
ubicunqve etiam fit. ConferadDn. 
Van der Linden z. Med.phyfioE ιό. 
$· 307· 
§. 12. Imo , aperte docet opti- 
mus Senex Coae, pranot. $36. con- 
vuliionem qvandam eife ex fangvine,. 
Τα όκ ρινών , inqviens, βίη 
^ίπλ^φ^Εν^ΐ > «57ν οτε σταθμόν 
xoAerrcq , φλεζοτομίν λύα , Larga 
fangvinis e naribus profufiones , vi 
qvadam intercepta , interdum con- 
vulfionem acccrfunt, vena Je&io eam 
folvit. Hcic ρυέν& fubintelligenda 
efie patet ex x.prorrbet. 145. ubi 
eadem fententia paulo aliter effer- 
tur. Τα pugv& λάβρα, τα ai- 
μορραγχνΤπζ λάβξωζ *phrafes funt 
Hippocrati familiariilimae,iisqve de- 
notat fangvinis profufionem & libe- 
ralem , & copiofam, & qvx fit cum 
impetu. Unde re&eHeurnius Comm. 
ad 6. aph. 3 9. Ubi d plethora eft na- 
ta convulfto , vena feUio /blatio edt. 
Confer Foefium Comm. in 5. Epid. 
pag. 1061* 
§. ij. Clara haec funt, ideoqve 
concludendum eft , tam oris diftor- 
tionem qvam dentium ftndorem,qvae 
morbum attonitum folent praecede- 
re , eiTe a fangvine calidiore conferta 
copia in caput fublato & vaporofas 
exhalationes faciente, qvae in mufcu- 
lis maxillarum cumulatae faciunt 
qvod didhim eft. Qvemadmodum 
idqvoqveex τ. prorrhet.^i. colligi- 
tur,ubi rede dicit Foefius, qvod gra- 
ves oris diftortiones , qva cerebro 
communicant & Medici diligentiam 
pofulant , corporis reflationes, aut 
comitiales morbos, aut apoplexia;fu- 
fyettcnt. 
§. 14. Qvi hifce non contentus 
eft, abeat ad Hippocratis lib. dediat. 
acut. ubi incomparabilis Senex tam 
σπόνταν Τζίσμχς , dentiumftridores, 
qvam σιαγηων συναγηγκς maxilla* 
rum contractiones, qvas paulo poft 
α&α{\ιχς·) convuliiones vocat, non. 
aliunde qvam a fangvine peccante 
derivat. Locus ifte ditiftimus eft & 
infignioris egens commentarii,qvem 
aliis relinqvo , & pergo oftendere 
CAP. XLVI. 
Etiamfrigiditatem extremorumboc 
malum portendere. 
T'd ακ^ν iummum eft vel extre- 
mum cujusqve rei, hinc 
f. I. 
&ov de variis rupium , montium, 
adificiorum &c. extremitatibus ac- 
cipi- ATTONITO. 
203 
cipitur. Medicis vero folum uiita- 
ta eft acceptio illa , qvae corpori hu- 
mano accommodatur, in qvo partem 
qvam longiilime a centro, imo,qvod 
rediius dicitur, a foco caloris diftan- 
tes vocantur άκξωτη&α. Qyaenam 
funt partes iftae ? 
§. i. Dixit illud Praeceptor Coae, 
pranot. 49 2. κεφαΚίω πόδας 
W χείξας κατεφύ^αί, κοιλίης 
πληρών ^ερμων ·εάντων, κακόν, Ca- 
put,pedes, ac manus perfrigerari,ven- 
tre άΓ lateribus calentibus, malum. In 
prognofi.tex. 1 5. frontem manus pe- 
desqve nominavit, qvemfecutus eft 
Galenus Comm.ad7.apio.26. qvi ta- 
men 7. aph. 1. non ctx ρώτημα, fed 
ε%ατα μόρρα dixit fuperioribus par- 
tibus aures & nares addendo : bx 
^ονίοις νοσήμασι^μάλις Qtm 
'χως/ς πυξετών dtaiufi) ff τ γ^μω- 
να > fipxai ψυχρού γινε^ τύ 
στύματ©* ε^α^ μί^α > ρίνας 3 
τή 'όας)^ ωτα,^ χείραζακξας,^ό'ξν 
ατο7Π)ν· In diuturnis morbis pra- 
cipue qvifine febrefunt hyeme &fini- 
bus , frigidas fieri extremas corporis 
partes, ve luti nares, pedes, aures & 
manus fummas , abfurdum non eft. 
Qvibus labra addere oblitus eft. 
3. Nam non dubium eft,qvin 
& haec partibus extremis debeant-» 
accenferi , & ab Hippocrate fub vo- 
ce κεφαλής comprehendantur. Ac- 
curate more fuo illa recenfuit Dn. 
Van der Linden 1. Mekt.Hipp. 86. 
Sub extremis partibus continentur 
pr&cipue digiti fecundo nodo tenus 
Auricularum lobi>& Nafglobulus.De- 
inde Artus toti, tota Facies. Ακρω- 
τη^α ifta qvoqve, Hippocrati ^ aph. 
48. vocantur @ efo , externa & 
Coac.pranot. 115 .rd ε^ω^εν ί ea qva 
extra fiunt , verum fic totam cutem 
comprehendere valde mihi fit verifi- 
miie. Alias των ακρεων voce di&as 
partes folet notare, earumqve praeter 
rationem fa&am refrigerationem in 
morbis acutis fufpe&am habere. 
4. Unde fit ifta ακρωτήριων 
κα^ψυζίς , extremorum refrigera- 
r/<?,elegantiffime docetGalenp Comm. 
adj. apb. 16. qvem videre poteft, 
qvi nelcit. Hippocrates illam in_, 
acutis morbis femper damnavit, & 
generalem inde confecit regulam 7. 
aph.i. & τοΊσιν ό^έσινχσημασιψυ^ις 
άκρωτη^/ο^·, κακόν > In morbis acutis 
frigus partium extremarum malum. 
Semper enim fignificat pelfimumu 
fangvinis , in qvo vita commoratur, 
ftatum , qvin faepe morbum attoni- 
tum docente eodem Idb. de di at. acut. 
Qvo modo ? 
§. 5. Dixit ibidem, κΛΤ«ψυξ^ς 
j^vovtcu fxsf της ςάσι\^ , perfrige- 
rat iones fiunt ob fi abitit atemfeu mo- 
ram : hinc πνόαμοίτων ^οτολη^λς ava 
τας φλέβας,βίηίαιιιηinvenis inter- 
ceptio fit. Cum enim fpiritus fentit 
qvandam in Cerebro fieri obftru- 
dionem, omni conatu parti affedae 
cupit luccurrere, omnesqve fpiritus 
cum fangvine vehiculo eo impulfat, 
ne- 204 
DE MORBO 
negtedis interim extremis & a fonte 
remorioribus partibus. 
6. Explicat hoc egregie,ut fo- 
let,Ballonius 1.Confli, med. pag. 21. 
Cum humores commoventur & fan- 
gvis.qvi adprudentiam facit, pertur- 
batur,alteratur^aliqvis άψων^ aut 
uertiginofus,aut ahqvo fimili affeEtu 
praditus ejfepotefl. Idem^ calidas 
omnesparteshabetf humores flbi vias 
•mutuo non obflruantfi fefe non obtru- 
dantfimul obruant. Si autem vA- 
uti e proprio conceptaculo educti affa- 
tim in inanitates aut cavitates qvas- 
dam publicas irruperint,ibi fle fle obtru- 
dentes, conculcantes ac opprimentes, 
tunc humorum ςάσις fityitslloloco lo- 
qvitur Hippocrates,& illam humorum 
ςάσιν algor, & per caloris oppreflionem 
viarumefl interceptionem partium re- 
frigeratio confeqvitur. Vide eun- 
dem Confli, med.4. 
CAP. XLVII. 
torporem inmotiombus &fenjus in- 
terceptionem tnfolitam morbum attonitum 
quoque indicare. 
I. 
Νάξκη η νάξκωσις torpor eft, pro 
qvibus apud Hippocratem in- 
terdum leguntur ακ^τΜ«&ά»^&- 
<nij,im0 etiam vto&(dyvr&,Coac.pranot, 
i04.1icet pofterior vox alias ad ve- 
ternum pertineat,de qvibus vide Fo- 
efium/s Oeconom.Hipp. Eft autem 
νάρκη Galeno 1. Symptom.cauf 5. 
ολον το σώμα κ, μάλιςα nf τα 
κάλαιΓιωΆ^ς οκ δυζάι&ησιας τε 
δυσκινησίας υπάξγρσα 2^ά^σις, To- 
tius corporis & maxime membrorum 
diflofltio,ex fentiendi movendi^ difli· 
sultate compofita. 
§. 2. Nec aliud qvid eft άκρμάη 
τις o\a tremula qvadam^ 
totius corpori* impotentia,in Coao. 
pranot.\jc>. qvam ex redundante-, 
fangvine derivat illo in loco divinus 
Senex,idqve probat maximo fuo ar- 
gumento, ^λοϊ η Ιησις,Ααηαΐίο do- 
cet,άχχΏΐ fangvinis eruptionem vel li- 
beralem ejus fluxum ei medelam ad- 
ferre fcribit^iMcp^^ λϋ&ιfangvi- 
nis profluvium folvit dicens. Confer 
\Qii{\\\vc\jnComm.Ad cit.pr&not. 
3. Morbum attonitum autem 
haud procul abefle,fi praeter confve- 
tudinem &ex commemorata caufa-, 
ifti ingruant torpores,fenfuumqve_> 
diminutiones, monuit Praeceptor-, 
fummus Qoac.pranQt, 47 6, A T T O N I T α 
205 
»^πεττλίΐχηκάίν σνμ^σΌ^ναιν 
σημείου 3 Torpores & fiupores prater 
morem contingentes adfuturarums 
apoplexiarumfignum exifiunt. Cel- 
fus ut multa alia,ita & haecHippocra- 
tis verba parfim immutando lua fe- 
Ewz.de remed.%. Magnum malunt^ 
(in propinqvo J efl ubi torpor atf 
prurigo pervagantur ^modo per totum 
caput ^modo inparte^autftnfus alicujus 
ibi qvafifrigoris cf^eaf adfummanis 
qvocp lingvamperveniunt. Qyodnam 
autem capitis malum majus eft mor- 
bo attoaito ? 
4· Gravidamus Coacarum.· 
praenotionum Commentator Durc- 
tusejus pronunciati veritatem pag. 
367.Zzw.47.fic adftruit: Genus omnes 
amiffionum fenfus & motus tyfi τίου 
KvGlwtuminuniverfitate ipfa per a- 
poplexiam^tum in dimidio corpore per 
paralyfin-Jum in qvibuslibet artubus 
per paraplegiam. Nam τα trtto- 
ντληκτικα,fic ufurpari reperio apud 
Hippocratem^eaf fignificatio vere 
appofite tribuitur huicprognofi. Er- 
go fenfus hebetudo άΓ ejus amiffio, fi 
forte inciderint, futura denunciant 
apopleciica: qvoniam ibi demum qva- 
hbet refolutio inpropinqvo efl^ qvando 
fiiritus animalis non facit officium^ 
τί/ ανορμ.ωντ(^3 in cerebro interclu- 
fus : aut cum illius inopia laboratur3 
aut prohibetur appulfu & aditu ad 
ipfafenforia^per qva fufcipitur omnis 
allio animalis. 
§. $. Comprobarunt illud jam- 
dudum experientia fua Pra&ici no- 
ftrates. later illos MaiTaria i .Praei, 
■med. 15. ait: Non femel ohfervavi, 
qvod apoplexiam pracedat torpidus 
qvidamfinfus & motus , veluti qva- 
dam formica ,qv a in brachiis & aliis 
partibus fentiuntur. Similiter Fo- 
reilus i o.obferv. 5 7. ^vi d torpore 
prafumptis c at arti icis non fanantur, 
ac -vertigines intercedant, apoplexiam 
ingruere certum e fi. Haec fua fecille 
Sennertus videtur 1 prati.med. 3. c. 
1. Stupor,qyi totum corpus occupat* 
nec evacuationi cedit^ caro qvid fi~ 
mile habet,6^ cui vertigofuc cedit,ma- 
lum·, qvoniam imminentem apoplexi- 
am nuntiat tefie Avicennd. 
§, 6. Qyomodo autem hoc fit-,?: 
Spiritus disjungitur nec continua- 
tur,fed tantum accedit per interval- 
la, hinc fenfus repentium formica- 
rum vel pungentium acuum, qveiru 
Germani obdormitionem vocant-.»· 
qvotiescunqve brachium vel crus 
ftupet, dicunt es fcMafft. Hanc 
fpiritus disjunctionem feu interce- 
ptionem φαινομΒίρω illuftrat Hippo- 
crates lib.demorb.facr.tex.6fv yb 
•zsy ( τα πνεύμα ) , ar- 
κ^τες γινετοα cadivo τμεξ'^^^ 
ο αν if· τεκμηζρον oef οκοταν 
fffo) η ηατακειμ^ρ φλεβιατπε^η» 
οςε τη πνεύμα μη oie^fvaj 'tixo της 
φλεβος, όβ&νς νάξ^η Sicubi 
enim ftetfiritus vel intercipiatur, im- 
potensfit ifiud membrum-pibi ubifiete^ 206 
DE MORBO 
,rit. Cujus hoc indicium eflfiqvando 
fcdenti vel de cumbenti venula compri- 
mantur,iit jjuritus pertranfire neqve- 
at a venafatim torpor occupat. 
§. 7. Thomasa Vega i.loc.dff.i. 
p m. 221. caufam ftupori^ non in 
ipi ritu,fed in nervorum conniventia 
qvaeiivifte videtur. Influpido mem- 
bro , ait,conata vis movere per angu- 
fas & conniventes nervorum cavita- 
tes ftritum detrudit,qvi carnibus ac- 
cedens formicarum vel aculeorum in- 
cidentium imaginem inducit cum qva- 
damfvavitate moleflam. Sic enim 
multo conflantius dicitur, qvam qvod 
qvidam fcribunt humores compreffione 
detentos,dum exitumpetunt, pungere, 
id enim non magis motis eveniret^ 
qvamqviefcentibus. Sic ille, qvo 
§. 8· Melius arbitratus eft Dn. 
VanderLinden 1 o.Sel.med. 241.Stu- 
pet Spiritus multis de catfs. ^via 
vaporum multitudine disjungitur ob- 
ruitur^. ^viafuccenditur plus ju- 
βο nec refrigeratur fatis. At in^ 
temperatofenfus melior : ut motus in 
fervido fortior, ^via deni^ difi- 
patur&c: Stupor autem morbum.» 
attonitum praecedens eft cevdJ 
φασι^,υί Hippocrates loqvituc,», 
absqve occahone manifefta, qvia fit 
ob incipientes obftrudliones, curm» 
fpiritus non fubminiftratur conti- 
nuo,fed velut per intervalla. 
CAP. XLVIIL 
Interdum & Incubum morbum at- 
tonitum prAnmciare. 
I. 
UT Incubus vel Incubo eft ab in- 
cubando,ita etiam τον εφιάλ- 
του Κτ? τώ εφάλλε^ ab infliendo 
ede apud me certum 'eft. Abhor- 
ret qvidem ab hac etymologia Hof- 
mannus,eo qvod το nunqvanm 
fit mutatum in g(p*,fed gratis. No- 
vimus licentiam Poetarum, qvi vel 
r 7Γ mutarunt in φ, vel το i inter- 
pofuerunt ευφωνίας ergo, qvoniam 
εφαλλξ&ζ δζ habemus. 
Si Igitur heic praeter morem retine- 
tur,qvare in derivativo a priori ite- 
rum non poilet afiumi ? 
§. 2. ApudHippocratem Incu- 
bum fub nomine Φόβων > pavorum,, 
comprehendi credo,qvia hoc malum 
tunc ob adultiorum frugalitatem^ 
non niii in pueris obfervabatur. Ga- 
lenum autem miror, qvod nomeru» 
illud praeterierit,cum tamen τών εφι- 
αλτών πνιγμό} apud Diofcoridem 
3.^ ATTONITO. 
207 
3.^ mater. med.\,y']. qvos Plinius 
lib.i^.cap. 4. Faunorum in qvicte^, 
ludibria,^, lib,2 J.cap.\Q.[upprej[tones 
notturnas vocat,illum non potuerint 
latere^. 
§. 3. Incubus autem hodie_» 
omnibus notiilimus eft duplex : Dae- 
moniacus & Naturalis. Illum for- 
fan tantum cognoverunt antiqvi & 
εφιάλτίαι vocarunt; hunc vero pau- 
ci, ^φοβε^ίς φαα&ήας dixerunt.' 
Illum Faunis, Satyris aliisqve libidi- 
nofis,imo Daemonibus etiam adfcri- 
plerunt,· hunc non nifi a caufis Inter- 
nis ortum fumere ftatuerunt, qvem 
nos hoc in loco attendimus , & no- 
ftrates Pra&iciexSuida dicunt eiTe_» 
dvajvudatnv άνατ ξέχυσαν εις χεφα- 
λυυυ ε^ αδηφαγίας άττε^αζι 
Evaporationem in caput adficenden- 
tem ex ingurgitatione cruditate. 
4. Hoc non placet Hofman- 
no,qvi 3.Inftit.med.90.concedit qvi- 
dem hoc fieri,fed ex fangvine,fed me- 
lancholico & curari venae-fe6Hone_>: 
& vocari polle Plethoram melancho- 
licam, Ego nullam video fufficien- 
temdiiplicentiae caufam, unde 
§. y. Mihi prae omnibus aliis 
perplacet accurata incubi definitio^ 
qvod fit[omnium de incubante & [u[- 
[ocante^aasi tradidit Vir Excellen- 
tiifimus Johannes Chriftianus Jeh- 
ringiuSjMed.Dodor egregius, Ami- 
cus meus nobilifiimus, honoris & a- 
mons causa heic nominatus in eru- 
ditiflima lua de Incubo dilputationc_^ 
in florentiilima Tubingenfi Acade- 
mia habita,ubi vir optimus omno 
punitum tulilTe videtur, ut non im- 
merito tyrones de incubo qvicqvam 
veri cognofcere anhelantes eo fint-r 
ablegandi. 
§. 6. Qvod fi crebrior aut perie- 
verans>ceuForeftusloqvi amat, fit_»· 
incubus, morbum attonitum inter..· 
alios praenunciat. Lommius/zA 2. 
Obfirv.medicinal.&w.'^vi hac agri-· 
tudine multo jam fi at 10 temporis ac 
[reqventer occupantur, his grave ali- 
qvod capitis malum, puta vertiginem, 
morbum tum attonitum tum comitia- 
lem,maniam, nervorum diflentionem, 
aut [ubitam mortem impendere [cien- 
dum efi. Sic etiam Bertinus lib. 1 2. 
cap.^.&libAj.cap. 11. Incubus fi 
[ape recurrat,aut morbi comitialis aut 
apoplexia efi praludium. Et Ronde- 
letius i.meth.cur.morb. 44. Incubus 
fi diuperfiveret & qvotidie invadat,- 
in apoplexiam tranfit, pracipue fi ple- 
nitudo illa ad caput usq3 perveniat* 
§. 7, Qvamvis autem terror., 
ifte a Pradicis incuiFus ut plurimum 
fitpanicusrhoc tamen verum eiTe_» 
rationalis experientia nunqvam non 
comprobat,ex nimia ifta fatietate_>, 
ingluvie & temulentia incubum in- 
ducente raro non generari fangvi- 
nempituitoium&flatulentum,eum-- 
qve copiofum copiofa & crebra ali- 
mentorum in ventriculum ingeftio- 
ne perfeverante. Qya vero facihra*· 
te uterqve fangvis in tenuiflissi^ ce 
rebri 208 
DE MORBO 
rebri arteriolis ςάσιν h.e. ftationem_», 
pigritiem & moram, unde morbus 
attonitus eft,accipere poffit, in fupe- 
rioribus,ut ego qvidem opinor, plus 
fatis eft probatum,& ex ipfafreqven* 
tioris incubi curatione haud obfcure 
collegeris, qvae fangvinem imminu- 
entia reqvirit, fi modo materiam 
morbo velimus fubtrahere. 
/. 8. Sunt,qvi praeter jam enu- 
merata figna morbum attonitum im- 
minentem arguentia etiam addant 
longos & graves fomnos, ronchos, 
mentis hebetudinem & fenfus obtu- 
fos,ebrioiitatem,affe&us comatofos 
& alia plura: Verum, ii qvando haec 
& fimilia morbo attonito originem-» 
praebere videntur, ratio modusqvc__» 
qvomodo id poiTit contingere ex fu- 
perioribus qvemadmodum & caufa 
antecedente & procatardlica non_» 
poteft no liqvere, ut fupervacaneum 
cflc videatur iingulatitn ea perfeqvi. 
sARTIC. IX. 
Eventum morbi attoniti docent reipedtu 
xgroti, Origo.dEtas & Subjedum .· reipeCtu 
morbi, Motus feu Duratio , Connexio feu 
Confeqventia, Symptoma. 
CAP. XLIX. 
Praefatio in eventum attonitorum 
prodicendum, 
i. 
FUerunt ut femper ita & aevo Hip- 
pocratis, qvi maledicendi & ob- 
tre&andi libidine moti Medicas prae- 
dictiones vaticinationis & divinati- 
onis nomine infamarunt, ut praefti- 
giard potius qvam praefenfionis ipe- 
siem pr» fcf?rrc namliflima ars prae- 
dicendi fit vifa, qvlbus anfam dede· 
runt enormis qvorundam Medico- 
rum ignavia & ambitio, qvi famam 
in populo qvserentes ad illiberalem 
qvaeftum praedictionis nomine tur- 
piter abutebantur, & ad qvid vis po- 
tius qvam ad artis falubemmx di- 
gni- ATTONITO. 
209 
gnitatem pracdi&iones fuas diri- 
gebant-». 
§. i. His malevolis obtredato- 
•ribus vetuftiftimus artis noftrae Pa- 
rens os jamdudum obturavit,& prae- 
clare docuit, qvomodo Medicus ge- 
nuinus magna artis praeceptione-» 
comprehenias, diuturno ufu com- 
probatas,& asfidua mentis agitatio- 
ne longe ante provifas praedidliones 
in medium proferre,& fummam arti 
gratiam atqve artifici fidem concili- 
are posfit, debcat_/. 
3. Uiinam nec hodie reperi- 
antur qvi pertinaciter afieverant-», 
nullius morbi eventum ex arteMedi- 
ca poife praenofcijfed nihil ea praeno- 
tione eife incertius, ciim Hippocra- 
tes ipfe 2 pradicl. 6. dicat, etiamfi 
morborum ac aegrotorum mores co- 
gnitos habeat Medicus, non tamen_» 
certo posfit qvicqvam praedicere-», 
ην m τω; vxayvcdrwv 
αλ^όντων b 'ιητ^ς,ΰ χρη 
y^sv-Oyare? χ άΓ^αλίς» 
non eft tutum,ait ibidem. Etz.^h. 
ip. acutorum morborum eventum 
pronunciet incertum. Verba funt-»; 
idw οζεων νοσημάτων 8 ττωμ^ΤΜ/ 
ασφαλεες οάτ^^&γίξευιτιεςά^ τ^ 
&ouidrrxfsre της ύγείης > Acutorum 
morborum non omnino funt certa pra- 
diciiones, ne^ mortis ne^ [unitatis, 
idqve inprimis qvia fpes interdum 
Emoritur ali qv is z de qvo 
Me dictis fe eurusprimofuitf ut Celfus 
loqvitur 1 .de me dic in,6, 
§. 4· Verum enim vero nolle de- 
bebant ejus farinae homines, Hippo- 
cratem in textu e praediCtorum libro 
adduco Medicos admonere>ut ne ira 
morbis chronicis,ubi reipiratio diffi- 
cilis adeft, fellinent dicere fententi- 
am de eventu ad xa^sutriv λα* 
βη τ p^tffibpriusqvam certam for- 
mam accipiat morbus fi 
τηματα. βιωμάτων rcfi ob 
deliCta aegrorum in cibo & potu ad- 
huc vagabunde oberrans. Qvid 
haec ad artis praefagiendi certitudi- 
nem vel inconftantiam ? Veram au- 
tem aphorifmi mentem elegati para- 
phrafi nobis aperuit Johannes Heur- 
nius : Pradittio non fit temeraria * 
ne qvidem in acutis morbis , qvamvis 
eorum fit propria crifis , ita ut hac 
ratione certi fimi eventus ejfie deberent. 
Nam acuti etiam morbi aliqvando f 
qvamvis raro ^fiaUunt: attamen intra 
qvartum decimum diem cuncti judi- 
cantur. 
§. 5. Sic & Galenus in Comm. 
dicit Hippocratem voluifle , non o- 
mnium acutorum morborum certae 
praedictiones efTe, qvod fane idem eft 
ac non omnino certas. · Nam omne 
numeri plenitudinem iignificat,. Si 
igitur non omnium acutorum mor- 
borum certi funt eventus, nemo nifi 
Hypiea caecior non videt, qvofdanx* 
faltem excipi , reliqvos refpondere. 
Non ita^ , fi qvidvix millefimo iit-» 
corpore aliqvem decipit , id fident non 
habet, cum per inn^mstsibiles hemines 
refion* 210 
D E Μ O R B O 
refiondeat , elegans eft & vera Cor- 
nelii Celii i.de medicin.b. 
§. 6. Valeant ergo qvi illuftrem 
de morborum eventu praeduftio - 
nem , qvae & Medico admirabilita- 
tem parit, & praecipuam arti conci- 
liat exiftimationem , futili & inani 
obloqventia nobis eripere & vulgo 
exofam reddere allaborant, & alios 
qvaerant,qvibus praepoftera fua male- 
dicentia deinceps imponant. 
7. Egoiftas nugigerulorum 
affanias nihil penfi habens ad inqvi- 
rendum futuros morbi attoniti even- 
tus accingor , qvod dum facio, per- 
fonant aures meae faluberrimo Hip- 
pocratis confilio 1. pradit. 3. fub- 
miniftrato , ubi ait : j 
ως «να/ , ον τη 
addp τεχιρ,^ cv τίσι xsTowsn&p- 
ρημασΓ γιάντας y'tm c^nv^dv μαρ 
ad τις rd 4^^ρηματ&>.&νμα<&άη 
\dzsv 71/£ϋν<οντ(^ αλ^ίοντ^· 
τυχών b 'αν τις y τε 
μεμίωέναι οόζαεν» tw. 
γ άκαω nfij ορω , χτε κάνοντας οζ- 
^ς τχς αχ^-ρωττας τα τε 
πνιεομ^υα ον τη τε^η ,. «τ' απαγ~ 
^είλοντac.Confulo autem ut qvampru- 
dentijfimi fint^um in catera hrte, tum 
in proditionibus : memores yqvod cui 
proffere fucceditproditio, admirati- 
oni futurusfit ogrotanti ob folertiam :: 
cui uero non refpondet, proterquam^, 
qvod futurusfit invifusforta (fis etiam 
infaniuijfe putabitur. Nam ego 
A^dio ΰ' video homines nef rete ofii- 
mare ea quo dicuntur & fiunt in arte, 
mfreferres. 
§. 8. Eventus futuri notitiam.» 
Medici concipiunt ex natura,morbo, 
& utriusqve attributis,qvae docentur 
dato τόϊς (ίΙτΗφοανομ^όοις & cH.^vo- 
μβροις Medico accuratiflime excuti- 
endis,fi aegroti fanitatem velit procu- 
rare & propriam exiftimationem tu- 
eri,qvam excipere debet-» 
«r^/^>?a7f,praediftio, qvoties vida-» 
ars malo videtur,ne vel ignorafie vel 
fefellifle videatur Medicus. Eam 
vero cum prudentia fociandam effc 
heic praecipit Hippocrates gnaviten_» 
difcendo & ailidue faciendo compa- 
rata-».. 
§. p. Qvi hacpollet,ille demum 
apud neceflarios aegrotantis bona 
qvidem,fi certa funt,confidenter; fin 
dubia,caute,-mala vero,fi certa, fapi- 
enter; fi incerta,prudenter praedicen- 
di copiam habebit. Sive enim aegro- 
tantis falutem five mortem e longin- 
qvo profpiciat & praedicat , extra-» 
omnem tamen cenfebitur culpam.., 
nec. minorem gloriam ex hujus 
qvam illius praediftione confecutu- 
rus eft. Vere igitur Foreftus 2. de^s 
febb.obfirv.^Q. Nibil in morbis pe- 
riculofis profi antius ,qvam bene prodi- 
cere. Nam d ueraprodittone,fi o- 
ger moriaturynon minus gloria , qvam 
ex fanatione habetur, cum omnes de- 
cumbentes curari nonpofiint. Ita fa' 
neeft, modo hoc pailim audiatur-,, 
'ιαΐξος f qfi) ε^ενετο 
iW ATTONITO. 
211 
^ς-, Prodixit Medicus & factum^ 
efific. 
§. io. Ut tamen ficfiat, non fit-, 
temeraria,fed certa ratione nixa. He- 
racliti vox eft apud Laertium in vita 
Pyrrhonisp&q &ικη τών μεγι^ύν 
συμβαΤλωμε^,Temere de rebus ma- 
gni momenti ne conjePlemus. Qv^e- 
nam vero res majoris momenti aut 
pretiofior eft fanitate,qvaeHippocra- 
ti lib.defalubr.diat. in fin. imaiv ai' 
&ρω7τοισι cRx, homini- 
bus res pretiofiffima όβ. Nam 
ϋφελόζ ΐίτε χρημα/τννιΧΉ σώμα- 
τ&Γν αΖλαν χ^ενός, d/πρ της 
νγχάης^ηΐΐα efi utilitas five divitia- 
rum βνε corporisj.ve ullius alterius rei 
citrafanitatem^xt iterum Hippocra- 
tes 3. de diat. i z. 
§. 11. Ergo qvaecunqve in_> 
attonitis fpem facere vel metum in- 
cutere folent,examinabo, fed potio- 
ra tantum. Nam in qvibus nulla^ 
vel exigua faltem difficultas fubeffc 
videtur ex aliorum PraZlicorum li- 
bris omnibus facile innotefcunt. De- 
monftrandum itaqve primum eft ra« 
tione originis 
CAP. L. 
Morbum attonitumformidabiliorem 
ejfeji ep hereditaria. 
J. I. 
FLu&uant Podici,nefeientes, an 
htereditanum dicere debeant-, 
hunc morbft,nec nc. Teftem adduco 
Nobiliffimum Cratonem,qvi Confil. 
3 γ.αρ. Scholtz. fic argumentatur: 
Ut morbus hereditarius fit at fi com- 
municetur^hoc reqviritur^ut is vel a- 
Uuvelpotentia in membro fit. Aclu 
apopleblicus nullus generat. Poten- 
tiam autem ac potius inclinationem 
ad hunc morbum difficile eft demon- 
firare. Non enim podagrici gene- 
rant podagricosyiifipodagrafint ten- 
tati & partes dcbthtat^nefi contagi- 
ofi morbis ut lepra t morbus gallicus\ 
transferuntur in natorumcorpora,ni- 
fi contagium in corpore genitoris ad fit* 
.Adhac apoplexia fit fiubito, etiam in-» 
illis qvi fanafiunt mente, & operatio- 
nes cerebri integras habent. Efi au- 
tem illud membrum de fiententia Me- 
dicorumfanum,cujus operationes fiunt 
fana, Quomodo igitur d fano mem - 
bro decidetur infalubrefiemenIHis at fi 
aliis rationibus perfuafi eruditiffimi 
Medici cenfent,ncfi intemperiem hujus 
morbi caufam effe, ne fi illum haredi^ 
t urium perhibendum, 
1. 212 
T)E MORBO 
5. 2. HaecCrato, qvem corri- 
gere velle videtur Sennertus 1. 
prati.med. J 5 .qvafl. 1. neceffia- 
rium ^,inqvit,«r qvi apoplexia obno- 
xios gener ant.jp fi jam ante apoplexia, 
laboraverint, /afficit ut difiofitionem, 
λ qva caufa apoplexia provenirepotu- 
urit,habuerint ,eamqs fio boli communi- 
saverint,ob qvam in liberis olim ac 
fuo tempore caufa apoplexia gigni pof- 
fit,etfi, cum generaverint, apoplexia 
nondum laboraverint. 
§. 5. Sed illa difpofitio, o Sen- 
nerte , qvae qvalis qvanta ? Vidifti 
qvidem cum Collega tuo Nymanno 
lib.de apopl. cap. 3 3. hereditarium.» 
hunc morbum interdum exiftere, fed 
modum qvomodoid poffit continge- 
re cum eodem ignoras. Ncqve e- 
nimin intemperie frigida effugium 
qvserendum eft, qva praefente non 
poteft tanta fangvinis copia genera- 
ri qvae poteft obftruere; praefentem 
autem morbum obftrudioni ortum 
fuum debere uno ore omnes affir- 
mant,qvae non ni ii afangvine eft,vel- 
uti prolixe fuperius fuit oftenfum. 
Eaqve ratione omnes in fenio pro- 
gnati apoplexiae forent obnoxii,qvod 
falfum,cum potius aliis morbis a fri- 
giditate & humiditate ortum fumen- 
tibus pateant. 
§. Qvis ergo modus iifc tan- 
d«meft?Hoc mallem difeere qvam 
dicere,cum difficile fit in re difficili 
lubrica qva tot eruditos male habu- 
it baBcnustf excrcuitffiattm aliqvid 
futuere, ceu Ballonius loqvitur lib. 
de Convulfi fub fin. interim tamdiu 
tentandum eft aliqvidcum dubitati- 
uncula ,utconjeitur£ anfam praebe* 
ant ad veritatem inveftigandam. 
5. Qyapropter parum abeft 
qvin ita,falvo reAius fentientium ju- 
dicio, mihi perfvaferim,in loco affe- 
ro, non qvidem intemperato, fed 
male conformato caufam heredita- 
tis latere. Conformationem au* 
tem iftam ego qvidem nondum fatis 
poflum exprimere,qvoniam accura- 
tiffima & fubtiliffima heic reqviritur 
obfervatio, imo multorum apoplc- 
dicorum anatome,cujus dexterior_» 
adminiftratio etiam hanc veritatem, 
volente Deo, in apricum deducet, 
modo pergat dodisfima Anatomi- 
corum manus inveftigare numerum 
locumqve arteriarum tenuem me- 
mngem ipfumqve cerebrum ingredi- 
entium. Qvo minus enim torcular 
Herophilianum cum Nymanno 
ampledar,facit ufus finuum,qvi vel- 
uti antehac credidimus cerebro fan- 
gvinempro fadura Ipiritud anima- 
lium haud recondunt,fed eundem re- 
greilus ad jugulares venas gratia col- 
ligunt, qvem ufum nobis Laudatisfi- 
musHighmorus primus, qvantum 
ego qvidem fcio, detexit. 
6. Interea hac contenti eri- 
mus conjedura, nimirum iis qvibus 
haereditarius eft morbus attonitus 
arterias, rftheic ubi tenuem memn- 
gem ingrediuntur exiliores effie ab 
ortu, ATTONITO. 
213 
ortu,ut eo facilius a fangvinis copia, 
pituitofitate,craflitie aut flatulentia 
poflint obftrui. Malo enim hac in_, 
parte abfolutam rei definitionem & 
qvafi decifionem cum aliqva timidi- 
tatis opinione defiderari, qvam fi fi- 
ducia aliqva male confulta aliter fe- 
ciiTem,meam prudentiam reqviri. 
§. 7. Qva in re ομόψηφον inve- 
nio Clariflimum Dn.Wepferum,qvi 
inlaudatiflima fua de loco afiedtoin 
apoplexia exercitationepag. 2 o 8. ita 
feribit: Obfiru^io ( in attonitis ) eo 
facilius eveniet^qvia vafa hac ( cere- 
bri arteriolas intelligit) exilia valde 
funt-itf vix capillos aqvantia, unde^j» 
non pauci dollijfimi Viri cerebro illa^ 
denegare aufi fuerunt. Ad qvam-Λ 
producendamnonparum faciet qvocf 
fi hereditaria qvafi jure minutiora 
fint} unde forte qvadam apoplexia ha- 
reditaria efi. 
§· 8· Exemplum hereditariae 
apoplexiae videfis apudForeftum i o. 
Obferv.yy. in viro patricio,cujus pa- 
ter & fratres eo morbo fuerunt ex- 
tindii. Unde facile divinare po£ 
fumus,raro evafuros eife qvibus hic 
morbus eft hereditarius.· Confer», 
cum his qve cap. 11 .hujus di&a funt. 
Haec de origine, ratione aetatis veiQ 
adftruendum eft, 
CAP. LI. 
Morbum attonitum magis occidere 
in ultima fmcelute. 
i-· 
T 7*Ere Ballonius i.Confil.^. Cui^ 
V at at ifua eftfanitasfuus & mor- 
bus qvodob magnas & indicibiles 
corporum circa illa tempora mutati- 
tiones contingit. Hoc admiranda 
dexteritate & diligentia integris o- 
έΐο aphorifmis lib. j. perlecutus eft 
fummus Hippocrates,qvi $. aph. 3 1. 
morbum attonitum receniet inter . 
eos,qvi lenibus familiares elTe con- 
fveverunt>nullumqve morbum aeta- 
ti fenili adeo familiarem efle qvam 
morbum attonitum,Galenus inCom* 
ment. fcriptumreliqvit. 
§. 2. Cum autem Hippocrates i. 
aemorb.zi. morbum attonitum ac- 
curate defcripfiiTet, tandem excla- 
mat,?; $ ΏΓ^<τ|3υτΕ· 
μαλίςά νίωτε^ισι^ 
Hujusmodi vero morbus ( attonitus ) 
fenioribus magis contingit qvam ju~ 
nioribus. Idqve multo fpecialius 
cxpreflit 6. aph. 
μάλί^ γίνονται ηλικί% τη 'tiCj 214 
DE MORBO 
Apoplexia autemfiunt maxime d qva- 
dr age fimo at at is anno adfiexagefimum 
usf. Non ideo, qvod lenes maxi- 
me fcateant pituita, ceu haeffenus 
creditum,fed qvod plus fangvinis gi- 
gnant,qvam illorum corpora poliunt 
abfumere. 
§. 3. Nam fangvis in illa aetate_> 
non amplius abfumitur in augmen- 
tum corporis , & morbus attonitus 
potius adoritur otiofos,defides & ie- 
dentariam vitam agentes, qvibus 
multum fpiritus,parum vero fangvi- 
nis exhauritur,unde hic pigrius cir- 
cumducitur, & ad obftruendum fit 
aptior: Et qvamvis calido nativo fe- 
niores haud amplius ut juvenes cir- 
cumfluant; earum tamen adhuc il- 
lud eft virium , ut multum coqvat-* 
fangvinem, qvi non poteft non re- 
dundare,& luxuria fua multum ne- 
gotii faceflere,nifi vena incifa inuti- 
lis abundantia emittatur. Unde_> 
errore in rebus non naturalibus 
commiffb, fangvis ad partem debi- 
lem (qvae his ut plurimum eft cere- 
brum ) facili negotio ruit, & capil- 
lares ejus arterias obftruit, qvod ta- 
men metuendum non eft, fi vias in- 
veniat,qvas poflit permeare,docente 
Hippocrate in Coae. pranot. 478· 
αιμορροΐδες 3τπγε· 
voct^axi χαηοια,ον, Attonitis hamor- 
rhoidesJupcrvenientes utilesfiunt. 
§. 4. Idqve non tantum ideo, 
qvodqvidam morbus attonitus or- 
tum fumat ab atra bile, velut omni- 
bus cum Galeno placet, fed qvod o- 
mnis oriatur a fangvine copiofiore, 
prout in corpore fuppetit,five fit me- 
lancholicus,five pituitofus, live qva- 
liscunqve. Suboluit hoc Foefio 
Comm.inh ane pranot'. ita feribenti : 
Alioqvietiam rdv φλέγων 'dxvAtifiV 
& venarum d er afflor e & copiofiore^ 
fangvine interceptiones, qvas apople- 
xia comitantur hamorrhoides obtin- 
gentes levare pojfunt. 
§. 5. Qvod fi vero in ulti- 
mam morbus attonitus fene&utem 
incumbat,'fere fuccumbunt aegroti 
obfpirituumpenuriam, cum pauci 
illifpiritus fuperftites haud difficul- 
ter a fuliginibus retentis in diffi- 
cillima illa refpiratione poflint fuf- 
focari. 
§. 6. Ab aetate progredien- 
dum eft ad Subjedum , conficien- 
dumqvc.^ 
CAP. LIL 
Morbum attonitum cegerrime cu- 
rationem admittere. 
$u. ATTONITO. 
215 
§. i. 
CLaret illud ex Hippocratis 2. 
aph. 42. AUMV 'iKTtOtrK^lljUU 
\%υξίυυ b ρήΐ· 
thov, Fortem apoplexiam fo Ivere im- 
poftibile qvidem eft: debilem vero non 
facile. Celfus i.deremed.%. fic ef- 
fert : Mediocris vix fanatur ^vehemens 
fanari nonpoteftMMi λυ&ν Χποπλη' 
dicitur,non folum qvi mentem3 
fed etiam motum integrum reftituit, 
JohanneVifceronotatore,& per 
•ΰτλη^ιΐυο \%υζΙυυ intelligenda venit 
fortiflima,qv2e eft in fummo gradu: 
illa vero nunqvam perfede fanatur; 
At reliqvi gradus in alterutram , fi 
res bene cadat,terminantur fpeciem, 
aut 
$. 2. Perfecte autem dico figni- 
ficanter. Nam folvi interdum pof- 
fe fortiflimam apoplexiam, licet ad- 
modum raro,cum exDodonaei obfer- 
vationibus cap, 8'. tum multis aliis 
hiftoriis patet. Ne igitur de apho- 
rifmi veritate dubites,vide qvomodo 
Foreftus 1 z.obferv.j ^.infcbol. illum 
ex Dodonteo egregie exponat. Non 
enim per to λύ^ mortis 
neceflitatem audiendam cfle docet, 
fedreftitutionis in integram ianita- 
tem impoflibilitatem. Aliud qvippe 
eft, hominem nonpoifefervari,ali- 
ud vicilfim non pofle ad fanitatem 
perduci,cum tales omnes,qvi fortif- 
fimo morbo attonito laborarunt, 
male valeant & acerbam vitam vi- 
vant,vel fi cum Romano Hippocrate 
loqvendum eft , miferum ipiritum 
ducant. 
3. Etfane,annon huc confpi- 
rant verba feqventia, ά&ενεα x 
ρη^ιον ? Debilem apoplexiam facili 
negotio difcuti,eaqve prehenfos fa- 
cillime a perito Medico in vita ferva- 
ri pofle,probatione non indiget. Sed 
ita eos fervare, ut nulla labes relin- 
qvatur,vix JEfculapius praeftare po- 
terit. /xdeoqve hoc verum eft, ut 
etiam vulgus colligere & judicare, j 
poifit,an homo morbo attonito la- 
boraverit. Semperenim vel qvidam 
alicujus partis ftupor,vel lingvae im- 
pedimentum remanet, idqve inter- 
dum tam exiguum,ut in folo cantu 
deprehendatur: vel levilTima de cau- 
fa lacrimas funduht ob relidam ce- 
rebri imbecillitatem. 
§. 4. Hanc facilem lacrimarum 
profufionem vulgo notiflimam fe», 
primum fcripto tradidiife gloriatur», 
Foreftus,& in infinitis, qvi attonito 
morbo laborarunt, adfuilfe obferva- 
vit. Hofmannus in Opell.pro ver it· 
16~]. addit rifum,refertqve tam 
rifum qvam fletum iftum involunta- 
rium ad amiflum bonum cordis, & 
utrumqve poft apoplexiam & para- 
lyfin in M. Georgio Lidenthaler»,, 
pofterius autem poft paralyfin in ie_» 
ipfo obfervafle commemorat.- Atqvc 
fit 216 
DE MORBO 
fic claret difficultas illa alias inexpli - 
cabilis. 
5. Cui hxc forfan non arri- 
dent, poterit Hippocraticum illud 
ως ΰτύ' 73 ττυλυ ampledi & dicere, 
qvod , qvamvis veriflima fint haec 
Praeceptoris fummi effata , qvippe 
tanto ingenio ab eo confcripta,ut an- 
tiqvitas aeftimarit , haec icripta o- 
mnem ingenii humani vim fuperare, 
tamen aliqvando in uno ex mille__» 
millenis illa posfint fallere, adeoqve 
necesfitas Hippocratica ad raros 
qvosdamcafus nunqvam extenden- 
da fit. Nam, qvod egregie Celfus 
Z.^^wcz/.d.monet, fi femel fallat 
necesfitas illa,id notam non habere, 
nec certitudini Medicae qvidqvam_> 
detrahere,cum fufficiat, fi ut pluri- 
mum & per innumerabiles cafus re- 
fpondeat. 
f. 6. Difcere hoc poffumus ex 
hiftoriis eorum, qvi morbo attonito 
vififunt exiliniti, & tamen in ipfis, 
fepulchris evigilarunt. Si modb 
vere fuit morbus attonitus & Pradi- 
ciineo dignofeendo nullum com- 
miferunt errorem cum vulgo, qvod 
putat,omnes eos qvi fubito extin- 
gvuntur morbo attonito perire, cum 
tamen interdum nihil minus fit. 
7. Tale qvid Amatus Lufita- 
nus Cent.^Curat.i}. feribit de pu- 
ella Ferrarienfi,qvae apoplexia deten- 
ta ab omnibus Medicis pro mortua 
fit habita. Caeterum cum matex_. 
puellam magnopere amarety&on ita 
facile permiiit eamfepeliri, coqve_j 
magis, qvod perceperat ab aliis, 
qvod qvi fu bito & repente graviori- 
bus iis morbis corripiuntur & pro 
mortuis habentur, non ita facile ac 
repente clero fuit committendi. De- 
mum mater puellam triduum apud 
fc contra omnium opinionem deti- 
neri fecit,& tertio die puella qvafi ex 
inferis fublata revixit & multos dies 
pulcherrime protraxit. 
8. Et de Doftore Reginae Ifa- 
bellae refert idem Amatus, qvod Sal- 
manticae ad apople&icum jam mor- 
tuum, (aditantium judicio, cum ta- 
men Medicus paulo ante cum non_» 
cito moriturum dixiiTet) & Franci- 
fcana vefte jam contedtum redierit,& 
ad carpum arteriarum motiones ex- 
plorans hominem adhuc vivere .de- 
prehenderit,qvem poitea reftituent, 
& a vulturibus,qvi cadaver expedta- 
bant, liberaverit. 
9. Licet heicaliqvis dubitare, 
& priorem hiftoriam de pasfione 
hyfterica aut fyncope, pofteriorem-, 
vero etiam de fyncope aut alio mor- 
bo maligno accipere posfit, inprimis 
ciimde iiertore aliisqve fignis mor- 
bum attonitum arguentibus heic al- 
tum fit filentium: tamen, cum im- 
posfibile non fit calidum nativum^ 
etiam inforti apoplexia tradu tem- 
poris adeo minui, ut manifefta & 
fenfuali refpiratione non fit opus, 
fed tranfpiratione , ut in hyftericis 
posfit ventilari,& vero Autores has 
hiftori- ATTONITO. 
217 
hiftorias de morbo attonito conftan- 
ter explicent,fides fit penes illos. 
iq. Hoc verum eft, calidum 
innatum , licet ferme fit fuftbcatum 
adeo ut ventilatione per refpiratio- 
nem non amplius opus fit,tamen in- 
terdum data occafione viciflim auge- 
ri haud fecus ac ex minima fcintilla 
paulatim maxima & vehementiilima 
poteft excitari flamma. Qvomodo 
ergo Medico in hujufcemodi morbis 
robur naturae fatis poteft efle perfpe- 
ftnm ? An igitur rejicienda eftAvi- 
cennae aliorumqve infignium Medi- 
corum prudentia,qvae attonitum an- 
te tertium diem vetat fepeliri ? 
§. ii. Motus & durationis ra- 
tione qvoq; definiendum eft 
CAP. LUI. 
Morbum attonitum ejje morbum 
aQUtisfimMn. 
DUo funt iumma morborum ge- 
nera , qvorum alterum audit a- 
cutum , alterum longum, qvx tam_» 
Galenus qvam Hippocrates ducit ex 
humorum varietate, cum frigidi hu- 
mores maxima ex parte faciant mor- 
bos longos , calidi vero breves, uti 
aperte fcribit Galenus Com.in 2. aph. 
Hinc Hippocrates/ib. de 
affeft i on.&pafiim &ocet omnes mor- 
bos oriri vel ex bile , vel ex pituita. 
Confer Ballon. 2. Conf. 106. Mor- 
bi acuti veteribus in duplici erant-, 
differentia. Qyidam erant cum fe- 
bre , alii vero fine febre,qvod Are- 
taeus inproocm.lib.1. cur, acut. his 
verbis docuit: οκόσα Ρνν πυξετι- 
σιν o^sa yiysetcq ττά^εαι όκοιον ή φξε- 
ϋτις, η ττνξετ^ν·) οποίον ^<70- 
i. 
πληξίη > άμφ) των j μ^νον τα ακεα, 
φ&σω , ως μη ^^μμαξ^ν^ν μη cie 
μακξη^οζεαν ετε^ άψ έτε^ισι y^tp- 
Qofa > ^vicun^-vero morbi cum fe- 
bribus oriuntur acuti, velutphrenitis y 
aut fine febribus velut morbus attoni- 
tus, de iis foliim remedia exponam , ne 
errem aut 'verbofius difutem^ alios in 
aliisfcribendo. Qvi cum febre funt, 
aliqvoties ab Hippocrate recenfen- 
tur , qvia valde proprie ifti dicuntur 
acuti, ut in qvibus iymptomatum ve- 
hementia ex ipfa humorum natura-, 
provenit; reliqvi vero qvi ex natura 
loci vehementiflima habent fympto- 
mata , periculum magnum adjun- 
ftum, & celerrime totius morbi tcm-, 
pora percurrunt, haud minus funt_* 
acuti , in avorum numero merito 
mor- 218 
DE MORBO 
morbus attonitus qvoqve reponitur, 
i. qvia eft morbus magnus, vehe- 
menter & maxime animales aftiones 
intercipiendo laedens. 2. qvia eft 
morbus urgens ,ob celerrimum & 
violentilfimum motum. Ut ne ve- 
ro morbum brevem cum acuto con- 
fundas , fciendum eft, motus veloci- 
tatem in eo confidere, ut multum»» 
Ipatium brevi temporis intercapedi- 
ne tranfeatur , cn b- 
λίγω πολύ mvdpSpov , velox enim^ 
qvod in pauco tempore multum move- 
tur ait Ariftotelesq^^.z^.pd. 
2. Hippocrates morborum a- 
cutorum five cum five fine febre non 
nifi duplex agnofeit genus. Acu- 
tos fimpliciter, qvos 
& Peracutos feu acutidimos , qvos 
νοσημ,α^ Kcvw^sa. 1. aph. 7. λίαχό- 
^έα 4-aph. 10. & 1. aph. 6. 
vocavit. Hos protinus extremos la- 
bores h. e. fymptomataftatimini- 
nitio& plurima & fumma habere_,, 
( [fp χν τό νόσημα, άυ- 
•ηκα τχς ε%ατας πονάς s^}i.aph. 
y. docuit,ex qvorum numero mor- 
bus attonitus eft, unde Paulus jEgi- 
'nzta.lib. ^.capa^. icribit, Morbum.» 
attonitum ede ex genere illorum qvi 
.gravidime affligunt,& cum maximo 
periculo funt conjun&i. Ut & Ron- 
deletius in meth. curand.morb. cap. 
2 2. Apoplexia eft morbus acuti fimus 
# extremus # qvi cito flrangulat. 
§. 3. Hoc clegantidime, ut folet 
Celfus 3. de re med. z/.effert, Solent, 
inqvit ,φη per omnia membra 'vehe- 
menter refoluti funt, celeriter rapi, ac 
fi corrupti non funt diutius qvi dem , 
vivunt, fed raro tamen adfamtateni^ 
perveniunt,# plerum^ mi ferum f tri- 
tum trahunt, memor td c/vo^ amijfa. 
Cum his gemina videntur effe Aetii 
verba,qvi Archigenis autoritate ade- 
rit, apoplexiam ex fui natura ma- 
gnam ede & vehementer acutam.»; 
contingereqve ut qvi periculum ef- 
fugerunt,in diuturnum morbum in- 
cidant,refolutionis videlicet ahqva- 
rum partium,aut etiam totius corpo- 
ris, aut violatae rationis. Hinc Ja- 
chinus/w ^.Rhaf<).e,\z\^ri\^t'. Apople- 
xia velocifime viget, # brevi fimum, 
imo imperceptibile habet principium^» 
# augmentum ut tota flatus ejfe vide- 
atur. Qvjbus etiam fubicribit Do- 
natus Antonius ab ait® mari lib. de 
medend.hum.corp .mal.cap. i p. & ne- 
mo non eorum, qvi de hoc morbo 
qvicqvam memoriae prodidere , folo 
Helmontio excepto, qvi chronicis 
morbis eam annumerare non vere- 
tur lib.A fede an.admorb. 
§. 4. Qvod fi morbi attoniti ve- 
hementiam non more Hippocratico 
efymptomatis,fcdcufti vulgo e die- 
rum,qvibus defaevit,numero velis a> 
ftimare,comperies,Hippocratem fe- 
ptimum diem ftatmde terminum.,, 
qvemnon excedunt hoc morbo pe- 
rituri. Dicit enim h.aph. 5 1. οκό- 
σοκην ύγίαάνχστν ό^ύναα yivovrcq ε^αά- 
$νης cr τη neQafrntfj 
αφω- ATTONITO. 
219 
άφωνοι γίνονται 
λνντΜ αν εττία ημερησιν^ν μητηξε- 
73? Ι^λάβη > ^vibus fanis dolores, 
fubitbfiunt in capite & fiatim obmu- 
tefcuntfiertunt^, ( hi ) intra feptem 
dies moriuntur, nifi febris corripue- 
ritj Htz.de morb.6. &(&» ^^νη- 
Qcci άν sfld ημεξρσιν,η μη μιν πυς 
ο^ϊλάβη. Ει β^ιλάβη» υγιής 
ymrcy.Hic{ attonitus, qvem defcri- 
pferat) intrafeptem dies moritur,ni- 
fi eum febris corripuerit, Qvod fi 
corripuerit,fantcs evadit. 
§. 5. Hic multi flagellant omnis 
Medicina: parentem, qvo nomine_> 
Celfus Hippocratem noftrum digna- 
tur,aphonfmumqve citatum elevare 
conantur,qvod ftertor non fit fignu 
lethale, cum multi fatis graviter fter- 
tant, & tamen evadant, inprimis a 
Medico pcritiflimo adjuti. Verum 
hi mentem Senis minus rede viden- 
tur aifecufi,qvi hoc pronunciatum_» 
non de omni morbo attonito tulit-., 
fed de unica tantummodo fpecie_>? 
qvam Fortem diximus in fuperiori- 
bus. 
§. 6. Deinde multi dubitant, an 
morbus attonitus in illo aphorifmo 
pofitis fignis veniat intelligendus, 
qvos intereft dodiflimus Liebauti' 
us,qvi potius de caro qvam apople- 
xia eum intelligendum efle cenfet. 1, 
qvod fortem apoplexiam folvere^ 
fit impoflibile. z. qvod apoplexia.» 
non foleat benevalentes repente in- 
V|d?re?f^d viciolis r«f?rtQs humori' 
bus.qvod materia apoplexiam^ 
committens frigida fit , ignava & 
craffa,qvae fua qvalitate folat magis 
fenfum ftupefacere, qvam fua qvan- 
titate dolorem excitare.4. qvod nul- 
la febris five levis five valida apople- 
xiae fuperveniens eam folvere poifit. 
7. Cteterum multis modis 
hallucinatur vir dodifiimus,nec fatis 
attendit ad duo illa conjundla iym- 
ptomata. (q ρέγχον αύ» 
chara&eriftica funt morbi 
attoniti,qvo qvi periturus eft, necef· 
fario intra feptimum difcedit: Dein- 
de non fatis attentus fuit Liebautius 
in ledtione Hippocratis,fi non obfer- 
vavit,eum faepe expreilis verbis do- 
cere, morbum attonitum derepente 
& benevalentes,imo non raro absq; 
occafione manifefta invadere , qvi 
dubitat,legat libros ejus de morbis & 
librum de diaet.acut.& certus erit_<. 
Tertiumqvodadducit, ex falfa de- 
fcendit hypothefi qva diruta fuper- 
ftruda ruinam non polfunt effugere, 
§. g. Melius igitur erit cum Ga- 
leno & caeteris Interpretibus apho- 
rifmumde morbo attonito explica- 
re : nec hilum facit qvod qvarto ob- 
jicit Liebautius,nimirum, qvod nec 
levis nec valida febris morbum atto- 
nitum poffit folvere: datur enim ter- 
tium, febris mediocris fcilicet & 
fymptomatica, qvae remedium eft 
contra hunc morbum, fi ftatim ab 
initio morbi adfit ex genere Ephe 
njsrarum, qvod Profper Martianus 
\ fid 5. 220 
DE M 0 R B O 
ad 5.4/^.5.addit .· fjyotiescunf igi- 
turfint{vwxs, apoplexia fiatim febris 
fup er venit folvitur·, neqvaqvam vero 
ubipofierius &jam confirmato morbo, 
cujus qvidem diverfitatis banc cau- 
fam afferrem, qvam etiam attulimus 
in expofitionefent entia lib. 1. de morb. 
verf.Gj. ^via febris fatim fuper- 
veniensyef de genere ephemerarum^, 
qva ab agitatione firituum provenit, 
qvos qvidem a principio invafionis a- 
poplexia vehementer commoveri e fi ra- 
tionabile &c. confer qvae fuperius c. 
difputavi. 
p. Nec deniqve contra Hip- 
pocratem qvicqvam facit,qvod mul- 
ti attoniti fine febre fuperveniente_» 
evadant, cum ope aliorum medica- 
mentorum febris vicem fupplentium 
id ipfum poflit contingere. Abfen- 
te vero Medico hanc opem laturo & 
natura fibireli&a neceifario pericu- 
lum evafuro febris debet fuperveni- 
re,non qvidem qvaehbet indifferen- 
ter,fed talis qvae morbo fit analoga 
h.e.qvae fangvinem obftruentem pof- 
lit difcutere. 
§. 10. Nam valida febris & ef- 
fentialis calidum nativum jam eo re- 
da&iim ut fathifcat,prorfus fufFocat: 
tenuiffima vero materiae contumaci 
par non eft: qvod probe fcivit Hip- 
pocrates,& in Coac.pranot. 480. his 
verbis recenfuit:T& εξα/φνηζ dxo- 
ττληκίικα, λελυ/^νως ς^πυξεττίναν·' 
τα χρρνω,ολε&ζ/α, fqvx Duretus fic 
affert: dpoplexiarepcnte oborta fria- 
bilis,adveniente lenta febre,mortifera 
jr/?.Qvod effatum i .prorrhet.^i&db- 
undo Numenii filii exemplo iisdem 
plane verbis propofuit. 
11. Foeiius qvidem in verfio- 
ne Galenum fecutuseft, & adverbi- 
um λελυμ^νως ad 3λνπυξετάινοιν 
retulit, qvod etiam fecit Ballonius 
lib.z.Confil.p.m.46. In Commen- 
tario tamen fatetur Anutius, melius 
efle ut ad apoplexiam referatur, qvae 
debilis fit neceife eft, neqve omnino 
defperata, fed veluti folubilis ac fa- 
nabilis,qvoniam omnia exemplaria», 
λελυμΰψνως conjun- 
gunt, cum qvo confentit Ballonius 
lib.de defin.medpagat, fo λελν μανούς 
explicans per τ μετράς,modice, 
§, 12. Eam ob caufam cordate.., 
Duretus in Comm.addi&.pranot.Pdl- 
litur,\nc[xhfi qvis illa duo adverbia-s 
λελυμΙΙμνως & ad febrem re- 
ferrefiudet \ cum illud fit apoplexia, 
hoc vero febris ipfus. Pr ater ea , fi 
λελυμβμνως dicatur de febre,cujus ex- 
folutio ef & difcejfo : qvi fiet illud in 
ap^oplexia^vamfebris lenta e fanabili 
facit mortiferam. 
§. 13. Hoc mihi Vir'graviffimus 
videtor innuere velle : Hippocrates 
vult febrem efie remedium morbi 
attoniti,fi ergo febris debet folvi & 
difcedere,qvomodo pugnabit contra 
apoplexia,qvam debet difcutere.Sane 
fi a&io fieri debet,neceife eft ut agens 
& patiens fe invicem contingant».. 
Conta&um autem inter apoplexi- 
am ATTONITO. 
221 
am & febrem negaifet Hippocrates, 
ii febrem folubilem intellexiifet. 
§. 14. Jam porro ratione conne- 
xionis & confeqventiae dicendum eft 
CAP. LIV. 
Morbum attonitum ex inflammati- 
one cerebri non femper fle lei halem. 
f. I. 
INter alias σημ,ΗΜΤΜς & σνμ$χ~ 
λ£μα& Galeno Ό^γνω^Λ fe· 
ωξ^μα& dida^ex qvibus in morbis 
praedi&io aliqva haurienda, etiam 
morborum fuccefliones & exceptio- 
nes infpiciendas atqve perpenden- 
das ede confuluit Hippocrates lib. i. 
Epid.feSt,^^ alibipajfim^ira^ εξ oi^ 
ων άς όια στίετ^εον, Confidcrandum^·, 
ex qvibm in ^v^dicens. h. e. qvinam 
morbi ex aliis,& qvibus morbis ori- 
antur^um aliis conjungantur aut_. 
alios feqvantur, de qvibus aureum 
confcripfit libellum Stephanus Ro- 
dericus Caftrenfis omnibus Medici- 
nae myftis commendandum. Suc- 
cedit autem morbus morbo vel per_» 
αίτατΑωβίν,νΗ per ς^γενεσιν ' illud 
utaliqvando poteft eiTe bonum,fic 
hoc nunqvam non malum. 
§. 2. Suprar^.^.afTertum fuit> 
inflammationem & intemperiem ca- 
lidam cum morbo attonito inter- 
dum conjungi,aut eundem praecede- 
re pofle, qvod plurimi non infimi 
lablddi M?dici pernegant,-idcirco· 
paulo difpiciendum eibqvid hac de_» 
re fit fentiendum. 
§. 3. Nymannus lib.de apopl. cap. 
2 2. apertejloqvitur: Verum tantum 
abfftfzit , ut cerebrum inflammetur 
in apcplexia^ut & privatum fluo fliri- 
tu influente reflrigeflcat, & omnem flu- 
um calorem aqualem & flenflbilem a- 
mittat. Sennertus 2. Inflit.fle^.z. 
φλεγμονώδη in mor- 
bo attonito qvidem agnofeit , fed 
male eam pro caufa antecedente ven- 
ditat?ceu cap. i b.hujue pridem dictum 
eft. Male itidem putat, fangvinena 
heiefolummodo in vafis contineri, 
eaqve diftendere ita ut vix ab iis qve- 
at capi, ficqve partes vicinas compri- 
mere. Sane,diligentiifima recenti- 
orum Anatomicorum ferutatio ma- 
gnam hifcepoteftfoenerari lucem. 
4. Inflammatio alicujus par- 
tis ex Gorrhaeo & Galeno re&e dici- 
tur Hofmanno ^.Inftit.^i.^. 4· fieri, 
eum ex vaflsmajoribus nonflne horro- 
re rigoreve detruditur flangvis in mfl 
nora^ex his in alia iterum minora^fic 
dein^. 222 
DE MORBO 
deinceps us/ dum vafis omnino exci- 
dat,perveniat/ in inania fjatia , qva 
fiunt inter partes fimilares ad confii- 
tutionem di/fimilarium concurrentes. 
Jam vero cum tanta fangvinis copia 
adfcendit in .cerebrum, ut arteriae in 
illud defeenfurae tandem obftruan- 
tur,qvomodo minora illa vafa cere- 
bri ventriculos variis plexibus per- 
currentia & cerebrum nutrientia ab 
hac fangvinis inundatione erunt-, 
tuta_» ? 
5. Neqve enim verum eflepo- 
teft, qvod Nymannus dicebat : Cere- 
brum in apoplexia privatum fiuo fidri- 
turefrigeficere, & omnem ablualem^, 
calorem amittere,cpdn fcimus potius 
& a nemine poteft negari , calorem 
influentem partibus omnibus con- 
cedere vitam,ergo ubi deeft calor in- 
fluens,ibi deeft qvoqve vita: pars au- 
tem femel emortua,in vitam rurfum 
revocari non poteft, cuma privatio- 
ne ad habitum non derur regreflus. 
Nemo vero audebit aflercre, Cere- 
brum in attonitis efle emortuum, 
qvia idipfum morbo difcuflb ad pri- 
ftinas redit operationes.. Qyamvis 
etiam PraeclariflimisMedicim lumi- 
mbusHighmoro & Dn.vander Lin- 
den paulo aliter videatur , nimirum 
easdem cerebri arterias & fangvinem 
pro fadura fpirituum animalium & 
pronutritionecerebri advehere, ta- 
men pace tantorum virorum noiv 
fic mihi hac in re videtur efle cen- 
Ibndunu* 
§. 6. Highmori verba fune 
Difiqvifit. an at. i. cap. 6. Arteria 
( plexus chonoidis) d carotidis ramo 
majori proveniunt, qva fiangvinenis 
huc ad nutritionem cerebri adducunt', 
ubi ob infinitos hofice maandros & 
complicationes retardatur fiangvis in 
motu ejus circulari-, donec cerebrum-» 
alimentumfibi idoneum, particulas/ 
profidrituum generatione copiofas per 
vafiapene infinita a plexu hoc exeuntia 
acper fubftantiam cerebri difieminα- 
ία acceperit : Partes vero fiangvinea 
d cerebri nutritione repudiaiaper ve- 
nas,qvibus arteria per anafiomofies u- 
bivis conjunguntur,adfinum qv artum 
per vas venale in qvod reliqva mino- 
res & pene capillares vena in plexu 
dijjerfa,exonerantur,deferuntur, qvi- 
bus Praeceptor dexterrimus videtur 
fubfcribere_». 
7. Ego autem extremamHigh- 
moriin inveftiganflo partes cerebri 
diligentiam dilaudo qvidem & fuf- 
picio,attamen in eo non polium fa- 
cere cum illo, qvod officium publi- 
cum & privatum redle qvidem uni 
vifceri,fed non rede uni eidemqve-» 
inftrumento attribuerit. Nam ian- 
ginem profaclurafpirituum anima- 
lium terebro adveni entem non arte- 
ri«B ad rete admirabile & plexunn» 
chorioidem euntes vehunt,fed fubti- 
lilfimaeillae,qvae in'medullarem cere- 
bri vocatamfubftantiam demerfae fic 
eam trajiciunt ut tandem, fiqvidcm_. 
hqu omnesjinnumerabilefakcm nu- 
mero A Τ Τ ΟΝΪ ΤΟ. 
223 
mero congrediantur ad radices me- 
dullae fpinalis,qvemadmodum loqvi- 
tur nunqvam fatis laudandus Domi- 
nus van der Linden 16. Med,phy^ 
fiol. 292. 
8. Qvae vero ad rete mi rabite 
& plexum chorioidem tendunt arte- 
riae non alium mihi videntur vehere 
fangvinem,qvam qvi a fpiritu in ce- 
rebrum & nervos defcenfuro jam fe- 
paratus eft,qvem tindem officio fun- 
ftum venae plexus iftos una cum ar- 
teriis conftituentes recipiunt finu- 
bus meningum reddendum , qvod 
nutritio omnium partium reliqva- 
rum confirmat. Ubicun^ve enim 
alicui parti arteriae ad nutritionem 
inferuntur , mox praefto funt venae 
faugvinemfuperfluum&a parte re- 
pudiatum revehentes : fic & in his 
plexibus. Venae enim adjacentes & 
perpetuo arterias comitantes ex ipfa 
Highmori fententia fangvinem re- 
pudiatum regerunt ad venas majo- 
res. Ne qvidqvam jam dicam de eo, 
qvod Highmorus ^.difqvif. anat. 1. 
cap. 9. fatetur, parvos illos plexus 
non fufficere ad ipirituum generati- 
onem pro toto cerebri corpore. 
9. Docet id praeterea continu- 
itas arteriarum & nervorum. Sa- 
niorum enim Anatomicorum con- 
ienfu nervi nihil aliud funt,qvam ar- 
teriae cum tomento cerebri fubftan- 
tiam ejus exeuntes : at vero plexus 
chorioidis & retiformis arteriae cere- 
brum ipfumnon exeunt, ted partim 
definuntin illud> partim cum venis 
per anaftomofes junguntur. Ergo 
meo qvidemjudicio cerebrum per_» 
has plexuum arterias tantum accipit 
alimentum.' Si hoc, qvomodo fan- 
gvis toto impetu in cerebrum ad- 
icendens aliis portis claufis huc non 
eft ruiturus ? fi huc ruit, qvomodo 
non egredietur vafa fua & excitabit 
inflammationem ? 
§, io. Si vero non omnes arte- 
riae in medullarem cerebri fubftanti- 
amdemerfac ad radices fpinalis me- 
dullae id viciflim egrediuntur,kqvod 
mihi tamen nondum fatis comper- 
tum eft,dico,qvod iftae in cerebrum.» 
delinentes deferant cerebro fpiritum 
animalem pro facultatibus principi- 
bus praeftandis. Qyod fi hodieqve 
qvamplurimis ea res ob ferutationis 
difficultatem non eifet incertiffima, 
forfan fi non accuratior, faltem pro- 
babilior ratio daripoftet, qvomodo 
fiant & perficiantur facultates prin- 
cipes in cerebro, nimirum a fpiritu 
per hafce arteriolas,qvae in cerebrum 
delinunt,nec cum reliqvis ad piinci- 
pium nervorum perveniunt, eidem 
communicato. 
§. ii. Hinc excufationem me- 
renturSennertus &Nymannus,utpo- 
te qvibus ne verus fangvinis motus 
qvidem,multo minus accuratior va- 
forum cerebri inveftigatio innotuit. 
Interim nobis tamdiu Homericum 
illud 14. 
ως 224 
DE MORBO 
- - ως νεφέλη οκαλυφε 
λα^να^ 
- - Ut texit hoc atra nubes ! 
ingemifccre licebit, donec folertifli- 
morum Anatomicorum doftae ma- 
nus rem ipfam prout eft, deprehen- 
derint-,. 
§. 12. Hippocratem ea de ro 
non dubitaffe docemur e z. de morb, 
8. ubi clanffimis verbis dicit, 
cnv οφ&αλμοϊ(πν 
τύ εγκεφάλα φλεγ- 
paiyovT&iEt oculis ideo non videt ce- 
rebro illuc procumbente & inflamma- 
to. Effe autem non alium morbum 
qvam attonitum hoc in textu deferi- 
ptuminfuperioribus peculiari capi- 
te fatis, ut opinor , fuit explicatum. 
13. Ergo,cum hinc conftet,in- 
flammationem cerebri vel morbum 
attonitum praecedere vel cum eo pof- 
fe conjungi,qvaeritur,an morbus tum 
fit Lcthalis? affirmant qvidam , & 
tum non ad Medicos,fed ad pollin- 
dores properandum effe autumant, 
eamqve in rem elegantem adducunt 
Celfi admonitionem , qvi 5. de rc^> 
wed. 16.dicit. Prudentis effe hominis, 
eum qvifervarinon poteft non attin- 
gere,nec fubire fpeciem ejus ut occifl, 
qvem fors ipfi^ peremit. 
§. 14. Verum hi fi de omnibus 
inflammationibus morbo attonito 
conjunihs loqvuntur, & hanc fen- 
tentiam de iis ferunt, vehementer-» 
hallucinantur,qvod tam autoritati- 
bus qvam rationibus & multorum-» 
obiervationibus poteft reddi perfpi- 
cuum. Sunt enim ut fcimus,in me- 
dio virorum do&iflimorum & acu- 
tiflimorumMaffariae,Philothei, Aeli- 
ani,Curtii, Marinelli, Sennerti, Hor- 
ftii & aliorum fcripta, civibus pro- 
bant,in phrenitide non tantum me- 
ninges inflammari ceuhadenus cre- 
ditum,fed & ipfam cerebri fubftanti- 
am. Nam cum vidiffet Vallefius 
in vulneribus capitis,vulnerata & in- 
flammata dura meninge ita ut per 
partes eximeretur,non fupervenifle_» 
tamen delirum,Comm. in 5. Epidem. 
49. concludit, phrenitida non fieri, 
mfi penitiflimae cerebri partes in- 
flammentur. Hoc ipfum cum po- 
ftea Hofmannus accurate penfitaflet, 
manibus pedibusqve in illam fenten- 
tiam conceflit,eamqve 3 .Infiit. 5 2. e- 
gregie confirmavit. 
15. Si ergo magna cerebri 
inflammatio ibi non femper eft Le' 
thalis,qvareheic folum fit ? & vero 
fiLethalis eft morbus attonitus in- 
flammatione praecedente, qvomodo 
abeo tot funtevafuri, cum confleo 
non tantum intemperiem calidam, 
fed inflammationem faepius morbum 
iftum comitari ? Sane,qvomodo non 
ncceflum iit cerebrum fimul inflam- 
mari,cum tanta fangvinis copia ad- 
fcendit qvae vafa obftruar,capere non 
poflurru. 
ί'. ιό. Idcirco hoc effatum mi- 
hi videtur limitandum efle & cenfen- 
dum,verum effe, fi inflammatio eo 
usqve ATTONITO. 
225 
usqveprogreffa eft, ut in procincftu 
fit fphacelus , tum enim medicamen- 
tis inflammationem fodantibus locus 
non erit,fed anteqvam auxilium po- 
teft adhiberi, morbus evadet fuperi- 
or, hominemqve jugulabit. Sive- 
ro inflammatio tanta non eft , uu. 
fphacelus metuatur,adhibitis debitis 
praefidiis homo poterit liberari, cu- 
jus innumera funt exempla. 
17. Sed pergendum eft, 
& ratione connexionis & con- 
feqventiae etiam afferendum 
CAP. LV. 
Morbum attonitum E^ilep^ce Ju- 
pervenientem Let halem effe. 
I. 
Viderunt Pradicorum oculatio- 
res, Epilepfiam interdum in_> 
morbum attonitum per 
tranfire,maximumqve non fine rati- 
one timuerunt periculum, Fore- 
ftus w.obferv.Yjάη fchol.odt; lUa~» 
Epilepfia,qv a in corporepituitofo & a 
pituitafit,etiam gravis efi^umfstpiffi- 
me in apoplexiam velparalyfin tranf- 
eat. Et 10. obferv.%Q. Epilepfiam 
fapius in apoplexiam tranfiijfe vidi- 
mus,inqvit, fubjunda hiftoria qvam 
ipfe obfervavit. Hofmannus A- 
nimadan Montan.cap.w ,§.z. dicit-,, 
Epilepticos tandem fieri apopletiicos. 
§. 2. Idem notavit Heurnius 
lib.demorb.capit.cap.il. Si altius 
ferpat in cerebrum hac agritudo (epi- 
lepfiam intelligit) apoplexia calami- 
tofa eam excipit. Nymanni obfer- 
vatio eft lib.de apopl.cap. $. Ne qvid 
de eo dic am,qvbd etiam Epilepfiam in 
Paralyfin aliqvoties deprehenderim-» 
tranfiijfe: vivitf heiclVitteberga ad- 
huc Lanii cujus damfiliolus,qvem ante 
annum infiniflro latere ex Epilepfia_» 
gravi Paralyticum faEium curavi, & 
Deo medicamentis benedicente perfe- 
fle etiam reflitui. 
§. 3. Similem hiftoriam,fed fu- 
neftam obfervavit Excellentiflimus 
VirGeorgiusFridericus Laurentius 
Ex ere it. in Hipp. aphor. 8 .pag. 130. 
Vidi heic Hamburgi unam gravidam 
oEtimeftrem primo epilepfia gravijfi- 
maparoxifmo non remittente,& in-» 
fortem apoplexiam degenerante ac 
tranfeunte, correptam intra novem 
horas interiijfe una cum fatu^miferan- 
do fieEtaculo. Idipfum contigiflc 
meminit Saxonia/« pral.praEl. pag. 
85. cuidam matrona utero gerenti 
circa 226 
DE MORBO 
ci rea nonum menfem , cui fupervenit 
epilepfia poftfa apoplexia &t obiit fia- 
uofeptendecim horarum. 
§. 4. Trincavellius Epifi.nSvz- 
det, in purgantium medicamento- 
rum exhibitione humorum conco- 
bionem & praeparationem non efle 
expebandam,cum timor eft, ne co- 
mitialis morbus in apoplexiam, vel 
qvartana in comitialem morbum 
definatTqvod interdum accidifie vi- 
dit. Qvare autem ad purgationem 
tum ita feftinandum eft ? Ad oc- 
curfandum morbo vehementifiimo, 
& ad jugulandum eum in ipfa,ut a- 
junt,herbx_». 
§. 5. Fere enim impofiibile eft, 
ut vires a morbo maximo & mole- 
ftiflimo mirum in modum frabae 
morbum multo vehementiorem pof- 
fint fuftinere : fcd vel in principio, 
vel faltem in vigore fathifcantnecef- 
fe eft,veluti obfervavit Jacchinus in 
y.Rhafi. 14. ^vibtss epilepticis fier- 
tor evenit ii' accidentia apoplexia, 
jam in paroxyfmo moripericulum efi.. 
Et Duretusz» Comm.ad Coac.pra.not, 
pag. 449. Violento motu convulfio- 
nis excutitur omnis materia paraple* 
itica. Prafiat igitur convufionem_* 
fuper^nire paralyfi qvam paralyfin 
convulfioni. Nam epilepfia fi er abi- 
km adhuc vita falutem ofiendit ins 
apoplexia f qva fuperveniens epilepfia 
fanari nonpotejfac cita msrtefune- 
ftaeft. 
§. 6, Dudum illud doeusratu 
Hippocrates i.prorrhet.iG. ubi irri- 
tam judicat omnem medicamento* 
rum applicationem in epilepfia, fi a- 
poplexia infeqvatur,qvod tum res fit 
defperata. Verba adfcribo : c)^t 
χαςεαν χρη τατεοισι τον 'ιητξόν, 
&ι0ότα τν τςόπτντης 'ιησι^^ν εωσιν 
όι αν&αωτπι νέοι τε φιλόπονοι» 
πλίυυ οσον οά φρενες τι κακόν εχα· 
σιν^η et τις ^πσπληκτ^ yiyovsv^ 
His manum admovere oportet .Medi- 
cum talem, qvi rationem curationis 
probe [civerit ^ubijuvenesfuerint ( ae- 
gri ) & laboribus dediti, nifi fi qvibus 
mens aliqvid malipatitur^aut fi qvis 
attonitus factus efi, Qyae verba ut 
multa alia latinifiimus Medicus z. 
de re med.ft.faa. fecit,cuminqvit : Si 
vero aut mens Ufa efiaut nervorum 
faSta refolutio,medicina locus non eff. 
7. Qyare autem res tum adeo 
eft deplorata ? Hoc facile explicare^» 
poterunt ifti, qvi etiamnum dele- 
bantur vitiofis humoribus ventricu- 
los cerebri obftruentibus, qviqve_> 
morbum longifiimum & brevifii- 
mum ab eadem cauia derivare noib 
verentur. Qvid enim eifet facilius 
qvam Fernehanam heic occinerc_> 
femiobfirubionem in epilepfia, tota- 
lem vero in apoplexia-» ? 
g. Tendit huc laboriofiflrmus 
Foefius Comm. ad loc. cit. Apoplexia 
autem morbo comitiali valde affinis 
efyqvod eodem humore &loco affecto 
corfentiantyUt[cribit Galenus Comm, 
i. ,aph.4$, Te ndunthuc omne 
qvot- ATTONITO. 
227 
qvotqvotfpeciofumhocGaleni com- 
mentum ex animo fuo nondum de- 
leverunt. Hoc vero explofo alia-· 
hujus reiqvaerenda eft ratio. 
q. Illam jamdudumdixit Jac- 
chinus inq.Rbafi.i 4. Dejebia efi vir- 
tus pugnando,Sic eft. Nam 
paroxyfmi epileptici corpus valde 
imbecillum reddunt: viribus autem 
vehementi morbo fra&is,fi alius ve- 
hementifiimus adhuc fuperveniat, 
qvalis morbus attonitus eft,qvae fpes 
evadendi relinqvitur ? Cum ifte ho- 
minem ut plurimum jugulet,etiamfi 
nullus alius morbus praegreflus fit. 
$. 10. Etiam hoc docuit Hip- 
pocrates hb.de nffc Ilion. lex. 2 3. <πΛ 
Q / c/ Ά f/ 5 a * 
νχσηματτον ο, π αν ετε^ν εψ 
ετέ™ γενητα^ως πολλά ^>»7«* 
ν^ο^ν ά,^ενεί τώ στίμαΐι ονίι υ- 
πό ττς παξχσης vxcrx, ετερη vdQ^ 
^φνητΜ,νφαπόλλυτΰοι \Jzra ά&ε- 
ν&ιης,ττ^ιν ην την ετέρην v^mv ■> την ύςε· 
pbjj ^ενο/^υίω,τελ<&ΐηζαι, In mor· 
bisfi quidem alitufuper alium fiat, ut 
plurimum occidit. Cum enim infir- 
mo corpori aprafientemorbo alius mor~ 
bus fiuperuenerityprius pra imbecillitas 
te perit, qvam morbus pofterior defis 
nat. Ha?c clara iunt. 
His tandem ratione Symptomatis 
addendum eft ' 
CAP. LVI. 
Morbum attonitum ut plurimum 
terminari in ημιπληγίαν aut 
παραπληγίαν. 
J. I. 
SUnt qvi fine difcrimine omnes ab 
attonito morbo liberandos in~> 
paralyfin five totius corporis, five_» 
alterius lateris,ut loqvuntur,h. e. in_» 
aut inci- 
dere debere perfvafum habent. Sic 
enim hac de re Jacchinus in q. Rhafi. 
q. Volunt qvidam figna [alutis po- 
nere paralyfin,i. e. cum abficejfium tri-s 
partem aliqvam facit natura, ut crus 
vel brachium,at % fam c^ufidtari ager 
incipit i. e.partem aliquam movertas 
velfentire. Verum hac omni afalla- 
ci a funt^ut experientia vidi : qvam~ 
vis omnes qvi convaluerunt }ftc con- 
valuerint^ ut Rhafes teftatur. Cui 
iubfcribere videtur Foreftus io. obfi 
7^anfchol. DonatusAntonius ab- 
alto mari de medend. hum. corp. maL 
cap.K). mavult titubare qvam fim- 
pliciter aliqvid definire , ad 
Jacchini fentsntiam tamen ex 228 
DE MORBO 
parapledica fieri dicunt, caliditatem 
& robur partium dextrarum praeten- 
dunt , qvae non tam facile humores 
recipiunt. Hoc i mpugnat Nyman- 
nus lib. de apopl. cap.^. idqve magis 
ex imaginatione qvam propriis ob- 
fcrvationibus proferri autumat. 
§. d. Caeterum causa cadere'vi- 
detur , dum non audet rationem im- 
pugnare. Rede enim a Medicis di- 
dum effe puto, finiftra magis paflt- 
vaeffe. Sic enim Philofophus; i. 
hifi.an. 15. 
partes finiftrae funt imbecilliores. Et 
4. part. anim. 8. Το7ς &£<ο7ς tov- 
τπφυκε φ ζωά. μά^ον. Ο- 
mnia animalia nafcuntur partibus 
dextris majoribus & robuftioribus 5 
qvemadmodum bene vertitHofman- 
•nus Comm. in libb. de uf.part. n. 8 5 5. 
Hoc Ariftoteles plurimis aliis in lo- 
cis ftabilivit , & qvemadmodum o- 
mnem fuam naturalem Philofophi- 
am abHippocrate mutuatus eft(velut 
Francifcus Patricius 3. difcuff. peri- 
pat. 6pag. 3 44. adftruit ) ita & hoc 
ex Hippocratis lib. 3. de morb.tex.z6. 
didicit, ubiinqvit : 
•ατ&ς tu Cifyd nedesv η τααν«ν. o- 
koQm γύ cum ΰςι ^g· 
^id i τΓω νοσήματα ex άυ- 
Ίοίσιν j Mortife- 
ra magis efi ufiio aut feci 10 in dextris, 
^vanto enim dextra funt robufltora , 
tanto vehcmenticres in ipfis funt mor- 
bi. Vis caufam , unde dextris haec 
praerogativa ? Confer Dn. Vander 
Lin- 
Archigcne & Aetio ahqvantulum 
inclinat-.. 
§. 2. Caeteri omnes fere illud ως 
Ifm τηλύ apponunt,fieriq·, polle 
exiftimant , ut interdum fine fubfe- 
qvente aeger evadat, 
qvibus Foreftus loco cit. occurrere vi- 
detur dicendo, paralyfin ahqvando 
adeo levem effe , ut non poffit ani- 
madverti , adfuiffe tamen nihilomi- 
nus deprehendi poffe ex debilitate a- 
licui membro relida. Vel enim_» 
remanet rifus,aut fletus involuntari- 
us, vel in cantu vocem non fatis pof- 
funt modulari , vel difficulter in- 
cedunt vel aliud qvippiam relin- 
qvituE_>. 
3. Qyicqvid fit, hoc verum e- 
rit τή&Ομα , morbum attonitum 
aliqvando ad falutem tendere absq; 
paraplegia ad fenfum. Neqve enim 
exiftimo coecos fuifle illos,qvi fc vi- 
difle dicunt,morbum attonitum dif- 
ceffifle nulla paraplegia relida. Sic 
enim Sennertusferibit. i.praEt.med. 
z.cap. 32. Nonnunqvam apoplexia 
finitur fluxu phlegmatico oris,qvalis 
lue venerea laborantibus poftinun- 
diones mercuriales accidit. 
4. Sed qvoniam fere paraple- 
gia remanet, qvaeritur an potius li- 
niftra qvam dextra pars fiat paraple- 
dica, fi non totum corpus capite ex- 
cepto fit parapledicum? 
§. 5. Difputant hac de re Medici 
& partim experientiam afferunt,par- 
tim. rationem : Qvi finiflra crebrius ATTONITO. 
229 
Linden z. Med. phyfioL 15. zj. & 
feqq. & judica,annon exade fatisfc- 
cerit tibi. 
§. 7. Qvae ergo jam pervicacia^ 
eflet negare paraplegiam poft mor- 
bum attonitum potius corripere par- 
tes finiftras qvam dextras ? cum una- 
nimi confenfu Medici omnes teilen- 
tur partes debiliores morbis fluxio- 
nibusq; magis patere qvam robu- 
ftiores. 
§. 8. Si nondum acqviefcis, di- 
cam tibi porro : Si verum eft,qvod 
jam ex Hippocrate & Ariftotelead- 
dudum eft, nimirum dextras partes 
majores efle finiftris , hoc-enimvult 
vox Ariftotelis fignificantiffima «- 
ukd^ov «vcq , dextra 
ej]e majora , pleniora^arfliora , craf- 
fiora, adultiora , qvae omnia 73 ά^ς 
Egmhcat , ii »inqvam, hoc verum_> 
effuti revera eft, verifimile qvoqve 
fit majoribus partibus naturam ma- 
jores qvoqve arterias dedifle. Qvam- 
vis enim Vallefio arterias dextri la- 
teris duplo majores & latiores fini- 
ftris efle afferenti non aflentiar, ali- 
qvanto tamen majores efle, utut fen- 
fumhaecdifcrepantia effugiat , cer- 
iiflime crediderim ob majus alimen- 
tum, majoremq; calorem partibus 
majoribus advehendum: imo majo- 
res qvoqve manebunt,cum jam no- 
men cum officio fere amiferunt & 
nervi appellantur,· pari enim ratione 
roboris majoris gratia plus fpiritus 
animalis partibus luggercndum erit, 
qvamobrem etiam nervi in dextris 
partibus debent eiTe majores, fi hoc, 
qvomodo non ea ratione partium 
finiftrarum arteriae ob majoremu, 
qvam prae dextris acceperunt, angu- 
ftiam obftrudionibus magis erunt^» 
obnoxiae ? NecftatimneceiTeeft,ut 
dextrae partes ideo fint prorfus im- 
munes,cum nec in aliis morbis na- 
tura hoc femper obfervet,ut finiftras 
prae dextris corripiat. 
9. Diffifus caufae fuae hac in-< 
parteNymannus rationem relinqvit, 
& propriam occinit experientiam.», 
qva deprehendit, tam crebro dex- 
trum qvam finiftrum latus poft apo- 
plexiam afFedum. 
10. Cui eadem facilitate & 
licentia oppono aliam experienti- 
am a non inferioris fubfclliiPra&ico, 
Forefto fcilicet,obfervatam , qvi fic 
controverfiamiftam dirimit. 10. obf. 
7 j.infchel. Refieconcludit Ni colus, 
in partem magis paratam ad recipien- 
dum terminari, five ea fuerit dextra 
{cafu tales fafia^fizefiniar a ( natu- 
ra ita comparata. ) Nos tamen longa 
experientia, cum jam 4 5. annos pra- 
xin exercuerimus ( dum hac colligere- 
mus ) magis in finiftrafieri,utin pluri- 
misfjefiaDimus,qvamDis in dextram 
finiri[ape qvof Didimus. Vias dex- 
tri lateris & finiftri in nervos aeqvc 
patere fenfus non apprehendit, ratio 
pro dextris militat, velat jamjam o- 
ftenfum eft. 
11. Credit dcniqve Nyman- 
nus 230 
DE MORBO 
nus nunc hanc nunc illam partemu 
poft apoplexiam magis paralyticam 
jieri pro laefione ipfius cerebri. Qvod 
certe cum loco ejus afficito non con- 
gruit. Cum enim in fuperioribus 
multis machinis effieciffet, locum af- 
feitum in hoc morbo non effie alium 
qvam qvadrivium illud five illic con- 
currentium fluminum , fiveifthinc 
■excurrentium totidem finuum λΐωον, 
torcular Herophilo appellatum, un- 
de duitus innumerabiles in cere- 
brum & cerebellum excurrunt, & ex 
ifto loco cerebrum accipere omnem 
fpiritum nervis transmittendum-», 
du&usqve iftos cum nervis continu- 
os per totam tam cerebri qvam ce- 
rebelli fubftantiam diffeminari; fa- 
teor me videre non poffie, qvomodo 
di&o torculari obftru&o non totum 
cerebrum,fed tantum altera ejus pars 
poffit laedi. Si hoc non intendite 
vir do&isfimus, nefeio qvid fibi velit 
locutione ifta , pro laefione cerebri 
<iunc hanc nunc illam partem fieri 
paralyticam-., 
12. At vero cum jampridem 
dexterrima diligentiffimorum Ana- 
tomicorum manus extra omnem du- 
bitationis aleam pofuerit, cerebrum 
a finubus meningum nil qvidqvam 
accipere , fed omnem fpiritum ab 
interioris carotidis rami propagini- 
bus per tenuem meningem diffiemi- 
natis expeftare inconcuflum qvi- 
dem manet qvod Nymannus cre- 
didit,nimirum nunc hanc nunjc illam 
corporis partem magis fieri paraly- 
ticam pro laefione ipfius cerebri,qvod 
utraq; manu largior : inde tamen-, 
nulla legitima feqvela poteft deduci 
finiftras partes non prae dextris faepir 
us fieri paralyticas. 
H· Qvod fi Hippocratis de- 
creto , uti qvidem noftrarum eft par- 
tium , qvidqvam tribuimus, videtur 
ille litem dirimere lib. demorb.facr. 
tex.io. Cum enim ibi dixiffiet, ην 
3^ fyk-ctpcp b κα^ρρο(^ yfiyvcy, 
μ&νον 'ΰ^ρπληκτον πνέει , Si in al- 
ter am partem fiat defluxio , paraple- 
gicam tantum facit eam , mox fub- 
jungit } ςς q δεξιά μάλλον na- 
ταρρεα, ii ές ■> δπ ad (φλέ- 
βες άσι κοιλότεξίμ πτλειονες^ 
rj ΤΌΪσιν ^ιςΈ^Ίσιν , in dextras au- 
tem magis defluit , qvam infini fi r as 
qviaven&ibi cavior e^Aplures qvam 
infimfiris, Qyi in his non vult ac- 
qviefcere , cum eo ego contentionis 
ferram non reciprocabo , fed fuo fi- 
nam abundare feniu. 
14. Modum porro,qvo para- 
plexia aut paralyfis ifta contingat-, 
docere allaborat Clariffimus High- 
morus,qvem ejus verbis ex ^.difqvif. 
anat.i.cap.%. en tibi: Aqvatuor illis 
corporibus ( qvae fpinalem medullam 
efficiunt ) a cerebello & cerebropro- 
dublis mutuo contattu cavitas qvadam 
efficitur, qv£ ab Anatomicis qvartus 
nominatur ventriculus, in qvem d ter- 
tio ventriculo per glandulari pinea- 
lem facile [finimium excrementis re- 
plea- ATTONITO. 
231 
pleatur ) humores pituitofi deftiUent, 
atqve tenerrimas hafce productiones 
comprimendo effluxum ffirituum ad 
fpinam , fic ad coeteraspartes infe- 
riores denegare poterunt, £< fitpara- 
lyfis univerfalis feu apoplexia. Si ve- 
ro inproduCliones unius lateris dextri 
velfinifiri incumbant humores^ para- 
lyfis illius lateris. 
$· 15. Sententia fane primo in- 
tuitu plaufibilis, ciim vero ad exa- 
men melioris judicii revocatur, ap- 
paret qvam debili ea nitatur fulcro. 
ίο οτι firmum non eft,qvei ergo con- 
flabit td hotitDico nul- 
li humores pituitofi ifthuc deftillant, 
utpote qvibus natura vias fat mani- 
feftas monftravit in palatum , per 
qvae duo foramina natura omnia ce- 
rebri excrementa in ventriculis col- 
le&a expurgat,imo etiam ea qvae di- 
dio in loco, qvafto Anatomicorum 
ventriculo continentur, qvod Hof- 
mannus ex Galeno confirmat Comm. 
in.y.ufpart.n. 661. Per alios duos 
( meatus }inte'digit /qvi ibi qvof funt 
deferipti,^ diCti ex utrof ventriculo 
tertio & qvarto in pelvim glandu- 
lam^ pituitariam evomere craffams 
qvandampituitam,ut deinceps per os 
fphenoides in palatum decidat. Si 
ergo crafla pituita in palatum excer- 
nitur , qvidni etiam tenuis huc 
tendat-.. 
ιό. Sed melius eritHighmo- 
rum Highmoro opponere, qvi pau- 
lo ante dixerat glandulam pineahm 
foramen illud e tertio ventriculo in 
qvartum obturare & cavere ne ex- 
crementa in cavitatem illam illaban- 
tur. Verbafunt 3. difqvis. anat. i. 
cap.6.p.n^. Glandula autem tdcb 
duCtui buic c onc e ditur,utforamen per 
qvodvena exiverit,obturetur j ne ex- 
crementa cerebri in pradiCtis ventri- 
culis collecta per foramen feu duCtum 
hunc in cavitatem illam , qvam abufi- 
ve ventriculum nominarunt, effluant, 
ac finalis medulla originem compri- 
mant, ac partibus inferioribus ffiritu- 
um denegetur^ influxus. 
/. 17. Haec clara funt , ideoqve 
hoc tantum addo , fi humores in ca- 
vitatem illam defeendunt & filabun- 
tur, qvomodo pituitofi , qvi grave- 
dinibus & catarrhis perpetuis affli- 
guntur , non continuo laborabunt 
paraplegia ? aut qvomodo puella illa 
qvam Vefalius fecuit, & in cujus ce- 
rebri ventris tantam aqvae copiam 
invenit, a paraplegia fuit immunis? 
ig. Probabilior falrem para- 
plegiae caufa,finon verior,indaganda 
erit, illius faltem qvae morbum atto- 
nitum excipit. Nam fcorbutica pa- 
raplegia , ut&illaqvaecolicaeaffe- 
dlioni interdum folet fuccedere , di- 
verfiffimam ab hac agnofeunt cau- 
fam , folam frigidam & humidam 
intemperiem partem morbi attoniti 
materialem confutuere , & tantam 
prae fe ferre pertinaciam, ubi tamdiu 
calefacientia & ficcantia medica- 
menta v$l fine omni, vel fahem cum 
par- 232 
DE MORBO 
parvo frudu adhibentur, nemo mihi 
pcrfvaferit, fed longe potentiorem & 
efficaciorem fubeffie materiam exifti- 
mo : Illa autem non eft vis qvaedam 
narcotica Plateri & Sennerti, aut a- 
lia qvaedam vis peculiaris , qvae in_» 
qvalitatem occultam tandem defi- 
nit. Nimis enim faciles fumus in_, 
infcitiae & ignaviae turpitudine pro- 
denda , qvod faciunt qvicunqve ad 
iftud afylum citra neceffitatem fe_> 
recipiunt-,. 
§. 19. Qyid ergo eft tandem?Di- 
cam verbo qvidfentiam. Sunt gru- 
mi fangvinis nervos obftruentes. 
Nam fangvis obftruens, qvi materia 
eft morbi attoniti in morbi folutione 
funditur, partesqve ferofae fecernun- 
tur ac in fpinalem medullam defcen- 
dunt , atqveuna cumiftis particulae 
qvaedam fangvinis grumefcentis,qvae 
curationem adeo reddunt difficilem, 
imo vero faepius irritam. Si enim 
tantum ferum effiet morbi materia_>, 
facile illud & brevi qvidem adhibitis 
debitis medicamentis poffiet abfumi, 
qvam difficulter autem paraplegia 
morbum attonitum infeqvens cure- 
tur, teftantur Pradicorum libri in_> 
prognofticis plenis buccis. Sed de 
his plenius, ubi de ea exprofeffo. 
§. 20. Videretur qvidem iis, qvae 
hoc capite dilputavi obftare Caefalpi- 
ni fententia, qvae 2. qv<efl. med. 1 o. 
vult nervos finiftri lateris oriri ex 
cerebri parte dextra , & dextri late- 
ris exparte finiftra. Verum,cum» 
ea non minus venufte qvam dode a 
Nobiliffimo Dn. Vander Linden 2. 
Med.phyfiol^ S^.iyb feqq· fit re- 
futata, licet jam labori fuperfedere & 
porro ratione iymptomatis affererc 
CAP. LVII. 
Spumam in attonitis mortem 
prAfagire. 
f. I. 
ORiginem huic prognoftico prae- 
buere tam Hippocrates ipfe z. 
a/b. qvam interpretes ejus. A- 
phorifmus ita habet : Ύων άτταγχο- 
qg) Λα^Κυομ^ων) 
•π&ννκότΐύν, gvx άναφερχσιν, όισιν αν 
η ^4 7Ό > Strangula- 
torum dut fuffocatorum , nondum ta- 
men mortuorum , ii qvibus circa os 
fyuma apparet^non recipiunt fyiritum* 
Comprehendit hoc aphorifmo Hip- 
pocrates omnes eos,qvibus calidum 
nativum fuffocatione extingvitur_». 
Τ&ς άπα/γχρμένχς eos vocat qvibus 
laqveo ATTONITO. 
233 
laqveo manuve collum conftringi- 
tur,qvibus luxatione, tuberculo aut 
qvacunqve alia de caufa via refpira- 
tionis intercipitur : ΜΛ^λυο- 
μβίρας vero eos tantum qvibus per__> 
morbum omnes fundiones tam, 
principes qvam miniftrae ceflant. 
2. Το κΛταλυο^ον enim 
proprie illud dicitur, qvod jam non 
viget amplius, fed celfat , fi hoc de 
calido nativo vere dici poteft,in pro- 
pinqvo mors eft, Hoc modo diflbl- 
vuntur inprimis attoniti. Namu> 
qvod in Catarrho fufFocativo qvoq; 
fenfus & motus ceflationem mentis- 
qve prohibitionem cum fpuma No- 
biliflimus Crato Confli. 19. viderit, 
nullus dubito , qvin levior qvaedam 
apoplexia fuerit conjunda , qvod 
paulo accuratius haec penfitantemj 
non fugit. In iolo autem morbo at- 
tonito nullo catarrho praefente fpu- 
mam lignum ^ανατού^ςτίτον, maxi- 
me mortiferum efle Senex nofter 4- 
phorifmo citato adftruit his verbis, 
σΓκαναφέρχσι fcilicet 
recipiunt fliritum interceptum,non re- 
colligunt fe , non redeunt ad fle. 
§. 3. Exemplum proftat apud 
Tulpium, 1. obf.med. 6. & Foreftum, 
to.obf.y^.infchol. ubiinqvit : Cum 
apoplexia fimpliciter toto genere letha- 
lis fit cenfenda , multa magis fi cum_3 
fuma fuerit, ^yare Rhafes refi- 
ciens apoplexiam vehementi firmam di- 
cebat,qvando fuma circa os apparet, 
ei non effle medendum. Qvamobrem ? 
Caufam mox fubj ungit: qvia ob diff- 
cilemrefpirationem, inqvit,^tardam 
& raram detinenturfuliginofa excre- 
menta^ qva una cum pulmonis humidi- 
tatibus furfumferuntur in os,unde ex- 
pirando ex ore fpuma i.e. ex vapore & 
humiditate admiflum corpus effertur 
&c. Sic redeForeftus ex Jacchino 
in y.Rhaf. 9. Cur vero in Epilepticis 
fpuma non fit fignum lethale idem 
Jachinus docet cap. 14.nimirum,fpu- 
mam illam tantum eife ex multa mu- 
fculorum mandibularum convulfio- 
ne : unde & os egreditur, 
§. 4. De fpumae generatione fi 
mirificam Galeni titubationem iru 
compendio videre geftis,adifis Ballo- 
nium defin.med.in επήν^ιτμα, άφξω- 
οες , qvi tandem motum inaeqvalem 
unam & primam fpumae caufam ad- 
fignat. Thomas a Veiga duas po- 
nit caufas, flatum permixtum & ca- 
lorem eximium , Comm. in Galeni 5. 
loc.aff. 2. p. m. 429. Qyo melius 
arbitratus eft Heurnius demorb. ca- 
pitis. cap. 23. In epilepfia materia 
fuma eflfputum, qvodgignitur in imo 
palato , & vapida materia ejus e fi a 
pulmone,qvx remifeeturfputo, fit^ a 
motu. Sed fpuma in apopleliicis gi- 
gnitur ceu inftr angulatis : nam, ut 
dixi, materia ejus non eflfputum , fed 
propria humi ditas pulmonum. Nam 
tanta vi concutitur pulmo ab hac lu- 
cta qva in fuo regno celebratur ab acri 
fuligine, in illa impotenti a ex fu flan- 
di, ut ea fuligo madores tenuiores pul- 
monis 234 
DE MORBO 
monis una rapiat , ac fle acri remifce- 
at. Etenim incanduit ab aflu cor & 
refolutum corpus agri refpirationi (uf^ 
fit it, undeflt motus violentus. ^vare 
non per fle fpuma denotat calamitatem^ 
fedqvatcnus interceptam valide r efpi- 
rationem fignificat. Nam apopletti- 
corum fpuma fit d motu & calore: ut 
in epilepticis d folo motu. 
§. Graviflime hac de re ut de 
omnibus cenfet Ampliflimus Tulpi- 
us. obf.med. 6. Spuma^juxtaele- 
gantiflimum Actuarium) cfifpiritus & 
b umorum mixti 0. Fit^ in morbo at- 
tonito , vel ex deftillante capitis pitui- 
ta per aerem rarefafta^el ex fpirituo- 
f ί opprefiipulmonis vapore. Priorem 
fpumam plane innoxiam declarat cot- 
tidianus fpumofa epilepfia reditus. Sed 
alteram lethalem repentina npopleSti- 
corummors, orta procul dubio ex ad- 
empto fpiritu , fine qvo ne momentum 
qvidem fubfifiit homo. ^vippe banc 
fpumam non producit pulmo nifi fum- 
me laborans, five d refolutione humi- 
diyfibi cor di f infiti : five d fpir itibus 
ob retentos vapores impeditam f refpi- 
rationezn adeo efer vefc entibus ut in 
extremo diffolutionis metu fit calidum 
innatum^. 
§. 6. Ut haec in fummam contra- 
ham , ita rem definio : Omnis fpu- 
ma eft aqvaftationeaqvei : qvaflatio 
ab agitatione fpiritus, vel flatus,vel 
ejus qvod utrumqve mentitur : agi- 
latio ab irritatione vel falfi vel acris. 
In fuffocatis, vd, ut Hippocrates Io- 
qvitur , cv ηα&λυομ$Ιροις , indiflo* 
lutis > copia fuliginum interceptu 
tantum fervorem pulmonibus infert, 
ut propriam eis exprimat humidita- 
tem : humiditas illa a fervore & a- 
crimonia vehementer agitatur , agi- 
tando qvaffatur: hinc fpuma eft. 
7. Jam vero porro,qvoniam-» 
Hippocrates fimpliciter dicit crx a· 
ναφέξΧσι,ηοη recipiunt fliritum^K- 
ritur,an attonito fpumanti abfolute 
fit moriendum? Conciliator & aliij 
imo Galenus ipfe pernegant, & fe^ 
contrarium obfervafle enixe conten- 
dunt, adeoqve freqventiilimum illud 
ως c5n r πολύ ampleduntur. Scio 
qvidem Hippocratem lib. de lac. in^» 
hom.tex. 50. dicere «voq 
κα^ςηκόν Ii bv Μτη ( ) σό· 
φισμα ytvecfyjmpoflibile ejfe ^ut cer- 
tum conflans & immotum ( haec o- 
mnia enim vult vox illa fignificantifi- 
fima) in ea ^Medicina ) praceptum^ 
tradatur. Sed novi qvoqve Hip- 
pocratem ifto in loco hop efFatum ad 
a&iones medici reftringere, qvas fae- 
pe faepius unica circumftantia , uni- 
cum fymptoma invertere poteft, i- 
mo non raro totam medendi me- 
thodunu. 
8· At vero fi veritati, uti qvi- 
dem convenit; velimus litare,non vi- 
deo,cur nudum Galeni efFatum certo 
Hippocratis experimento fit praefe- 
rendum- Si enim fpuma in attoni- 
tis ab ultimo naturae conatu eft, cum 
calidum nativum jamjam debet fuf- 
focari, ATTONITO. 
235 
focari,ceudidumeft, qvae hominem 
iervandi fpes reliqva,cum alias mor- 
bus attonitus debilis vix poflit fa- 
nari ? 
§. 9. Ut autem Galeni experi- 
mentum tanti non faciam qvanti 
Hippocratis,caufaeft,qvia& in aliis 
experimentis eum video deceptum-», 
aliosqve vicifiimab eo deceptos : id 
vero ne gratis dixilTe videar , jubeo 
unumqvemqve tantum rimari expe- 
rimentum illud i.Sent.Hipp» & Piat» 
6.prolatum de interceptis vaiis col- 
li,qva de re pauca dixi fuperiori cap. 
jo.nechaehtabit qvodnam judicium 
de aliis ejus experimentis fitferendd. 
§. io. Mortem igitur certiflime 
inftare autumo, cum fpuma in atto- 
nitis circa os apparet. Qyod Gale- 
nus ie fpumantes qvosdam reftituif- 
fe gloriatur,nullus dubito , qvin ca- 
tarrhus fuffocativus vel aliud qvip- 
piam fuerit conjundum qvod me- 
denti impoiuit. Et vero h errores 
in medendo interdum commilfos 
magni Hippocratis exemplo ingenue 
vellemus fateri , artem haberemus 
multo certiorem, nec tot inutilibus 
difputatiunculis intricatam. 
11. Ego longo rerum ufu com- 
pertum & exploratum habeo veram 
eifeMartianicenfuram in praefatio- 
ne ad ledorem prolatam .· Nonnulli 
pofierionbus ( interpp.) & Galeno 
maxime ita addiliifuere} ut au fi fint 
affer er e, Hippocratis dogmata prace- 
pta^ effi recipienda^vat^w 
ab ipfo Galeno accepta inveniuntur^ 
unde in Hippocrate interpretando ejus 
dicta ad Galeni placita trahere potius 
qvam veram Aut oris intentionem af- 
feqvi fiuduerunt. Non animadver- 
tentes ^Galenum do Urinam Hippo cra- 
tit nominepotius qvdm revera infecu- 
tum efferum confiet in ejus librorum^ 
c en fur a magis,qvam in eorum expofi^ 
tione laborajfe. Nam cum gloria a- 
vidiflimus effetae ontradicendi fludium 
adeo innatum habuit t ut nullus feri- 
ptor in ejus manus pervenerit qvem re- 
prehendere non fuerit aufus. 
$. 12. Simillimum judicium in- 
venias apud Cardanum Comm. in 6. 
aph.5 7.ubi caufam redditurus qvam- 
obrem Galenus & ejus le&atores in 
materia morbi aflignanda halluci- 
nentur, ita feribit: In caufa efifumma 
ambitio unius Hir i ( Galeni) qvi pro- 
perant er multa fcripfit^ & qva nec e- 
mendavit nec confiant i animo, fed ut 
ahia contradiceret, multum^ perfva- 
densfibifcirervorum vix rudimenta 
prima attigerattin qvibus tamen fe^ 
excellentem putabat. 
§. 13. Qvod fi qvis ferociorem 
putet illam cenfuram, qvam ut de_» 
tanto Viro debuerit cogitari,ipfe, ve- 
lim,Galenum fepofito judicio evol- 
vat, & comperiet, non omnia qvap 
fcripfit perfe&a efie: fed labi aliqvan- 
do eum & oneri cedere, & indulger© 
ingenii fui voluptati,ut mea jam fa- 
ciam elegantifiima Fab. QyinAiliani 
verba, qvx fime I Q.lnfi,orata, 236 
DE MORBO 
iARTIC. X. 
Indicationes heic futuuntur a parte affe- 
da,morbi materia,morbi caufa , & morbi ad- 
jundo. Hinc utiles indicationes fluunt qvin- 
qve; Roboratio, Libera fluxio, Revulfto, A- 
verfio, Relpirationis corredio. 
CAP. LVIII. 
Indicationes eruuntur & expli- 
cantur. 
1. 
EOsqvi in re. laudabili unqvam 
defudarunt veriffima five admo- 
nitione five promiffione animare fo- 
lita eft prifca fapientia: αρχή ίίμισυ 
KwifiDimidiumfalli qvi bene coepit 
habet, qvod ad Hefiodum Autorem 
refert Francilcus Patricius 4. difcuff. 
perip. 1 p. m. j 8 1 .in cuj us tamen poe- 
matis illud non reperio,nifi forte a- 
lia ejusdem opera viditPatricius vul- 
go ignota-». 
§. 2. Non folum cum difficulta- 
tibus haud contemnendis coepi, fed 
&progreifus fum per afperrimas er- 
ronearum opinionum vias hucusq;, 
nec dum fine fentibus & fpinis eva- 
dendi fpes fupereft·, progrediendum 
tamen nifi animi mollitudinem ve- 
lim obje&am. Natura & ciTentia-» 
morbi attoniti hadenus per propria 
fua figna inventa, cognita & explica- 
ta eft folius curationis gratia , ob 
qvam aegrotorum unusqvisqve Me- 
dicum inprimis expetit. Nempej 
admiratur qvis^j Medicum, qvi de^ 
cujutfamorbinatura & caufis acutif- 
fime difutat: ditvinatorem vocat, & 
tanqvam alterum vatemfufficit, qvi 
inprovidendi* eventibus non aberrat: 
eum tamen qviscg arceffit,qvem optime 
curaturum exiftimat : at^ f qvid in 
alii* peccetp artibus,excufationem ne- 
dum apud vulgares, fed prudentiores 
invenit,difimulatof prodicendi errore 
laudant magnasqs ex reflituta valetu- 
dine dant gratias r eferunt % ex vero 
feri- ATTONITO. 
237 
feribit Antonius Santorellus 14. An- 
teprax.med. 1. 
3. Ecqvid autem Medico 
morbum fibipropofitum optime cu- 
raturo eft faciendum ? Qyod unum- 
qvemqve artificem facere dicit Ari- 
ftoteles· C.Ethic.^. Ε$ι 't&gpri 
'3$ γενεσιν) τ τεχνάζ&ν, td 
^εώςείν,οπως a» It ττίν 
χαμένων avaj μη Hvoq, Ars 
tota eft ingenerando^n artificiose mo- 
liendo & in/peculando, qvomodofieri 
debeat qvi d eorum qva ejfepo/funt & 
non e/fe_!>. 
§■ 4. Qvemadmodum omnes ar- 
tifices , fic etiam Medicus in fua arte 
omnium primo h. e. poft ad- 
eptam eorum qvibus fcitu opus eft 
cognitionem praefpeculatur, qvomo- 
do in animo fuo concipiat & effor- 
met fanitatis in certo individuo fa- 
ciendae ideam, fpeciem , exemplar, 
aut qvomodocunqve libuerit appel- 
lare illud, aqvo dotftus & inftrucftus 
imitationem petere debeat Medicus: 
eo vero in animo praeconcepto, mox 
ΉχνΛζΜ. h.e. diligentiifima praeme- 
ditatione & judicio adhibito conqvi- 
rit omnia fibi ad operandum ullo 
modo ullave occafione apta aut_. 
necefiaria , conqvifita praeparat,prae- 
parata digerit, digefta ordinat, ma- 
gnaqve prudentia adhibita ita difpo- 
nit, ut tandem omnia dextre admini- 
ftrando & conceptum fanitatis ex- 
emplar refpiciendo fuperfluis ablatis 
& necefiariis appofitis τηό η 
efficere aut generare qveat in aegroto 
fuo fanitatem defideratam. 
5. Breviter : Medicus inveni- 
re & adminiftrare debet auxilia, qvi-. 
bus morbus , fi adhuc in herba eft, 
praecavetur, fin praefens debellatur & 
e corpore exterminatur. Auxilia.» 
illa nihil aliud funt qvam remedia, 
qvibus natura morbum fanabilem 
poteft luperare , qvorum inventio- 
nem & adminiftrationemfuppeditat 
methodus medendi , veris Medicis 
fecretum fecretorum omnium fecre- 
tiifimum nemini communicandum, 
nifi cui omnes Medicinae partes funt 
per^edifiimae : illudqviignorat-», 
non magis Medici rationalis nomen 
meretur, qvam qvivis e plebe. Cir- 
cumforanei enim medicaftraeve & id 
genus hominum experimenta qvae- 
dam habent in qvibus confidunt, eo- 
rum finii qvicqvam morbum pellit, 
exhauftaeftars eorum. 
6. Vero autem Medico fecun- 
dum rationem in Methodo medendi 
comprehenfam operanti medica- 
menta non poliunt deefle. Qvod 
fi juxta ejus normam operatur, nec 
ab ea latum ungvem recedit, re&e & 
optime dicitur morbum curare, licet 
natura fuccumbat & aeger moriatur. 
Nam aliud eft morbum curare aliud 
fanare. Hoc folius naturae opus eft: 
illud vero Medici docli, qvi omnibus 
viribus in id incumbere debet, ut au- 
ferat ea qvae naturae in fanando pof- 
funteffe impedimento : contra vero 
fug- 238 
DE MORBO 
fuggerat ei omnia a qvibus ullum.» 
fperari poteft adjumentum. 
7. Qvod innuere videtur ad- 
mirabilis Medicinae Antiftes 1. de_2 
dlXt. iq. Ή) λυττεον Cl7m\* 
KcLbSM > νφ' έ πννεα άφααζέχσα 
ύγιεα τηιεα t Medicina id qvod mole- 
flum efi tollit, & id a qvo homo agr ο- 
ι at auferens fanum facit. Unde ap- 
pofite lib. de flat. tex. 5. Medicinam 
definivit per additionem & ablatio- 
nem : }ητ^/ηη ydg c)?» tnfjc^einc 
αφ^εσις. άφ^εσις Wv v^- 
βα^οντων. Ό^^εσις 
ttovtwv· ο ^ε Kctl^t^cc Tidfy ττοιείύν s λ- 
° πλ&Όν 
ΐΐλ^ν άπρακτοι 
τέχνης) Medicina efl appofitio 
& ablatio. Ablatio qvidem exceden- 
tium .· appofitio vero deficientium-9 ■> 
idf optime faciens optimus erit Medi- 
cus» ^pi vero ab eo plurimum defle- 
idit, plurimum qvotf defle it ab arte. 
Medicus enim naturae miniftercum 
fit , debet ei exhibere omnia qvibus 
contra morbum poteft pugnare, diae- 
tam fecundum rationem praeferibere, 
materiam auferendam aptam red- 
dere, corroborare infirma &c. qvae 
adje&ione peraguntur : auferrem» 
autem qvaecunqve naturae fananti vi- 
dentur efieobftaculo , qvodfacit, 
dum materiam morbi eliminat, ma- 
las ejus qvalitates aufert, revellit,de- 
tivat, avertit &c. qvae ablationo 
efficiuntur. 
§, §. Methodi illius carc^s fune 
Indicationes, qvas Hippocratem o- 
mnium qvos novit primum inveniiTi 
Galenus autor eft 4. meth. med. 6. & 
qvae funt το της οξ%ς ^-ε^παος ττη~ 
$άλιον^ε£1α curationis clavus , ut_. 
Trallianus loqvitur lib. y.cap. 1. unde 
perfpicuum, qva forte vela funt fa- 
duri,qvotqvot fine hoc clavo vafto 
fe committunt Medicinae exercenda 
pelago. 
§. 9. Galenus indicationem itu 
omnibus fuis de methodo medendi 
libris & alibi pafiim vocare confvevit 
: Hippocrates vero λόγον) ra- 
tionem^po& Hofmannum primum_> 
docuiife video 6.1nftit. med. 2. 4. & 
feq. Eam Hippocratem intelligero 
exiftimo hb.de Elegant.tex. 1 .cum re- 
qvirit,ut Medici wa· 
ξε^Έ^ι > gratiofiores & expeditiores 
fint λόγας avvgdhad indicatio- 
nes eruendas prompti & potentes» 
Zvingerus hoc reddidit, ad fermones 
expediti. Foeiius: oratione efficaces» 
Neutrum placet, qvia id per ονετπη 
χρωμΰίμνοι indicare voluit. Indica- 
tionem autem heic per λόγον denota- 
ri argumento eft qvod feqvitur tex. 3. 
omv γό το ποιη^ν τεχνικως cac λόγχ 
ouwvE-gfaqvicqvid araficiofe fabium^ 
a ratione}h. e.indicatione profebihm-Λ 
eft» Sic & i.Epid.6. 25. jubet οίνον 
πο?λον ΛΚξητον nf λόγον W- 
num multum meracum dare fecun- 
dum rationem , id vero qvid ali - 
ud efle poteft , qvam duce indi- 
catione ? nifi Hippocratem irratio- 
nali- ATTONITO. 
239 
nahtcr medicinam feciife qvis au- 
tumet-.. 
10. Ne dubites, veni mecum, 
ad z.^^.^z.ubiTD xfi λόγον eodenu 
modo accipitur,πάν& φ λόγον mi- 
sovti μη γινομένων rrfv rfi λο- 
γον,μη μαούναν ε^ ετΒ@ρν,μένοντ&> 
£ ^ό^αΛτί^μ εζ άξχης, Omnia fecun- 
dum rationem facienti fi non fiucce- 
dantfecundum rationem non tranfe- 
undum e fi ad aliud,mancnte illo qvod 
ab initio vifum cfi. Galenus in ex- 
politione valde jejunus eft,qvod mi- 
rum,qvi tamen alias Viri demonftra* 
tiones & indicationes in fummis la- 
bris ferre videtur. Re<ftc autem Hol- 
lerius: Omnis curandi ratio ducitur a 
morbi natura cognita,loco affeci 0, agri 
temperatura at at e, viribus,.regione,an - 
ni t empore,aer egonfvetudine & c.fijva 
ubire£la.ratione &fici enti fice invene- 
ris1,curationem qvo^ fcientificam in- 
dicabunt.. Ergo pf λόγον & heic & 
alibi in Hippocrate , nihil aliud eft, 
qvam^^ ratione,scoX qvod idem eft 
indicatione^· 
§. ri. Τω λόγω plura oppofuit 
vocabula Vir in vocibus fuis aeqve ac 
in rebus prorfus admirabilis,qvorum 
primum & 'οιησις} opiniohb.de Ele- 
gant, t ex. οίησής γδ μάλιςα cv i η * 
οΰπην (f/j 'τοισν κεγρημ^όοι- 
σϊνι'όλε^^ν τνίσι γξεομ^οισιν cltin- 
Opinio maxime in Medicinas, 
crimenqvidem nitentibus ipsa,perni- 
ciem vero utentibus adfert. Recfte. 
Qvemadmodumenim in fcientia e- 
videntcr rem cognofco & percipio 
vel intellectu vel fenfu: ita in opinio- 
ne tantum aifentior propter proba- 
bilem aliqvam rationem, cum metu 
ne qvis mihi contradicat,qvod «μλ· 
ufij άπχ/ιης σημείόν infici- 
tia & inertiafignum eft,\xx. Nofter ite- 
rum ait loc.cit. Cujus autem rei cer- 
ta non eft notitiafltu opinio certum-» 
repcrire remedium non poteft, venufte 
ait Celfus in nobilijfima ad Medici- 
namfuam prafationes. 
§. iz. Hanc opinionem Praece- 
ptor in Pracept.tex. i .vocat λογισμόν 
mjztvov probabilem rationem; & mox, 
ττ&ίνην άνά'ΰτλα,σινλόγχ > probabile 
rationis figmentum. Kh in fin. Legis 
όόξαν appellavit,h.e.conceptum a re 
ipfa dilfentientem,qvae longe diver- 
fiffima eft ab illa ^<x,de qva lib. de 
£7^»/.qvam alias f^o^ibuu (c wa- 
u.vgjiaunv,exiftimationem & autorita- 
tem vocavit ibidem^. 
13. Qyomodocunqve autem 
vocetur opinio , femper tamen illa 
Tizie&t άγνοειν, facit ignorare, Medi- 
cumq,* in errorem perturbationem & 
infamiam , aegrum vero in mortem 
praecipitat. 
§. 14. Qvoniam igitur maxime 
proprium Medici officium eft inve- 
nire & adminiftrare auxilia morbum 
depellentia , eaq; non nili per indi- 
cationes inveniantur, age confide- 
remus , qvid fit indicatio,cum neqve 
in eo invicem maximo fuo opprobrio 
conveniant Pra&ici.Galenus zaneth. 
med.^* 240 
DE MORBO 
med. 7. eam definivit per εμφασπ 
της > figmficationem con/e- 
qventia , h. e. ejus qvodagcndumj 
eft. 
§. 15. Pauci funt qvi hanc indi- 
cationis definitionem non fugillant. 
Aliis enim nimis ampla, aliis angu- 
fta nimis , aliis iterum nominalis 
tantum eft, qvorum vanam λο^μΛ- 
facile reftingveres & fedares lo- 
co reponendo sdωφί- 
λ^ντ^ qvemadmodum lib. de opt. 
feR. cap. n. feriptumeft ; fic in- 
dicatio erit monftratio juvantis , & 
definitio ex proprio indicationum 
officio defumpta , qvac tria exhibet-, 
confideranda , Monftrans feu indi- 
cans , Monftrationemipfam, qvam 
Indicationem effe audivimus , & 
Monftratum, nobis juvans, aliis In- 
dicatum dieftum , qvamvis parum 
interfit , qvomodo horum unum- 
qvodq; vocetur , modo res habean- 
tur iis vocibus denotatae. 
§. 16. Indicans principale ergo 
ut femper ita & heic eft ipfa rei nocen - 
t is e flent i a in ipfa morbi attoniti defi- 
nitione expreffa, fi modo ea ad uium 
artis eft facfta, nec ex meris fympto- 
matis , ut vulgo fieri alfolet , con- 
farcinata. Profetlo qvi fic morbum 
qvemfa definiunt , ut non fingula ver- 
ba prabeant indicationem eam^ uti- 
lem , Principalem vel Minus principa- 
lem , magno f.io immerito Rationales 
medici audiunt; Empiricifunt , non 
ex ratione Medicinam invenientes i 
verum poft inventam medicinam ra- 
tionem qv Arentes, egregia habet cen- 
fura Medici confummatiflimi Dni. 
VanderLinden 8· Sel.med. 6γ, 
§. 17. Minus -principalia indican- 
tia funt nocentis effentiae connexa. 
Conneduntur autem morbo attoni- 
to vel conjuncta > ut Magnitudo & 
Celeritas : velz&^z/»t7a!,utCaufa& 
Symptoma. Adjumftorum neu - 
trum qvatenus tale qvidqvam indi- 
cat , fed tantum qvatenus aut mor- 
bus eft, aut morbi vicem gerit. Mor- 
bus certe eft fangvis ad partem afFe- 
ihm tendens &menfura& motione 
vitiofus. Morbi utiqve vicem ge- 
rit refpiratio adeo Itefa, ut inde ignis 
animalis libere non poffit ventilari, 
nec fuligines exfpirare, deficiente-» 
fpiritu animali ad pe&oris motum 
promendum & dirigendum. Non 
item f acultatum animalium interce- 
ptio , qvae umbra tantum eft, qvoni- 
am cerebri arteriolis apertis illa cef- 
fat, cerebrurnqvc mox ad officium-» 
redit-,. 
§. 18. Caetera minus-principa- 
lia indicantia Circumflantia folent 
appellari , cum ad indicantis princi- 
palis neqve eflentiam neqve eflentix 
connexa pertineant, ideoqve re&um 
remediorum ufum folum moderan- 
tur, qvales heic effe poliunt partis la- 
borantis proprietas, vires, aetas & fi 
qvae funt alia. 
§. ip. Qyaecunqve autem heic 
ullum proprie indicant remedium, 
ea ATTONITO. 
ea omnia in definitione, qvam cap. 8. 
propolui , funt exprefia. Ibi mor- 
bum attonitum dicebam eile htemo- 
ftafiam in cerebro,qvibus verbis con- 
tinentur morbi cauia, materia, & 
pars affeda. Neqvaqvam iympto- 
mata, qvoniam illa ad eiientiam non 
perfinent, fed eamfaltem velutum- 
bra corpus in iole pofitum ieqvun- 
tur. Caufa autem cum efientia val- 
de cohaeret, faltemconjunda,qvia 
in morbi formam vel materiam fo- 
let abire , iaepe etiam morbum fo- 
vero. 
^.20. Pars igitur affecta , qvae 
cerebrum eft vi maximi morbi ma- 
gnopere debilitatum , vult ROBO- 
RA I IONEM. Pars morbi mate- 
rialis Ί qvam alii caufam continen- 
tem vocant, eft fangvis in carotidis 
internae ramis circa tenuem menin- 
gem impadlus,qvi peccat qvantitate3 
motu loco. ^vantitate^ qvia plus 
ibiefcqvamreqviritur : JZ(?r^,qvia 
εχρ , ftat, moram trahit, non_* 
movetur, cum tamen omnis ejus na- 
turalis adio & confervatio confiftat 
in motu : Loco, qvia locus iftenon_» 
poftulat , ut diuturniorem fangvis 
ibi trahat moram. Ergo fangvis ifte 
impadus indicat LIBERAM FLU- 
XIONEM. Caufa morbi attoniti 
efficiens eft fangvis in majoribus va- 
fis copiofior, qvi etiam peccat motu 
depravato , qvia tendit ad cerebrum 
copia qvam par erat majore & impe- 
twsa. & poftulat REVULSIONEM; 
\cl minore copia adhuc influens mor- 
bum fovet,& exigit AVERSIONEM. 
Symptoma maxime urgens eftrefpi- 
lationis depravatio ignem animalem 
per (βέσιν extindura, qvae fui COR 
RECTIONEM efflagitat. 
§· zi. Morbi magnitudo Ma- 
gnum : celeritas Repentinum mon- 
ilrat remedium. Caetera indicantia 
nihil oftendunt nili materiae appli- 
candae formam &qvantitatem, ut dt' 
applicationis tempus & ordinem.^ 
qvae in lingulis remediis doce- 
buntuil·-,. 
i*. 22. Non vacat omnes & fin- 
gulas circa indicationum inveftiga- 
tionem in hoc morbo commiflas 
hallucinationes examinare, hoc ial- 
tem omnem meamfuperat admirati- 
onem, qva fronte famigeratiflimi & 
in artis noftra: operibus exercitatifli- 
mi Pradici principalem in morbo at- 
tonito indicationem audeant defu- 
mereapuroputolymptomate, qva- 
tenus tali. Ne ullam ulli videar fe- 
cifleinjuriam^en trigam Do&orunu 
praxin auipicaturis acceptorum. 
§- 23. Forefti fententia eft 10.^- 
ferv,76. infchol. ffvodad curatio- 
nem hujus mali attinet,cum varia fint 
caufa apoplexia , varia qvof fumun- 
tur indicationes curandi. Et inpri- 
mis cum in apoplexia facultas fit fopi- 
tala fepulta ac ablata, oritur indica- 
tio omnium primo hanc facultatem*» 
excitandi, 
§. 24. Hcurnius/ZA^ morb. ca- 
pitiE 
241 242 
DE MORBO 
pitis.cap.il .curatrices morbi attoni- 
ti indicationes propofiturus fic inci- 
pit : Cum apoplexia fit fiopita facultas 
animalis tejus fi ablata funRioy indes 
proficifcetur indicatio excitandi facul- 
tatem^. 
§. 25. Cum qvibus apprime con- 
veniunt qvae Sennertus monet. 1. 
PraPl.mcd. 2 .cap .32. Cum it a fi in_> 
Apoplexia asiones animales ablata 
fint & facultates qvafi fopitardanda-.» 
opera eft ut facultas animalis ex- 
citetur. 
§. 26. Puerilis & tantum non 
probrofus error,qvo tanti Viri nolu · 
erunt meminifle,fymptomata qyate- 
nus talia efle pura puta accidentia-., 
h.e.ita a morbo dependere,ut eo fub- 
latoftatimqvoqvedefinant , unde-» 
ut nulla eorum curatio fic nec indi- 
catio eft,omnibus qvi de vera curan- 
di methodo qvidqvam folidi edide- 
runt ita cenfentibus. Confer Ant. 
Santorellum 14. Antcpr.med. 6. Ta- 
le vero Symptoma eife omnium fun- 
ftionum animalium non ablatio- 
nem,ut fruftra fentiunt Viri enume- 
rati, fed interceptionem plus qvam 
notum eft. Nam remoto eo qvod 
in arteriolis foporalibus cerebrunn» 
ingrcfluris erat obftaculo,qvo minus 
fpiritus in organum animale poftint 
influere,ftatim ceiTatfumftio anima- 
lis intercepta,& redit ad officium Tu- 
um membrum qvodvis animale, vel 
nemine de iftofymptomate inter cu- 
randum cogitante, qvod meridiana 
folis luce clarius eft legitimas atto- 
nitorum curationes attentius per- 
pendenti. Ubi ulla in juvene atto- 
nito apudAmplisfimum Tulpium i. 
obf.med. 7. indicationum a lyrnpto- 
matis defumptorum veftigia ? Sane 
in fangvinem caput replentem arte- 
riasqve obftruentem velut partem., 
morbi materialem utrumqve ocu- 
lum curantes Medicos convertifl'e_» 
video, & rc&eqvidem. Solus enim 
morbus indicat,caufae autem & fym. 
ptomata non nifi qvatenus aut mor- 
bi funt aut morbi vices fuftinent_>. 
Fun&ionum animalium ceffationem 
non eife morbum vel inde qvoqve_» 
conftat,qvia non laedit primo alias 
aftiones, qva laefione morbi eflentia 
fere abiblvitur. Exemplo fint dor- 
mientes, in qvibus omnes iftae fun· 
ftiones absqve ullius morbi fufpici- 
one caeteris paribus ceflant. 
5. 27. Inanem igitur fumunt o- 
peram,aut,fi cum Apoft. 1. Corinth. 
p.^.2 0.1oqvi placetor» ως 
Μέντες jn tenebris aerem feri- 
endo pugnant, qvi indicationes ve- 
naturi morbumqve propulfaturi po- 
tisfimumrefpiciunt fymptomata il- 
la qvae nihil aliud proprie funt qvam 
morborum umbra,qvod fere faciunt 
qvotqvot morbum attonitum per_. 
fun&ionum animalium abolitio- 
nem definire non verentur, ignari, 
definitionem rei alicujus eflentiam 
exprimens & declarans debere el!e_> 
pofitivam non negativam aut priva- 
tivam, ATTONITO. 
243 
tivam,cum utilis inde defumenda fit 
indicatio, qvam privatio fane non 
poteft exhibere. 
xg. Sinamus ergo hos cum 
fpedris & larvis bellum gerendo o- 
peram oleumqve perdere & perga- 
mus ad indicata. 
sAUfTlC. XI. 
Curatio eft applicatio inftrumentorum_, 
qvibus auxilia ab indicantibus monftrataadi- 
pifcimur. Inftrumenta illafunt trium gene- 
rum. Vel enim funt Dixtetica , vel Pharma- 
ceutica , vel Chirurgica. Dixtetica fere tan- 
tum refpiciunt morbum attonitum futurum, 
& confillunt in rebus non-naturalibus iangvi- 
nem minuentibus, ejus lentorem attenuanti- 
bus,& flatus Difcutientibus. Reliq va & futu- 
ro & prxfenti, fi modo fanabilis,conveniunt. 
Futuro ^Revulfio fervit Fomentis , Frictionibus, 
VenxfeCtione, in malleolis vel pedibus,Purgatione per 
alvum, Qyftertbtss, Suppofitoriis & fimilibus per- 
agenda. Prxfenti Refpirationis corregio , qvx 
fiet Commoda agri collocatione, Oris acnarium a· 
pertione : ^Averflo , procuranda "Partium fupe- 
riorum fomentis & frictionibus , VenafeCtione in 
brachiis , Cucurbitulis, Hirudinum applicatione in 
dor/b brachiis : Libera fluxio prxltanda & iis- 
dem 244 
DE MORBO 
dem inftrumentis qvibus Revuliio & Averfio, 
& praeterea jugularium aenarum Ilione, Sternu- 
tat oriis , Vejicat oriis &c. Roborario molienda^ 
^.quis Balfamis apopleiticri , Sacculis yCucu- 
phu & limilibus. 
CAP. LIX. 
De Rejpirationis corregione. 
J. I. 
OVxcunqvehadenus magno co- 
natu invcftigavimus & expli- 
cuimus, non alius qvam curationis 
gratia propofuimus. Parum enim 
aegro prodeifet, morbum per figna_> 
fua inveftigafle, eflentiam ejus co- 
gnoviifc,indicationes veras inde de- 
iumpfiiTe,nifi remedia indicata fint__> 
applicanda: id vero qvomodo debe- 
at fieri aut peragi porro videndum 
erit : ubi omnium primo deliberan- 
dum & cognofcendum eft, an etiam 
huic vel ifti attonito remedia debe- 
ant applicari. 
i'. 2. Ergdjfi contingatMedicum 
Jingredi ad tegrum morbo attonito 
correptum , valde ei eft circumfpici- 
endum,an morbus ifte fit fortiifimus, 
«ui cum in prognofticis omnis cura- 
tio fuerit denegata , Prudentis Me- 
dici, juxta Celfi 5. Medicin.2 6. mo- 
nitum , erit, eum qvifervar i non£o- 
tefl non attingere , necfubirefipeciem 
ejus utoccifi, qvemfiors ipfius peremit, 
(c obi οΜϋΜζ c^a as 
εγχ&ίξεοι τησινηστικήν- 
ds αμαρτίας άν παζί· 
χρί , merito^ ars Medica morbis qvi 
corrigi neqveunt manus non admovet, 
aut in iis aggrediendis inculpatamfie 
exhibet Magni Hippocratis lib. de^s 
arte in fin. judicio , juxta generale 
praeceptum qvod paulo fuperius tex. 
15. pronunciaverat : ovas μΊλ πά- 
fil as&gtoK^ κακόν, b κρεοχόν 3ςι 
niv c^/ τη 'ιητξίκη όξινων,ύ ■Grffitr- 
hoKci^ bet vssra' ιητξίΜίς Η^ατη^η· 
Vdj αν , Si qvid igitur homo patiatur 
qvodMediccna inftrumenta fiperet, id 
ne fiperandum qvidem efi ab arte Me- 
dica evincipofie. Qvae Galenus in 
oculis habuit, cum 11. meth med.^» 
fcnberet : § άνέλττ^^ η συ- 
? μάταΑίον α,ν ειη 
fe ATTONITO. 
245 
τις ^ιωτοως & πολλχς σωζοντα^ 
βοηθήματα. Ύχς ημ&ςχα^χςίε 
τω βοη^ίμαϊα γ^άφομβρ c^d των 
cm^vcq ουναμ^ων' ως οστά ανί- 
λτοι των νο^ντων «σιν «τε ΚΜ&ς 
8τεβοι$ιμαι& τχτις ΰ?ίν· 
In qvo defperata falus efi,fruftra qvis 
conabitur infamare apud vulgum^ 
prafidia qva multisfiter efaluti. Nos 
tantum iis occafiones & auxilia fcri- 
bimus qvi fervari poffunt : cum iis 
morbis f qvi infanabiles fiuntpneqve oc- 
cafio neqve prafidium fit oportunum. 
Qvid enim eo ipfo effet ineptius aut 
inutilius i chfyv (di των η* 
hcs άυ^καςων γεγονότων sh Ί^σ^υνι- 
^a.\ i ffvid enim opus e fi de iu qv£ 
jam incurabiliafaci a fiunt ampliusfol- 
licitum ejfe ? ait Hippocrates lib. de 
artic.tex. ό 8. Et qvis ultimam a fu- 
premo vitae Domino praefixam ho- 
ram remorabitur? Seneca hocagno- 
fcente in Thebaide: 
Eripere vitam nemo non homini 
poteEl: 
Atnemo mortem. 
$. 3. Nifi aditantium aut co- 
gnatorum auxilia valde urgentium 
precibus & clamoribus vidus his ve- 
lit gratificari,fed tum in:praefidiis le- 
vioribus fe contineat, & cum pro- 
gnoftico rem aggrediatur, etiam ubi 
morbus noneft fortisiimus,res tame 
in ancipiti,eleganti Celh monito in- 
fCgtiloc.cit.ubigravis metus efi, 
fine certa tamen defieratione·, pracipit 
indicare neceffariit periclitantis in 
difficili rem efficteβ vitta ars malo fu- 
erit^vel ignoraffie vel fefelliffie videa- 
tur. Nec unqvam deterreatur Hei- 
montii nugis,Apoplexiam non fana- 
ri,non qvidem defedtu defiderii fa- 
nandi verum folius remedii penuria: 
cum tot clarisfimorum Medicorum 
curationes felicisfimae teftentur con- 
trarium... 
§. 4. Tentet ergd implorato 
auxilio divino prognofticoqve fa&o 
qvantum divina gratia efficere, & in 
qvantum naturae auxiliares manus 
porrigere valeat: idqve ut do&e & fe- 
liciter perficiat, methodum veram 
Medici fidelis Cynofuramnon relin- 
qvat,fed ex ejus praefcripto omnia or- 
dinet,difponatatqve efficiat. Illa-» 
enim veras indicationes dedit,qvibus 
fatisfieri omnino oportet, fi naturae 
laboranti velit ferre fuppetias. 
§. 5. Si dubitat forte,ciimplures 
fint indicationes,cui primo debeat-* 
fatisfieri, dicet ei illud Galenus 7. 
meth.med.xi.^ ex eo Dn.van der-» 
Linden %.Sel.med. 84. Nimirum-», 
femper ad id refpiciendum elle qvod 
maxime urget aut morbum fovet-., 
five id fit motbi adjunftum,five cau- 
fa antecedens,five aliqvid aliud. De- 
inde eligat Medicus ex indicatis ea-3 
qvibus pugnandum eile aegrotantis 
res & circumftantiae videntur poftu- 
lare. Non enim omnibus remediis 
locus cftin omnibus aegris, fed dele· 
dius inibituendus eft cum prudentia, 
qvia tale qvid nec doceri poteft nec 
feri- 246 
DE MORBO 
feribi. Nam revera heic etiam lo- 
cum habet illudEuripidis inHecuba: 
Σοφόν n καν κακΛς a 
φζοναν 
Prudentis efi etiam in mediis malis 
fecum fapereqvibus opus efi. 
§. 6. Faciat autem illud cito, 
absq; ulla cundatione & mora ,ne in 
diuturniore deliberatione naturae vi- 
res in aegro fuperftites plane emoria- 
tur,& occafio remedia adminiftrandi 
'pereat, qvoniam morbus eft acutisfi- 
mus,ut in prognofticis oftenfum,nec 
ullas inducias det,ut ob curationem 
confultatio posiit inftitui. Nam 
huc inprimis pertinent qvae Hippo- 
crates^.^/ZMo.fcripfit: cv 
Kilw όξεΐπ, κακόν, Tardare h.e. 
medicationem fa/pendere, aut non fa- 
tis cito adbibere, in valde acutis ma- 
lum &periculofum efi , utut Inter- 
pretes hunc aphorifmum de fola pur- 
gatione explicent. Unde lib. de di- 
at.acut.tex.ixdt^aMsu όε αν επαΐ' 
νε^ααμι ^τςον,οςις ον τί<πν όξεσι 
νχσηαα,σΊν , α τχς ντλάςας αν- 
^ξωπων κτάνΜ,νν τχήοισι Τ]αφέ~ 
ρων τι τών afibwv eiy c&i το βελί^ονι 
Maxime vero laudaverim Medicum^ 
qvi in acutis morbis, qvi plurimos oc- 
eidunt,alios bonitate excellat. Ner- 
vose Aretaeus i.Cur.acut. 5. dv 
μήτε craiK^TEfJv τι γιγνε^ τον ιη- 
Τζον τύ μότε β^όυτεξον, 
Oportet Medicum in ullo morbo neq- 
qvid minus,neq. qvidtardius facere. 
Confer. 1.^.6. 
§. 7· Urget autem maxime hoc 
qvidem in morbo refpirationis cor- 
redio,qvam commoda aegri colloca- 
tione, oris nariumqve apertione-, 
promoveri poiTc in articulo proximo 
aflertum eft. 
8. Contineatur igitur attoni- 
tus in loco moderate calido. Frigi- 
dior enim fangvinem incraffiando in 
vafis majoribus detineri facit: calidi- 
or vero eundem fundit,ut rarefcat & 
vaporefcat atqve ad obitruendum a- 
ptior reddatur. Collocetur corpus 
ita,ut aliqvo modo fedeat cervice e-' 
reda, pedore levisfime faltem tedo. 
Sic enim aer facilius attrahitur, fan- 
gvis per arterias in cerebrum adfcen- 
dens non ita difficulter per venas re- 
trogreditur,& mufculi pedorales i- 
psuq,· diaphragma minimu gravatur. 
§. p. De oris apertione Pradicos 
noftrates in ruborem dabit; Nyman- 
nus lib.de apoplcap.^g. Non adeo 
neceffe 'videtur os apopleUicorum cuneo 
aper ire,ut plurimi Pr abdici jubent,qvi 
tamen ubiq3 eos ore patente reffirare 
afferunt. Nam cum id alias pateat, 
membra^ agris omnia refolutafint^ut 
funt,nec velat in Epilepfia convellan· 
tur : ita ut interdum etiam inteflini 
reddi extremitas plane hiet,at f ni fi ab 
adfl ante prae aveatur injecia clyfmata 
repente iterum effluant, qvemadmo- 
dum non raro accidit, os agro tantis 
tanta violentia aperire opus non fem- 
per erit. 
§. io. Ne vero hsec fruftra Ny- 
man- at toni το. 
247 
mannus dixifle aut cuiqvam injuri- 
am feciife videatur, apponam ipfisfi- 
ma Plateri verba,qvae proponuntur-» 
i .Sun It. Ifiion. z .fub finem. Suffoca- 
tionis periculum y inqvit, apoplexia-s 
gravi labor antibus,qvia non tantum 
ob refitirationem impeditam anguntur·, 
fed & ob impedimentum qvod denti- 
bus mordicus conft nilis,ore claufo, ae- 
ris liberior tranfitus inter clufius fit ^im- 
minet : Idcirco dentesfu bito erunt di- 
ducendtj & fi non facile cedant, in- 
ftrumentoper vim intrufio divellendij 
eof interpofito ne rttrfium recludantur, 
cavendum,qvod etiam, ne illud mor- 
dendo abfcindant furum effe oportet ; 
cui rei vel os vel lignum durum, qv@d- 
cuntfprimum occurret ^ficati cochlea- 
ria in huncufum ferefiemper pra cate- 
nes prafio inveniuntur qvorum manu- 
brium interponitur ) inferviet. ^va 
fi dentibus jam confiriHis intrudi ne- 
qveantfiiremptorio inftrumento ad id 
parato fient es dirimendi,& interpoft- 
to,utjam ditium, ne jungantur, con- 
tinendi: vel fi neq^ fic disjungi qve- 
antfiens unus alterve evellendus erit. 
Scilicet tantum poteft morborum 
confufio efficere. Qyis enim non 
videt optimum hunc virum morbum 
attonitum cum epilepiia, catalepfi a- 
liisqve confundere. Longe aliud 
difcere potuiflet ab Hippocrate, qvi 
2 .de morb. z i. in attonito defcriben- 
do hoc fymptoma addidit , ucfifiscfi· 
μα,κέ^νε) Et os apertum efi, qvod 
non feeiflet Praeceptor antiqviffimus, 
nifi id vel ipfe obfervaiTet, vel ex aliis 
obfervatum accepiflet. 
§. ii. Qyod fi vero accidat ut os 
fit collapfum , protinus illud eft ape- 
riendum , & apertum fervandum_>, 
qvod facilimo fieri poteft negotio. 
Nares fi forte funt obftrudae, errhi- 
non aliqvod inftrumento idoneo 
injiciendum eft ,ut pituita craffior_> 
exiftens fluxilior reddatur & exitus 
promoveatur , aeriqve attrahendo 
aditus pateat. 
CAP. LX. 
De primario morbi attoniti remedio 
qvod confiftit in fangvinis eva- 
cuatione. 
§. I. 
DUm hsec peraguntur ftatim ad 
alias indicationes progredien- 
dum eft, iangvinem celeriter detra- 
hendojnulla prxvia prolixiore difpu- 
tatio- 248 
de morbo 
tatione,an conveniat detra&io , aru 
morbum fit proptilfura, corpusve in- 
firmum patiatur, cum praeceps mor- 
bus fit & periculi plenus fummam_» 
Medici diligefitiam & remediorum 
feftinationem exigens. 
5·. 2. Neqve enim , ut Celfus 7. 
de re med. 3 . ait, qv arendum esi,an 
fatis tutum fitprafidium qvod unicum 
efi. Έί hb.i. cap. 10. Sinullumap- 
paret aliud auxilium , periturus^fit, 
qvi laborat, nifi temeraria qvoqve via 
fuerit adjutus, in hoc flatu boni Medi- 
ci efl oflendere , qvam nulla fpesflne 
fangvinis detrattione fitfateriif qvan- 
tus in hac ipfa re flt metus. Et tum 
demumfl exigatur ,fiingvinem mittere. 
De qvo dubitare in ejusmodi re non^> 
oportet. Satius enim efl anceps auxi- 
lium experiri qvam nullum. Idqve 
maxime fleri debet, ubi nervi refoluti 
fiunt,ubifubito aliqvis obmutuit. 
5. Neqve haec Celfus fine gra- 
vilfima dicit autoritate. Siftere_* 
enim poteft Hippocratem,qvi fimilia 
praecepta paflim reliqvit. Qvem- 
admodum lib. de loc.inhom.tex.^G. 
Των vοσημάτωv,ο ,τι άν cddnKivbDvo- 
^τύν θ^ιν, cx τ^ισι ^^^κίνίϋνόύ- 
esv ρ^η· τνχων ύγια,ποι- 
ησας- άτυχησας'^, ως έμελ- 
λε ^νε<^·, τάτ ετταθε , Periclitan- 
dum efl aliqvid in iis morbis ubi maxi- 
mum fubefl periculum. Si enim ex 
votofucceflerit , fanabitur ager : fln 
•minus , id agro perpetiendum erit, 
qvod alias venturumfuiffet. 
§. 4· Hoc qvoqve Galeni confi- 
lium elt i o. meth.med. i ο. όσω τοί- 
vvv άμ&νόν τά χω^ςελτή^^ ct- 
πτλε^ βεβαίως , fi συν ελνπλ 
^ης'η τι κιν^ίινευΑ^ 
σοσχτω το μεγάλων βοηθημάτων 
άγονίσα^ j τά μη^εν ντρω^αη ξέλ- 
τιον. ^vanto igitur melius efl cunu 
bonafiducia aliqvid moliri &pericli- 
tari , qvamfpeamifia certo perire : 
tanto certe fatim efl magnis prafidiis 
pugnare, qvam nihil agere. 
§.5. Unde lib. cit.tex. 55. prae- 
cipit Hippocrates. Ύοΐσι Θ 
σι νοσημασιν i%vpp QvQh φάρ- 
μακα, ποιεείν , Validis morbis valida 
fua natura auxilia adhibere > Mor- 
bus attonitus autem valentiflimus 
eft& graviilunus , qvod inprogno- 
fticis probatum eit, cui non aliud ae- 
qve valens remedium refpondet_> 
qvam Venaefeftio , veluti dixerat 
lib. de viTl.acut. tex. 55. Ta b' οξέα 
Tm^ea, φλεβοτμηΓεις ' 
φαανεταη το νόσημα. , όι εξάντες 
ακμάζω σι τη ήλικΊη, ρώμη ττα·- 
ςη άυτέοισι^ Tn acutis morbisfangvi- 
nem detrahes ,fl vehemens fuerit mor- 
bus , & agrot antes at at e florentes fue- 
rint & virium robore valuerint. Et 
lib.i.Epid. feci. 5. όσοι ε^Λπθνης ά- 
φωνοι απύρετοι εωσιν,φλεβοβμέ&ιν» 
^vi derepente fine febre voce defici- 
unt , iis venam fecare oportet. 
§. 6. Id dode explicat Foefius 
in Commentario : fflvibus fine febre 
vox deficit , & infignis cerebri Uflo 
mo- ATTONITO, 
249 
motum fenfim intercipit, qva ex 
φλεβών dorsA^a oritur, iis non di- 
lata VenafeStio auxilio εβ. Confer- 
tam enim vaforum plenitudinem & 
farturam , qva re^irationeminperi- 
. culum adducunt, vena feci a vacuat, 
&periclitantem calorem exettat, dum 
admijfo aerefuffocationis metum adi- 
mit. Non fecus enim in corporibus ac- 
cidit ac doliis mu flo ferventi aereo 
plenis, qva intercepto aere rumpuntur, 
& vi libertatem qvarunt. Αφωνίας 
igitur h. e. ( ut Gal. ευεξίας 
feribit ) φς εξΰΗφνιΜχς 'οβ^λυσας 
τών σνεξγε^ων dtmawv fangvinis miffiio 
juvat. 
7. Jmo non juvat iblummodo, 
fedin hoc auxilio cardo totius cura- 
tionis verfatur , qvod probe noverat 
Hippocrates Romanus ,qvi 3. de're 
med. 27. in hoc morbo omnem ia- 
nationis ipem in Venaeiedione po- 
fuit, inqviens: Si omni a membra ve- 
hementer refoluta funt, fangvinis de - 
tractio vel occidit vel liberat. Aliud 
curationis genus vix unqvam fanita- 
tem reflituit,f<£pe mortem tantum dif- 
fert , vitam interiminfeflat. Pofi 
fangvinis mifflonem fi non redit mo- 
tus & mens, nihilfpei fuperefl,firedit 
fanitas qvo^profpicitur. 
§. g. Etiam haec Celfus ex Hip- 
pocrate uberrimo Medicinae fonte_j 
haufit, qvi Ub. de diat. acut. tex. 3 7. 
attonitorum deferiptioni iubjicit_>: 
φλδ&τΒμίΜν xv πν ζ^χίονα^ 
75ν δεξιόν tbtj eiffw φλεβα^^ 
ρέαν 
τΐυ ηλικίΐυυ Ο^μΚο^ζόρ^μον 
πλείον (ς το ελαοχον, Vena igitur in- 
cidenda efl brachii dextri interna , & 
fangvinis plttx minus detrahendum..» 
prout ex habitu & at at e colligitur, Et 
paulo poft : dSld τχς 
Ό^ττυ^ωντα^ φλεβοΤ^μέαν cx tg- 
χηπν ευ^εως μετεωξων εόντων πάν- 
των τ^ν λυπεόντων πνώμάτων 
ρεμάτων > Sed hujusmodi agris fo- 
mentis prius adhibitis vena fecanda efl 
fatim in principio , cum adhuc in~* 
fublimi funt omnes qvi affliguntfptrt- 
tus & fluxiones. 
§.9. Cum fomentorum fit men- 
tio , utplurimum calida funtintelli- 
genda. Hippocrates autem hoc in 
morbo non vult fomenta leviora.,, 
fed talia qvae fangvinem poliunt cale- 
facere & fundere , qvod non faciunt 
blanda,fed calidiora, qvae rubedinem 
aliqvam incuterelinqvunt. Hanc 
efle fenis mentem perfpicuumeftex 
1; demorb.11, L^sv 
$ΐομω qg) jdkatw ως μάλιςα , La- 
vandus cft ( attonitus ) multum & 
qvidem calide qvam maxime fo· 
vendus. 
10. Sedhocnonfufficit , nili 
fimul mox in principio fangvismit- 
tatur , cum fluxio adhuc eft in adu &: 
fit cum impetu, cum nondum adeft 
perfe&a ολιαλχ^ ςάπς i ut alias 
Hippocrates loqvitur. Hoc eninu 
vult Senex , dum dicit μετεωοωνεον- 
τπώμάτων (ς ρ^μάτνν; tum re- 
vul- 250 
DE MORBO 
vulfioni & averfioni maximus locus 
eft. Qvam immerito Foefius 
μάτων reddat humorum, demonilra- 
tum eft cap. 40. §. 16. unde repetere 
poteft qvi cupit. Iis maxime con- 
ientancalcripfit Arctaeus 1. Cur.acut. 
1. ιζρο των ηρρσίων ότ τϋσιν b^fien κε^ 
vSv i η φα.ρμακ,(^»ν^η τοίσιν άλ- 
λο icnv εζ&^μόίσι ppgse&p , Oportet 
ante crifies in acutis evacuare,aut me- 
dicamento purgare aut aliis irritatio- 
nibus uti. 
11. Nec aliud qvid veritas ipfa 
ipfi Galeno potuit extorqvere, utut 
in caufa hujus morbi alias diverfum 
ientiat. Ita enim ille 4. deviet. a- 
cut. ιρ. ψλεβο^μη^&ις ττ^ω^ν·,^ 
coi tpasvsr με^α.^ νόσημα, ψανί· 
ξ&ς doio νοαμ^ρα ΤΗΐλίκ,ατζύ βοη- 
8 2Lgfi)epe4 ^4 μ[α) ϊ%υ&ν η μεγα^ 
νόσημα φάνεμ , Sangvinem enim pri- 
mum mittes , fi morbus tibi magnus 
ejfie videatur. Manifiefie prater de- 
prehenfium qvantum tali remedio uti- 
tur propter vehementes a fi e cius. E!e- 
qve vero refiert vehementem morbum 
dicas an magnum. Sane fi qvisqvam 
alius morbus magnus & vehemens 
dicendus eft, erit utiq; morbus atto- 
nitus , qvod latius dedudtum eft 
§. 12. Aperte Aetius de Apopl. 
inqvit: HisperaHisprafato dificrimi- 
nefiangvis d dextra manu auferendus 
efi. Et mox : Namfinihilpejusfiuc- 
sefierit y repetitio facienda. N?c npn 
& Paulus /Egineta : ^vi igitur qvo- 
qvo modo curationem recipiunt^ iisftsi- 
tim fangvis ex vena detrahendus; & fi 
remifionem qvandam habuerit, detra- 
here convenit eadem dieautfeqventi. 
Hos feqvitur Donatus Antonius ab 
alto mari hb. demed. hum.corp.mal. 
cap.xy. St atim qvoqvcpradiciis ta- 
liter agrot antibus fangvis ex vena de- 
trahendus erit, pr adi olo tamen eorum 
periculo, ubi vires, at as & alia non de- 
is ort antur : affeStus namqve magnitu- 
do idpracipit tanqvamprinceps fiopus 
venafellionis Hippocratis & Galeni 
decretis. Principem autem illum_» 
fcopum o Altimare , nihil morari 
poliunt actas viresqve , 4cd de iis 
mox. 
/· 13. Idemq; e recentioribus 
confirmat Julius Caeiar Claudinus 3. 
Empir.ration. 17. In accefiione ( a- 
poplexiae ) ex materiis Chirurgicis 
convenit VenafeStio , fi malum dfan- 
gvinependeat, vel ab alio humore fan - 
gvine tamen in toto redundante^vem- 
admodumfifiat d qv alitate dolori fica, 
qvoniam fangvis d dolore attrahitur 
in caput, nec virtus illam prohibet, ut 
nonnulli volunt, qvoniam non efl debi- 
lis per refoluttonem fed per opprefio- 
nem five aggravationem, his adfiipu- 
latur , qvodpartes carnofa fiunt inte- 
gra. Caeterum , qvod dextra heie 
largitus eft Claudinus, finiftrafurri- 
puit eodem capite, cfimait : Qvod 
fiqvis heicficificitetur, utrum ctiarn^ 
non peccantefangvme liceatfecare ve- 
narnj ATTONITO. 
251 
nam; refiondeo, ex Aetii & Celfi au- 
toritate, pr aditiopericulo heic aliqva 
convenire Venafiettionem, qv at entis ea 
vi vacui attrahere ac revellere poteft, 
id^ audacius aggrediendum, ubi ager 
liberius fipirat & pulfius efi validior; 
imo Celfi fuit fient entia fiettionemfim- 
pliciter & in omni cafiu aut cito curare, 
aut cito interficere : cui tamen ego non 
fubficriberem , qvia fi apoplexia effiet 
absf omni vitio fiangvinis, & maxime 
fiejfiet in corpore firigido,^ in tempo- 
re hiemali fieret , tunc enim fictionem 
vena adminifirare non auderem. Rha- 
fis vero univerfialiterpracipit, qvod fi 
inter fipirandum audiatur in thoracis 
G4 afipera arteria cavitate fionitus, & 
fi apoplexia fiat a pituita ,abfiinen- 
dum ejfie a Venafiettione , qvare non 
nifi cum magnaprameditatione tanto 
in malo fiecanda vena. 
§. 14. Melius Heurnius Com. 
adz. aph. 41. arbitratur : Hac apo- 
plexia , inqviens ,potififimum venafie- 
Hione curationemfiuficipit. Et Comm. 
ad 6. aph. 57. Hamorrhoides heic e- 
gregi e ad fianitatem fiaciunt. In_» 
paroxyfimo vero in his optime pertun- 
ditur vena 'brachii , fi maxima fian- 
gvinis fit abundantia , deinjugulares 
vel vena frontis. 
15. Necjve aetas fenilis heic 
debet contraindicarc, qvod plerosq; 
Medicos decipit & timidiores reddit, 
qvibus in pueris fangvinis miifionem 
experiri,&in fcnionbus,&in gravi- 
dis mulieribus vetus non eft,ideoqve 
verentur,ut ultima aetas hoc auxilii 
genus poffit iuilinere. Sed hos,qvi- 
bus alias experientia in fummis la- 
bris haeret,ex Celfo vel ufiis docere- 
poterat, hoc non effe perpetuum^, 
cum interiit non qvae aetas, neqve_> 
qvid in corpore intus geratur , fed 
qvae vires fint. Ideoqve firmum pu- 
erum , robultum fenem , & 
gravidam mulierem valentem tuto 
curari. Etenim latis fuperqve in 
luperioribus fuit probatum , fenes 
hoc morbo corripi non infirmos & 
debiles,fed virides, robuftos uuoyt· 
ξοντας> qvi lingulis annis adhuc pol- 
iunt generare, qvibus vires debiles 
funtnon per refolutionem, fed per_. 
fuffocationem aut oppreffionem-». 
Hoc panico qvafi terrore nifi multi 
etiam feniores Medici a Venaefc&io» 
ne abftinerent, magnus aegrotorum- 
numerus diutius viveret. 
$. 16. Qvalis vero virium relb- 
lutio in morbi non maligni princi- 
pio metuenda ? Audi Ballonium, qvi 
lib.z. Epidempag.z 14.ait: Si d viri- 
busfumitur indicatio , forte id fallax 
ef. Nam videmusfspe in principiis 
morborum &pulfus intermiffionem <3* 
inaqvalitatemfummam^ tamen au- 
daci er purgatio infiituitur & venafe- 
blio. An hoc tuto fit ? Ab opprefftone 
potius efi ea infirmitas proinde natura 
deoneranda efl, ut recrearipoffit. Non 
polium fane qvin Ledorem able- 
gem ad oblervationem medicamDo- 
minici Panaroli?^'^. 1. obf. 13. ut 
vivum 252 
DE MORBO 
vivum fi non in eodem faltem in fi- 
mili cafu videat exemplum. 
17. Qvin teftantur hiftoriae 
non paucae,nihil in hujus morbi cu- 
ratione tam profuiifc qvam venaefe- 
&ionem,utForefto \Q.obf yq. di&u 
mirum iit,qvomodo fangvine faltem 
per cucurbitulas extraho aeger ad fe 
redierit dcloqvelam recuperarit. 
§. 18. Memoratu digniflima eft 
hiftoria qvamrecenfetZacutus Luii- 
ianus/x^. 1. prax. admirand. obferv. 
^.Jacebatyinqvit, cadaveris inflar 
in leblo immobilis ,qvi apoplexia con- 
tuffus fideratorum morefubitb corruit 
in terram. Hicpum triduo inhuma- 
tus, a Medicis pro deplorato relictus 
apparente circa os copiosa fuma cru- 
enta} ve fluidorum adventum expebta- 
retpro ejus falute affines Medicorum^ 
confilio nullum prafldium tentabant. 
Uxor renuentibus cateris,me & alium 
focium convocavit. Ac c efflimus ,pul- 
fum expioramuspnullum invenimus. At 
cum eflet vir robuflusporpore qvadra- 
to plethoricofacie fubrubra,ruben- 
tibus oculisytf vini potu nimis eflet u- 
fusyhunc ex fangvine fubitb irruente, 
ventriculos cerebri affatim obflru- 
snte Gf intercipientefn hunc affeHum 
lapfum fui fle rati fumus, ffgare^ 
prafato prius mortis periculo, ex u- 
traq3 cephaliea fangvinemparce de- 
traximus. Fabia hac vacuatione^> 
pulfus obfcurifltmus tamen percipitur. 
Hos alacriores falli altero die iterum 
txsadtm vena eruor ew exhaurimusy 
femper tamen ad refotiUandas vires 
clpfleria & emplaflra nutrientia ap- 
ponentes. His celebratis oculos ape- 
rire capit & adjiantes cognofcere. 
Tunc audacius viribus robuflioribus 
fabi is e carpo fcu ramo cephalica fan- 
gvinem adhuc vacuamus. Apibus o- 
mnibus vacuationibus executis loqve- 
laefl reflitutayfanitas indubia, & ad 
propria muniafuafcribendi exeqven- 
dafetranflulitficet pedibus aliqvan- 
tijf er vacillans y qva impotentia am- 
bulandi ungvento roborante & bal· 
neo ex mufiofacilime curationem re- 
cipit. 
§. 19. Sic Valefcus de Taranta.* 
narrat de Comite qvodam cui apo- 
ple&ico Medicus volens .fangvinem 
detrahere , venam nullam, eo qvod 
obefus eflet,invenire potuit, ideoqve 
hirudines per totum qvafi corpus ap- 
pofuit,&fangvinis copia detrada cu- 
ravit» Et Rembertus Dodonaeus in 
Exempl.medicinal. obf. cap. g. Qvi- 
dam uxori infortiffima apoplexia bis 
eodem die fecuit venam & in bra- 
chio & in pede. Nihil enim, inqvit 
in ^.\&\\.ν,οοηfulti us efl in hoc morbo 
qvam confefiim fangvine mittere, eti- 
amfi corporis intemperies frigidior & 
morbi caufapituitofa videaturJl mo- 
do vires ferant, Neqvit enim citius 
afup er fluis humoribus exonerari cere- 
brum qvam per fangvinis detrablio- 
nem^s. 
§. 20. Non polium non adicri- 
b?re elegantem# veram Excellentif- 
fimi ATTONITO: 
253 
fimi Dn.Wepferi Exercita 
de loc.aff.in apopl.pag. z 19.prolatam; 
VenafelUoj^cit, in apoplexia ab ob- 
flrubhone harum ( cerebri) arteriola- 
rum plures ob caufasprodefl. Nam 
primum fiflitur fangvinispr at er natu- 
ralis impettu, qviplerum^ hujus ob- 
fruitionis occafo efi, & majore copia 
ad cerebrumproperat,dum e.g. e bra- 
chii vena emijjo fangvine,nonparvas 
portio per axillares ad re far ciendum^ 
illum i qvi venafefiione eflfufus fuit, 
brachia petit. Deinde reliqvo ex cor- 
pore at f ex cerebro fangvis haudcun- 
Elanter ad cor ob venafelhonem illo 
privatum, fefiinat depauperato opem 
laturus. Cor vero fangvinis mole^, 
qvaantetf in ipfo patoxyfmo onera- 
tum erat, levatum , refluum ad ipfum 
fangvinem alacrius,decentiore ordine 
& cerebrofalutare futura qvantitate 
propellit, qvi obflrultionem facientem 
ac medullofafubflantia moleflum eluit, 
atj3 in venarum capillamenta extre - 
mis arteriolis conjunbla protrudit. 
Egregia cenfura! Bene fit Viro opti- 
mo pro utiliffima do&rina. 
zi. Etfanehucnos ducunt-» 
egregia &fuperius enumerata Qaa~ 
nimirum, qvod ferme in o- 
mnibus attonito morbo cxtindis 
fangvis copiose per os & nares cfflu- 
at,praccipue fi vena fc&a non fit. Si 
autem viventibus adhuc fangvis per 
nares erumpat,aut haemorrhoidum.· 
fluxus fu perveniat,ab hoc malo libe- 
rentur, qvod notum fuit Feliciflimo 
Platero in cauia morbi attoniti red- 
denda .· Freqventer , inqvit apople- 
xia rupta vena accidit, idq? nonnun- 
qvam eb plet horam ad vafa : iis pra- 
fertim qvibus conjveta h amor rugia per 
menfesdjamorrhoides & nares fubfti- 
terant, Civibus & viventibus adhuc 
&po(l mertem magnam fangvinis co- 
piam per o sanares ^rumpere toties cb- 
fervavi^ut hanc potiffimam apoplexia 
caufamcjje aliqvoties mihi perfvafe- 
rtm. Imo jam olimhoc annotatum 
eft ab Hippocrate Coae, pranot. 478- 
αιμορροΐδες c&j^vo- 
μ^ροι χξηιτιμον, Haemorrhoides atto- 
nitis Jupervemcntes utiles funt. 
§. 22. Habemus jam tot oracula 
virorum in arte noftra Principum.^ 
tam Graecorum qvam Latinorum?, 
cum iis qvae ha&enus ftatuminavi- 
mus apprime qvadrantia, ut ideo, id 
qvod indicatum eft tutifflme posfit_> 
exeqvi. Nam fi revera pars morbi, 
materialis attoniti,vel, fi cum vulgo·' 
Medicorum loqvendum eft , cauia_j 
conhnens eft fangvis obftruens : ii 
caufa antecedens eft fangvis ad cere- 
brum plus jufto affluens, indubitato» 
feqvitur, non pofle commodiori re» 
medio fangvinem ftagnantem loco 
moverfnec adhuc affluentem reve- 
can,qvam Venae feftione. 
§. 2^. Eamqve omnibus in uns- 
verium attonitis ex aeqvo convenire: 
pro me dicet Nymannus hb. de a- 
popl.cap. p. Cum in tam periculofa 
affeHu^cgqi^tota falutis ratio in 254 
DE MORBO 
Eri materia e capite revulfione re- 
trablioneconfiflat^neq- ullum remedi- 
um dari poffit, qvod tam cito & re- 
pente humores a cerebro avertere 
aliunde derivare , imo & evacuares 
queat , qvam Venafebtio , eam 
cunElis aliisprafidiis in curatione apo- 
plexia proferimus, feref in omnibus 
individuis fve plethorica fuerint βν e 
non ^convenire flatuimus. Et res lo- 
qvitur ipfa plurimos apoplebticos fola 
fangvinisper venafebtionem detrablio- 
nereflitutos & integre fanatos^efts. 
Haec ille non frivole dixit,fed ex ipfa 
morbi natura ejusqve indicationibus 
tam clfentialibus qvam accidentali- 
bus deprompfit. Sangvis enim tam 
obftruens qvam irruens vult depleri 
& revelli: Morbus gravisfimus & a- 
cutisfimus generofum & celerri- 
mum reqvirit remedium. Hoc ve- 
ro qvodnam aliud eft, fi venaefcdtiQ 
non «fi. Ergo mox dicendum, 
CAP. LXL 
Qvamam Vena Jit incidenda. 
TOt retro feculis ab admirando 
Sene definitum eft, qvae vena-, 
in morbo attonito fit incidenda, ut__» 
mirum fitPradlicos noftros de eo du- 
bitare,ne dicam contrarium ientire. 
Severe ille lib.deviti.acut.tex.7.ubi 
morbum attonitum defcripferat , 
praecipit :τφλεβο^μέ^ν γρη tcv Q^·- 
χίονα τον , τΐυυ W07W φλεβα^, 
Venam incidere oportet brachii dextri 
internam. Poft hunc nelcio an qvis- 
qvam mehus fcripicrit Aretho , qvi 
ον ^ξαττεΙα^υτοττΑη^ίας inqvit:T«- 
fjbvsiv $ vbuu φλέβα cv W ηοίλω 
αγκωνή c* τ^λαα^ 
Secandaautem eft vena in cavo cubiti, 
facile enim iUaftuitinfniftro. 
§. 2. Videtur qvidem Autor .0- 
§. I. 
ptimus ab Hippocratis praecepto dif- 
cedere & diverliim docere , dum in_» 
finiftro cubito id fieri jubet qvod 
Hippocrates in dextro. Non facit 
tamen,fi redte rem aeftimes, & praece- 
dentia verba etiam infpicias, in qvi- 
bus de fangvinis misfione iteranda-» 
eum loqvi manifeftum eft. Cum-» 
enim Venaefe&ionis necesfitatem de- 
monftraflet & vero ex Hippocrate 
certo certius conftaret, qvaenam pri- 
mum incidenda fit vena , hoc tan- 
qvamconfeflum & omnibus notifli- 
mum praeterit , & docet in venaefe- 
dlionis repetitione non aliam qvi- 
dem eligendam eife venam, fed aliud 
Utus, qvod creberrimo ufujamdu- 
dum confirmatum «11 a.Medicorum 
filiis. ATTONITO. 
255 
filiis. Si enim nihil aliud impedit, 
prima vice fangvinem detrahunt a 
Dextris,altera a Siniftris, &fi adhuc 
repetenda eft fangvinismiifio , ma- 
nente eadem indicatione tertia vice 
viciflim a dextris , qvarta a finiftris 
fangvinem auferunt. 
§. 5. Dicis,Altimarus de medenda 
corp. hum. mal. cap. 1 p. dum praeci- 
pit, detraftionem fangvinis a dextra 
manu fieri , annonillediverfumfta- 
tuit ab Hippocrate, in manu faciens 
qvod ille in brachio ? minime. Rc- 
fpondebit pro me Laurentius 12. 
hi fi. an. cap. 1. Veteres nominarunt 
X&w totum membrum brachii ab 
. humero adextremos digitos ufque, & 
quod nos manum , illi ακ^αν xd^- 
Ubi jnanum in tres partes dividit, 
videlicet brachium feu humerum, 
cubitum & fummam manum. 
§. 4. H^p ex Galeno locis ab 
Hofmanno Uf. part. 14. addmftis: 
ille vero ex Ruffb defumpfifie vide- 
tur , qvi lib. de Apell. cap. 1 o. fic lo- 
qvitur : yftip τ ολον duro id ωμα, 
u/ιω , Manus eft totum id 
ab humero ξ/ quo ualemus. Cele- 
berrimus Dn. Van der Linden doto 
rd ωμα reddidit, afcapula, recftifii- 
me , fi ex fua natura res eft aeftiman- 
da. Sed RufFus Scapulam excludit, 
ut cui ωμ1^ non eft fcapula , fed η 
κεφαλή tdcaput brachii: 
capite praecedente vero per ωμ.ον in- 
telligi vult totam illam dearticula- 
tionembrachii cumfwpula & clavi- 
cula, adeoqve totum id qvod eminet 
iftheic eaqve fignificatio vocis ad 
mentem Hippocratis proxime acce- 
dere videtur , apti lib.de fradiur.tex, 
43. in luxatione brachii ad cubitum 
in partem anteriorem jubet 
tov αγκώνα, 
ως μάλιςα την χ^^μ 
τον ω.αον, derepente cubitum inflebiere^ 
& manum quam maxime ad hume- 
rum adducere. Ubi Hippocrates ni- 
hil aliud intelligit qvam protuberans 
tiamiftam qvam articulatio facit, & 
Germani communi & receptifiimo 
more vocamus bi£ 2ld)jcl / 
@d>ultcr. Similiter lib. de ar- 
tis. tex. i g. ό j ωμ^ (z ο βραχίων 'z 
τα -τύποι ζναπόλυϊφ 
wm duri τωνττλώρζων^ 
Humerus autem, brachium & qua hia 
adharent libera funt a coftis <2/ pecto- 
re. Ubi ωμnihil aliud efiepo- 
tcft qvam prominentia illaofiium,. 
cui brachium inarticulatur^ Hoc. 
membrum igitur pro fundamento 
& firmamento manus in gtnere ita 
dictae veteres habuerunt. Qvos fe.- 
qviturFoefius in Oecon. Hipp. ωμ^>' 
eft humeri articulus cum brachio , & 
humerus dicitur , iddp totum indicat' 
quod in hac articulatione apparet* 
Et Petrus Pavius. 3. de Off. 4. cum; 
dicit : Conjunbiio (capula brachii & 
clauiada humerus dicitur, quod ei ve- 
lut humo onera imponi/oleant. 
5. 5. DivifiiTe veteres manum in? 
tres tantum partes non ignorare^ 
pot^fi 256 
M Ή ORBO 
poteft qvi librum primum , de uiu 
partium Galeni & librum Hippocra- 
tis de fra&uris attente evolvit. Ex- 
prefse' Palladius in Hipp. de /rabi, 
ϋάί'^ cibiva) οτι τα της γ^^ς μίξη 
τςία. άσιν. ών το' μ%> eu καλείται 
ωμ'^· το be άλλο, άκφ χάξ' το 
ίε μέσον, πηχυς , Sciendum autem 
eft, qvod tres jint manus partes , qva- 
rum una vocatur humerus: alia ex- 
trema manus : media , cubitus. Qvi 
tamen ωμόν dixit per Synecdochen 
partis άντι ^^^xiov^t ieqventi- 
bus verbis id adftruentibus. 
6. Interim prxvalere judico 
illam manus divifionem,qvam lectil- 
fimum par virorum Hofmannus & 
Van der Linden profitentur. Cla- 
ίΐίΤ. Hofmannus 1.In fi.me d.η q.Divi- 
ditur manus in qvatuor partes ma- 
gnas,Scapulam cum claviculis. Bra - 
chium, Ulnam cum radio, Manum 
/ummam. Dn. Van der Linden 2. 
Med.phyftoL 14. §. 47. Per Manum 
intelligere debeo non tantum qvod vul- 
gus,Manum /ummam:/ed omnino to- 
tum id qvod/ummo Trunco affirma- 
tum ex hoc utrimq3 dependet. ^vo- 
mo do Manum fi confideremus, non.^ 
poffiumus non dividere in qvatuor par- 
tes magnas j qv arum prima fit /capula 
cum Clavicula, ait er a humerus·, tertia 
Brachium·, qvarta Manus /ummas. 
An ad mentem Ariftotelis qvi 1. hifi. 
ana1), fic videtur dividere ? Locus 
adhuc obfcurus eft. Qvicqvid fit, 
hoc faltem verum eft,Scapulas a Ma^ 
nu neqvaqvam polle excludi, fi pro- 
•pria natura res debeant diftribui.Mo- 
ta enim Manu tam claviculas qvarru 
Scapulae fimul moventur manifeftc 
qvolibet infc ipfo id cxperiente. 
§. 7. Nondum vero mihi perfva- 
dere poteft Cclfi autoritas, nimirum 
Humerum dicendam efle partem il-, 
lamManus,qvae fcapulis proxime an- 
nexa eft, fed Brachii appellationem 
adhuc praefero utpote Hippocrati- 
cam,imo magis familiarem & com- 
muni ufu approbabam. 
8. Hac appellatione ufus eft 
Galenus in ltbb.de u/.part. &c poft e- 
um ( ut aliqvi judicant) Palladius in 
hb.Hipp. dc/ract. bea γινυν esbeveq ό- 
τι βξ^χίων λέγεται τομέ^^υ κοξω- 
να της ωμοπλάτης. η $ί(πς 
οκ τχτχ 3ηλη ςβι. Ίο μζτα,ξό 
' καλείται 
βραχέων,Sciendum igitur eft, brachi- 
um dici,qvod inter coronon eft & /ca- 
pulam. Situs nutem ex eopatet-.Pars 
enim qva eft inter cubitum & humeri 
partemvocatur brachium. Cum i- 
gitur Palladius fcqvatur divifionem 
Hippocratis,feqvuntur eum Anato- 
mici fere omnes, qvamvis vulgo per 
brachium Manus magna intelligen- 
da veniat-.. 
§. p. At vero tertiamManus par- 
tem Hippocrates πηχυω vocavit. Lo * 
cus clarisfimus eft hb.de /raflur* tex, 
4. Ίων όςεων rd πηχε^ 3 ών μη 
άμφοτε^ κατέηγενμάον ή ίη£ις> ην 
το άνω ο^ον ΤΐΤξωμ^ρον ίΐη , καάτπξ 
5ΤΛ- ATTONITO. 
257 
ττωχύτε^ν sov» Offium cubiti facilior 
curatio eft, cum alterum os frallum 
noneft,!^ qvidemfifuperius os vulne- 
ratum cfifcet id crafhtsfit. 
§. io. Qyemadmodum vero fu- 
perius in voce brachii homonymia_» 
erat,ita &heic incubitus vocabulo, 
qvod eleganter proponit Galenus 
Comm.ian lib.defratl.fi at im in prin- 
cipio. T<v£i μ&μ ε^η^σα, μενών το 
βιβλίον,ώς yfrv εμπξο&εν λόγον }ω· 
νομαζον τπίχυν ενίοτε όλαν το 
μό^/ον ο μεταξύ της yf' καυτήν τε 
αγκώνα ^μρ&ρωσεώς ενίοτε 
των κατ' αυτόν ΰυοϊν οςταν γ μα- 
κ^τεξον· χτως αυτόν όνομάζ&ιν β^μ- 
χίονα fi)ατι το εον της κατ 
ωμ^ον τε y^ αγκώνα^ το τσ&εξχόμε- 
νον οτ^ν ζν avrd,Nonnulli eorum qvi 
hunc librum expofuerunt, velut in fu- 
periorifermone,cubitum vocabant in- 
terdum qvidem totum membrum qvod 
efi inter carpi & anconis articulatio- 
nem : interdum vero ex duobus hujus 
membri offibusid qvod longius efi. Ita 
brachium appellare cum dicunt & 
membrum qvod efi inter humeri & 
anconis articulum, & os qvod in eo 
membro continetur. Sed longius 
forfan a via ob perfpicuitatem, qvam 
ubivis amo & ample0tor,recesfi, re- 
deundum itaqve eft & dicendum hinc 
conftarc , Altimarum Hippocrati 
nonadverfari , dum in manu id fieri 
jubet, qvod Hippocrates in brachio, 
cum brachium & manus hac in re 
eodem fenfu accipiantur. 
§. ii. Ergo ad mentern Hippo- 
cratis aliorumq,- veterum incidenda 
eft vena , primum in brachio dextro. 
Qvamobrem ? Annon etiam in fini- 
ftro ? An aliqvaheicfpe- 
dtanda eft ? Non videtur,qvia totum 
cerebrum efi affedum,& tamen Hip- 
pocrates dextrum brachium praefert 
finiftro. Fecit id merito, & facimus 
ejus exemplo omnes, cum nihil ali- 
ud impedit qvatuor potiffimum ob 
caulas a Beatifflmo Dn. Van der Lin- 
den 15. Sei. Med. 428. propofitas.^ 
Primo , qvod dextra aegri fe dextrae 
Chirurgi opponat dexterius δζ ad fe- 
candum accommodatius, qvam fini- 
ftra. Poffumus enim cum Celfo tam 
finiftrae qvam dextrae promptam Sc. 
paratam celeritatem in Chirurgis* 
qvidemrreqvirere, fed in paucis inve- 
nire. Secundo, qvod dextra fit cali- 
dior & plenior, imo major,qvod cap. 
56. probavi , ut hinc effluxus fan- 
gvinis facilior &liberior fit expedan- 
dus. Tertio , qvod dextra fit robu- 
ftior&obid effeminationi minus ob- 
noxia , ergo & venaefe&io in ea faci- 
lius fuftinebitur. ^varto , qvod 
fluxiones foleant mag;s in dextra_» 
deferri qvamin finifira. Ubicunq; 
autem licet, ineunda ea via eit qvam 
Natura monftrat. 
12. Neqve etiam fufficit no- 
viffe , qvonam in brachio fangvis fit 
mittendus,fed, fi cito morbum atto- 
nitum curaturusefi Medicus, fciat 
qvoqve qvam debeat eligere venam, 258 
DE MORBO 
cum tres in brachio foleamus fecare. 
Hippocrates hoc non neglexit τΐω 
είσω φλέβα , venam internam , di- 
cens. Qyaenam eft illa ? Bafilica_>. 
Eam enim per interiorem brachii 
partem ferri ab omnibus Anatomicis 
difeere poteft qvi non didicit ex du· 
^φία. Qvare autem Hippocrates 
illam caeteris praefert ? Qvia utplu- 
rimum major , & fic velocius indc__> 
expecftandum eft auxilium,Galeno id 
confirmante 4, Ac ut. 24. Ύαρ^ςα 
coc Wv μερών 
η φλεφ αυττ; κενόϊ ίό σωμα,η^ 
επ ώυτύυυ άφίΜΗται ον τοίς 
ο^υτάτυις ναστ,μασιν j Velocijfime& 
plurimum ex principalibus partibus 
vena ea corpus evacuat, atqs ob id in 
acutiffimis morbis ad eam fefe confert. 
Nec qvidqvam nos moveat,qvod Ga- 
lenus alias venam cephalicam capi- 
tis afFecftibus deftinarit, cum ratio- 
nes a vero fangvinis motu defumptae 
aliud fvadeant. 
$. 13. Si vero interna vena in_» 
aliqvibus aegris ( qvod accidere po- 
teft) minorfitcephalicaautmedia- 
na , vel non fatis confpicua, vel cum 
externa h. e. cephalica conjungatur 
& medianam conftituat paulo ante 
cubiti flexuram , absqve ullofcru- 
pulo alia feftioni convenientior_> 
eft eligenda , & in oculis femper ha- 
benda tam vera qvam fevera hac de 
re Hofmanni cenfura 2. Infi. med. 
106. §.6. prolata : Confiituto pri- 
mum illo ex habitis /copis venam effe 
fecandam : confiituto deinde illo^vod 
proximum eft , exfuperioribusanin- 
ferioribus ( brachio an pede') fangvis 
fit emittendus : confiituto deni^ ter- 
tio > ex majoribus an minoribus vafis 
( in fiexura brachii an manu, inpo - 
phte an fummo in pede ) non refert 
qvam feces. Imo fe eurus de eat eris, 
fecato illam , qvatf prominentior eft 
& minus periculi habet, propter vici- 
nos nervos tendinesve. 
14. Sententiam hanc cedro 
dignam Chirurgi noftri infeii fe- 
qvuntur , dum femper in brachio 
eam fecant venam qvae eft eminen- 
tior , falfo fibi perfvadentes,media- 
nam non nifi in flexura cubiti inve- 
niri.. Interim tamen re&e faciunt, 
qvod flexuram in fecando non defe- 
rant , cuminhacfola venae oportu- 
nae fintfedioni, qvoties majorem ve- 
nam incidere decrevimus. Vid. fi- 
milia apudPlempium (s.Cund.Med.^. 
§. 15. Dicatqvis , Annonvena 
heic fecanda eft ob revulfionem pri- 
mario ? Illa autem debet fieri in par- 
tem contrariam, ita ut principium 
fluxus fit interpofitum, qvod cum in 
omni corpore absqve dubio cor fit, 
venae a trunco defeendente oriundae 
fuperionbus erunt contrariae, &ob 
id,fi revulfio debet e fle legitima,vena 
in malleolis vel pedibus primum_>, 
neqvaqvam vero in brachio fecanda 
veniet , qvemadmodum Praeceptor 
vetuftiflimus & ipfe fecit & alios fa- 
cere juflit. ό. Epidem.i.aph.b. Ta 
«vo- ATTONITO. 
259 
ανορχία ή ρεπά' άνω^ν , 
κάτωθεν λϋ«ν· cxav-na ταυτά. 
όίον κεφαλής κα^αξοης,φλεβο^/α,ίη, 
οπ χχ ηχεί, αφα^ίετα^ , Qvorum 
fenfum relidis interpretibus ego iic 
concipio : In diflimilibiu ( h. e. alie- 
nis ) exigendis 'videndum qvo vergant 
humores : furfum elevata deorfums 
funt folvenda : & contraria perinde. 
Vdut capitis humores purgatio,vena- 
fdio, cum nihil procedit ( per nares 
os aures , &c ) detrahit. Nam de 
humorum revuliione, feu de illabcn- 
tis humoris in contrarium tradu haec 
audienda efle nemo non videt. 
16. Refpondeo : Verum hoc 
eft in morbo futuro concedente in- 
ducias,ut revulfioni proprio remedio 
poflit latisfieri. At vero cum mor- 
bus attonitus jam fadus eft, eam de- 
cet fecare venam qvae iimul & eva- 
cuare poteft & avertere. 
§. 17. Sic Hippocrates docuit-. 
lib.de loc.inhom.tex.Δ^νσα pfilp v%- 
σημα?& derb -rav ρόων f νέτα/,τχς ρό- 
χς πάναν πξώγν. οσα απ' άλ- 
λχ,πάυ&ν rlu> dqylja τύ 
^3·ξεττ.ζ^ν. επε^ τ ruuippu- 
κκ^ην [dip πολύ η-,ε^^ιν. rtv 0- 
λί^υ 2^ιτων κα^ςάναα > G^vicun^ 
morbi a fluxionibusfiunt,(ϊχ\ iis ) flu- 
xiones primumfuntfedandsi: qvicunf 
vero ab alia, ( materia impada & 
contumaci,in his) qviefcendum efl in 
morbiprincipio ( nec evacuandum.), 
led ) praeparandum. Deinde qvod 
confluxit, fl multum fuerit ? e duc en- 
dum: fin parum, di at a emendandum. 
A qvo Galenus Saluberrimam acce- 
pit dodrinam qvam profitetur lib.de 
curper venafeft. cap. i). Τας 
>3 ali τυπάσεις αμα τη κενώσει ποι· 
μάλλον ΰτ'ητύύν'^^ομ^ρων 
ρεμάτων. άπ cumSv των πΐ- 
πον^των μορ/ων,η των πλησίον άν· 
των εσκιρρομενων φλέγμα· 
vωv,Revιιlfiones namqs cum vacuatio- 
ne in incipientibus fluxionibus funt 
facienda: a partibus affeci is autem aut 
hispropinqvis vacuandum esi in inve- 
teratis inflammationibus. Et i.ad 
Glaucon.t. Των pff χν νέτι cJmpps- 
άντων η οΰπ&πχβς, 8% ό Ιπζνο- 
κορτης ονομάζει. των bs η^η κατ&ι- 
ληφοτων γ> μό&ιον ρεμάτων η πΆ- 
ρρχετευσΊς ίαμα., fifluentium adhuc 
fluxuum revulfio^fic enim Hippocra- 
tes vocat : ) eorum vero qvi jam^» 
membrum obfederunt, derivatio me- 
dela efl. 
§. 18. Unde Martianus Comm. 
in hb.Hipp.de Humorib.verf. i o. con- 
cludit , Evacuationem qva a remotif- 
flmisfit partibus flve hac per fiangvinis 
miffionem faciendafitfive per purga· 
tionem, in curatione morborum pra- 
fentium minime convenire^nifi qvando 
fymptomaticas ac fenfibiles evacuatio - 
nesfiftere in animo efl. In praferva· 
tione vero evacuationes femper a lon- 
gi(fimispartibus facere oportet: potif- 
fimum vero per fangvinis miflionem, 
Reite ergo cenfetTrincavellius Epifi. 
ό ■ p.m. 736. Eojfumus tamen ali- 
qvan· 260 
DE MORBO 
gvando Utri fi ( indicationi ) una ea- 
dem fivena fatis facere'. qviafifit ali- 
qva vena ambabus partibus vicinas, 
communis fi, nempe amandanti & re- 
cipicntidlld communi venafeci a utra fi 
partes poterunt fimul pariter o>s ina- 
niri ac ita fabinde auferri fluxionis 
caufa,r evelli fifangvis influens at fi il- 
le }qvi jam influxit vacuari. Hoc fal- 
temdiferimine, ut pro revelli dicas 
derivari. 
§. 19. Hinc apparet,qvam bene 
nos Hippocrates moneat in tali cafu 
φλεβοτομίαν Ά βραχίονα τον 
ον fiv &σ& ^λέζαί incidere vena^ns 
brachii dextri internam cum nulla_> 
alia citius & felicius fangvinem a ce- 
rebro poflit evacuare & avertere, te- 
fte inter recentiores etiam Nymanno 
de Apopi.cap. 15. Quamprimum in- 
effit,brachii vena aperitur, per fuccef- 
fionem & fangvis ex jugularibus re- 
trahitur , &Γ cum ha in finus craffa 
meningisfefe aperiant,inqs eosfangvi- 
nem effundant, etiam ex ipfis finubus 
adeopp loco affeci 0 materiapotenter e- 
ducitur, &fepe etiaea qva ocflructio- 
n em facit loco dimovetur , & d capite 
avertitur fliritibus^ iterum ( ni fi ob- 
fl rufi io tam contumax, ut nulli reme- 
dio neq3 et ia revulfioni cedere qvcatfid 
cerebrum tranfeuntibus janua refera- 
tur & morbus ipfe tollitur, ut non vi- 
deam qvomodo hi reprehendi debeant, 
qvi urgente nec effit at e in plet h ori cis 
corporibus in utroa^ brachio cephali- 
cam aperiunt. Hac enim ratione ve- 
na utrincp exinanita ab utriusfi late- 
ris jugularibus,^ finubus ipfis validi- 
us & potentius fangvinem retraheres 
at fi revellere poffunt. 
§. 20. Ex his patet, celerrimam 
a capite averfionem copiofamqve_> 
evacuationem in nulla parte com- 
modius inftitui qvam in brachio. Ef- 
fent qvidem nonnulla in Nymanni 
verbis examinanda, veluti funt jugu- 
larium venarum in finus craflae me- 
ningis apertio : averfionis cum deri- 
vatione confufio : & cephalicae loco 
bafilicae fedtioj Verum, qvia illa ma- 
ximam partem ex circuitu fangvinis 
vero ignorato,effluxerunt? toleranda 
funt in viro alias diligentiflimo. Ju- 
bet qvidem idem ille cap. 3 9. Si ce- 
phalica vena profunde admodum 
lateat ut a Chirurgo nec confpici nec 
ta&u explorari poilit,qvod interdum 
accidit, Medianam feu communem 
ab ArabibusNigram appellatam per- 
tundere, imo dum hoc fit, cavere, ne 
fangvls ex bafilica magis effluat, 
qvam ex cephalica, digitio bafiiicam 
venam comprimendo & occluden- 
do. Qvodftudium Viri dodliflimi 
laudandum qvidem eflet imo imi- 
tandum, fi eum fangvis perficeret-» 
motum qvem Galenus effinxit. 
21 · At vero, cum poft Ny- 
mannum praelucente fulgidiflima A- 
natomicorum face in accuratiorem 
& veriorem fangvinis diftributione 
pridem dedufti fimus, praeferendum 
merito efl egregium illud pronunci- 
arum ATTONITO. 
261 
atum qvod Clariffimus Highmorus 
^z^\l,E)isqvifit.anat. lib.zpart.i.cap. 
2. Vena vel Cephalica,vel Mediana, 
vel Bafilica Cnon multum refert qva fit, 
fingulis enim fubclaviaper anafiomo- 
fes unitur ) aperta & inanita·, fubcla- 
via etiam evacuatur : qva evacuata, 
qvia natura vacuum abhorret,fangvis 
illeqvi in Subclaviam affatim affluxe- 
rat at fi in caput effet ruituri^ jam ad 
brachium revellitur (forfan avertitur) 
& ad inflictum vulnus properat. A- 
deo ut caput copia illa fangvinis non 
gravetur,nec calore aut humoribus a- 
cribtu ac fumis cum fangvine mixtis 
tentetur. 
22. Qyid autem reipondebi- 
mus Ballonio/zA i. Epidem.pag. 39. 
exemplum Pleuritici proponenti, cui 
venaMedianater qvaterve fe&a fuit 
nullo cum fru&u, fangvine qvippe_» 
affluente laudabili : baflica: ramu- 
fculo autem mediana vena multo mi- 
nore aperto fangvis prcHuxit illau- 
dabilis maxima cum allevatione ? An 
hocfa&um eft ob dffitoffa» ? Noru 
videtur. Sed potius ob repetitam.· 
fangvinis evacuationem. Sunt e- 
nim qvamplurimi,praeiertim in Gal- 
lia, fangvinis evacuationem fufti- 
nentes latis largam. Qyae evacu- 
«tio cum in hoc pleuritico forte non 
fuerit tanta ut impetuofillimus ffle_> 
fangvinis effluxus potuerit coerceri, 
mirum noneft, in ejusdem remedii 
continuatione & repetitione rem_> 
felicius fuccefflftLA. 
§.2$. Ergo,ut tandem haec con- 
cludamus , optime fangvis mittitur 
in brachio,&qvidem ex vena majo- 
re ovalis eft interria, h.e. bafilica ob 
evacuationem & averfionem celerri- 
mam_>. 
24. Sed ad illum fangvinem 
refpiciendum eft qvi jam influxit, & 
inloco afFedo moram trahit. Is ve- 
ro commodisfime loco movebitur 
fedione venarum jugularium ceu ex 
parte proxima,juxta Hippocratis do- 
drinam lib. de loc. in hom.tex. 
Τλ νασηαα^η πΐλαςάτω > στεφα- 
nev, έξάγαν, η εγγο· 
'rd/m^forbi qva proximifunt e duc en- 
di. Hac vero educendi^va cuivis exi- 
tus qvam proximus efi. 
25. Fatendumqvidemeft, ef- 
ieqvi earum incifionem valde pro- 
bent, efle etiam qvi non tantum pe- 
nitus rejiciant,fed & plane abhorre- 
ant. In horum numero reperitur_» 
Leonhartus Dotalius, qvi lib. de Ve- 
nafeLl. Venarum jugularium fe&L- 
onem aut nunqvam in ufu fuifle aut 
penitus obfolevifle fcribit. Ut & 
Petrus Paulus Magnus Plefantinus 
de Venae fed. fe nunqvarn, etii qvin- 
qvagefimum aetatis annum attigerit,., 
venas jugulares incidiiTe,neqve ab a- 
liisfedas fuifle audivifie fatetur. 
jL 26. Cumhis facitMarcus G.a- 
tinaria in prax. med. cap. 8. Licet 
Rhafes inprafenti r^r^inqvit, laudet 
phlebotomiam venarum carotidum^ 
non tamen ell molienda ne^ e^ im^ 262 
DE MORBO 
communi ufu apud Prabhcos, qvia eft 
multumpericulofapnaxime in apople- 
fticisfive obnoxiis fuffocationi : qvia 
qvando fit phlebotomia oportet mul- 
tum reflringere collum, etiam qvia fit 
pereas maxima fangvinis emiffto. Nec 
de facili confolidari poffunt,cum non_i 
poffint ligari IS" ligatura debite con- 
flringi. 
§. 27. Similiter Alexander Maf- 
faria hb. 1 .praft.cap. 13. Rhafes ju- 
bet ficcari venas jugulares : fed incifio 
harumvenarum hoc tempore ignora- 
tur ,tum propter alias rasiones , tum 
maxime qvodfluens ex illis fangvis aut 
difficulter aut nulla rationepoffit cohi- 
beri. Atqvi,o MaHaria, dexterrima 
& intrepida fedoris manus a dodis 
fufficienter inftituta,multa poteft vi- 
tare incommoda qvae aliis videntur-» 
efle infuperabilia. Plurimaeqve-, 
obfervationes Chirurgicae dudum 
docuere, vulnera jugularium vena- 
rum non efle lethalia : qvin qvod 
multis eft difficile,hoc qvibusdam ar- 
tem callentibus efl perfacile. Hifce 
adftipulantur qvoqveJacobus Sylvi- 
us inmethodpraft.cap .de apopl.fan- 
^wqvcmMarcus Aurelius Severi' 
nus: & Hieronymus Montuus in_* 
morbor.anafc.cap. 14. qvem Nyman- 
nus producit-.. 
§. 28. Eorum vero qvi fedio- 
nem jugularium tanqvam falutare 
remedium ampleduntur& numerus 
major & ratio juxta ac experientia, 
duo illa artis noftrae fulcra longe cer- 
tifiima , melior eft. Suntautem_» 
qvos ego qvidemfcio , Rhafes, Avi- 
cenna, Haly Abbas, Albucafis, Au- 
tor iib. de anat. vivor. Alexander-» 
Trallianus lib.^.cap. i. SoranusE- 
pheiius in Tfagog. med.cap.i i. Pro- 
fper Alpinus hb. 2. de med. AEgypt. 
cap.y. Caeialpinus hb. 6. art. med. 
cap.}. Aduarius hb. 5. med.cap.x. 
BertruciftsBononienfis trahi. 1 .feti. 1. 
cap. 4. Alexander Benedictus lib. 2. 
cap* 33. Fabricius Hildanus hb. de^ 
combufl. cap.i^. &Zacutus Lufita- 
nus lib.i.prax. med. admirand. ob- 
ferv.yq. 
§. 29. A&uarius loco cit. hac de 
re ingenue veritatem profitetur-.: 
Suntqvi venas colli incidant, inqvit, 
veriflmileq^ εβ eas juvare , cum fangvis 
copioflor ad caput confluit} atq3 idcirco 
velati inflammationem in cerebro con- 
citat , autfenfus velati detinet, κλτ · 
gljuu nominant, verumtamenplures e- 
as devitant , qvodfangvinis fluxus a- 
gre compefci inhiberiq. pofflt : atta- 
men neceflitas nihil non utile efficit f at- 
qve eas ob caufas has qvoqvepertun- 
dimus. 
§. ^o. Nec minus aperte Fabr. 
Hildanus diht. loc. Perperam igitur 
( cum Horatio Augento affiero) afehti- 
one harum venarum ( jugularium) 
abhorrent aliqvi qvia ex illarumfe- 
hlione rite per ahia nullum malum ob- 
fervavi contigiffie , qvinpotitu in in- 
flammationibus oculorum membra- 
narum cerebri aliis % affehtibus capitis ATTONITO. 
263 
efficacifflmum fubfidium fuijfe obfer- 
vavi. 
31. In fpecie autem in morbo 
attonito eas omnino fecandas efle_> 
putarunt Alexander Benedidus lib. 2. 
de re.med.cap. 3 5. ^lib.·). anat.c.^. 
JohannesHeurmus lib.de morb.capit, 
cap. 2 3. Johannes Riolanus inpar- 
tic.method.med.cap.de apopl. Jacobus 
Fontanus Ζ.Ά 1. pralt. med.cap.iz. 
Jacobus Hollerius lib. 1. de morb. in- 
tern. cap.7. infchol. Rondeletius in 
method.cur.morb.cap. 2 2. Fabricius 
Hildanus Cent.^. obf.iz. ScCent.^. 
obf. 14. Ludovicus Mercatus lib. de 
intern. morb. cur. cap. 13. Platerus 
tom.z.prax.p.m. 256. Foreftus lib. 
w.obf. γό. in flchol. lib.s. 
Praft.med.part. 2. cap. ] 3. Nyman- 
nusdeapopl.cap.^q. Nicolaus Pifo 
UbA.cap.iG. Julius C&far Claudinus 
lib. 3. Empir. rational. cap. 17. Mar- 
cus AureliusSeverinus de efficac. med. 
part.i. cap. 16. qvos omnes qvi 
vult & cui otium eft ipius videre^ 
poterit-^. 
§.32. Rondeletius rem exa&e 
definivit, verba ejus, fi audire mole- 
ftumnoneft, exferibere non pigebit. 
Magna , inqvit,loc. cdt.controverfia 
efl , per qvos venas derivationem mo- 
liamur. Venas hngva qvidarn pra- 
ferunt 3 fed qvoniam apopleltici neq^ 
os diducere, neqve lingvam exerere 
pofflunt 3 Chirurgus eas vidsre ncqvit. 
^yidam narium venasfcalpunt j fed 
vix hoc modo tres aut qvatuor gutta 
manant 3 unde nihiljuvatur ager. Alii 
tnalunt eas qva in fronte coeunt, ut in 
fanis etiam cernuntur. Sed ha qva 
fublingvafunt, qvoniam a jugulari^ 
bus internis vel externis oriuntur ,pra- 
flat jugularem externam fecare, angu- 
fta plaga metu hamorrhagia. ^vi 
hanc fe Itionem damnant, qvod ut fo- 
let brachium, fle collum ligari necpof- 
flt nec debeat in tam magna difficul- 
tate reffirandi ; hi non intclhgunt 3 
ligari collum ut vena fint confli- 
cua. Satis vero funt conflicua ju- 
gulares in apoplexia , qvoniam-» 
fangvine ruentem caput vaporibus 
multis implentur & turgent, ^vi 
autem hanc rationem vituperant, 
qvoniam d Guidone & altis proditum 
efl3accepta vulnera in collo effle letha- 
lia3 qvod feli is jugularibus fangvinis 
irrumpentis impetus non poffflit cohibe- 
ri, nec advertunt verum ejfe} fl omni- 
no fella flnt. 
§. 33, Rondoletius 
invenit Ludovicum Mercatum loc~ 
fup .monftr icribentem: Pauci ve- 
ro audent ruflico qvodam timore 
perterriti jugulares venas difeindere r 
tum ob timorem fuffocationis ex deli- 
gaturarum propter defluxum difficul- 
ter compefcibilem. Verum has feca- 
r e urgente nec effit at e maxime cum con- 
fenfu alterius viri docti tutum efl 3 fl 
fciffio minima fit, nulla fati a Hga~~ 
tura, qvodvena conflicua fint & ed no 
egeant, nam promptius per has venas 
fefie ejeonerat caput qvam per qvas- 
vi^ 264 
OE MORBO 
vis aliarum. Sane elegantilfima & 
ad ipiius rei naturam accommoda- 
tisfima verba,utriusqve tam Hifpa- 
ni qvamGalli qvibus majorem fidem 
paulo poftex largisfuna ex his ve- 
nis iangvinis profufionc concilia - 
'bimus. 
54. Et vero4 qvare fe^io ve- 
narum jugularium tantopere eft a- 
verfanda? An majus inde periculum 
eftqvamex arteriotomia ? Haec au- 
tem felicisfime a veteribus fuit ad- 
miniftrata , ceu patet ex Galeno 3. 
loc.aff. 8.6 .de tuend.fanit.y.lib. de cu- 
rat.per.fangv.mi jT.cap.ult. & penult. 
Actio Tetrab.i.ferm.ycap. po. zE- 
lib.6. cap.4. Avicenna/zAi. 
fen. 4. dottr. 5. cap. 2 o. Ambrofio 
Taraeo lib.\6. Cbirur. cap. 4. Pro- 
fpero Alpino 2. de Med. ^gypt. 11. 
Marcello Donato 2,hifl. med. mirab. 
z.Fernelio z.met h.med i 8. Mercato 
i .de refl.prafid.uf.^. Heurnio lib. de 
morb.capit.cap.(). Hollerioadlib. z. 
Galeni decompof.med.fec.loc.p.m. i 3. 
verfa. Quorum exemplo eam opta- 
tis fimo fucceiTu in ufum revocarunt 
Ballonius//7\i .Epidpag.y^. Ri ve- 
nus Cent. z. obf.^G. Marcus Aure- 
lius Severinus lib.\. Effic. med. part. 
2. non procul, ab init. Et Dominicus 
Panarolus, Pentecoft.\.obf.i<). 
§. 35. Dolendum autem eft ut- 
plurimum deefle, qvi manuum dex- 
teritate in ejufmodi operatione va- 
leant. Qvin , qvod magis dolen- 
dum, tam protervos&inanifcientia 
tumidos eiTe Chirurgos vel potius 
Barbaetonfores noftros, ut a dodo & 
perito Medico nolint corrigi , nec 
fecundum ejus praefcriptum ope- 
rari. 
CAP. LXII. 
Quantum Jangvinis mitten- 
dum fit. 
I. 
Nihil eft facilius qvam Galenum 
deprehendere in contradictio- 
ne , qvoties contradicit vel Hippo- 
crati vel Ariftoteli fummis profedo 
&in fuaqvisqve profeflione incom- 
parabilibus viris, inqvit fedulus Hip- 
pocraticaypm rerum non inveftiga- 
tor tantum fed & imitato? optimus 
Johannes Antonides Van derLinden 
16,Sel.med.iQ%. Sic etiam de Pra- 
dicis noftris vere afleverare poflu- 
mus , nihil eiTe facilius, qvam de- 
prehendere eos ludentes ludum χαλ- 
xai pqa diftum Polluci lib. cap."i. 
(pro ATTONITO. 
265 
(pro qvo tamen φάλκη uvv optime 
reponitur Beatillimi Dni. Van der_» 
Linden judicio, ) qvoties vetuftifli- 
mum Praeceptorem deferunt > dum_» 
auxiliorum materia eft invenienda 
& adminiftranda. Qvomodo enim 
veras ampledti poliunt curandi indi- 
cationes , qvi veram morbi naturam 
non perfpiciunt. 
2. Non perfpexiffe, multis fu- 
pra probavi. Morbum attonitum 
maximum & velociffimum elfe no- 
verunt qvidem: maximum & repen- 
tinum remedium applicare non i- 
tem. Hoc vero fangvinis dctra&io- 
nem efle etiam abunde demonftra- 
tum eft , fic magnum jam habemus 
remedium , fed in qvalitate: hoc ve- 
ro non fufficit, nifi etiam fit magnum 
in qvantitate. Qyotqvot e noftris 
hoc in morbo fangvinis miifionenL» 
admittunt , timidiufculi funtineo 
mittendo, dum uncias fex, 0Λ0 aut 
plures vix funt tranfgrefli. 
3. Timor ifte Scnnertum ha- 
bet , qvi lib. i.Prafimed. part.z, 
cap.3 ob virium debilitatem in pi- 
tuitofa fua apoplexia minus fangvi- 
nis cenfet efle mittendum. Timor 
plufqvam puerilis. Nolle enim de- 
builfet , debiles attonitis elfe vires, 
non per εχλυσινβν· exfolutionem, ut 
contraindicare poffint,fed per oppref- 
fionem & fuffocationem, omnemqve 
morbum attonitum elfe a fangvine 
obftruente,qvi five pituitofus fit, live 
vaporofus, five flatulentus, five alius 
generis ( nihil*hoc impedit^; largam 
tamen reqvirit evacuationem , line 
qva morbus non folvitur. 
4. Judicio multo meliori rem 
definivit Collega ejus Nymannus 
lib.deapopl. cap. p.m. nj. Di- 
cimus qvantitatem detrahendi fan - 
gvinis non adeo ex abi e determinari 
pojfe, fedperitis Medicis moderandam 
reltnqvi > qvi in aliis corporibus plus in 
aliis minus evacuabunt, pro virium 
tolerantia , fangvinis multitudine & 
conditione agri. Expedit autem hetc 
obfortem revulfionem plus qvam in^ 
aliis morbis detrahere. Et fi r evira- 
tio inde facilior fiat agerf phleboto- 
miam bene toleret , longe audacius e- 
mittifangvispote fi , qvdmfi nihil tale 
accidat. 
5. Ergo larga opus eft Gngvi- 
nis milfione qvam dudumpraicepe- 
rat Hippocrates lib. de diat.acut.tex» 
5 7. Sed qvotusqvisqve eft qvi ad 
Hippocraticas delicias feftinat ? Ille 
vero , cum de attonitis fcrmoncnij 
habuifict , fubjicit : Qldfxmpduv 
χν χρη τον ^^χίονατν bsfyov τ'υω 
aw φλέζα. , ^φ^ε^ν id αάμΛ· 
Kf τΐυυ έ^ινx^tUu ηλιχίΐω 
λογιζό/flpov το ττλ«ον ι^το ελαιί- 
σον· Venam incidere oportet brachii 
dextri internam fangvinis detrahe^ 
replus minusve prout ex habitu 
tat e ratio[vadet. 
6. Nullam prorius differenti® 
am heic facit Cous inter corpus ple« 
thoricum & cacochymicumf fed ab- 
folut$ 266 
DE MORBO 
fblute fangvinis miflionem tantam 
praecipit , qvantam habitus & aetas 
permittunt , h. c. qvantam aeger in_» 
flatu ianitatis fuilinuiiTet abfqve in- 
figniori incommodo. Neqve enim 
fatis mirari polium ftultitiam eorum, 
qvi vires attonitorum ex praefente a- 
nimalium fundlionum interceptio- 
ne aeftimant, cum perpendere potius 
debeant , qvales fuerint anteqvam 
morbo attonito aegri corriperentur. 
Si enim tum fuere fortes etiam ln_. 
ipfo morbo tam validas efle , ut_» 
neceifariam iangvinis detradionem 
poflint perferre, omnino exiiliman- 
dum eft. Ideo Hippocrates dicebat 
^^λογι^ομ^ρον το πτλ^οντο 'έ· 
λα^-ονκ^' τΐω έ^ιν ifff) τίου ηλικιην, 
definienda efl major minorve qvanti- 
tas juxta habitum atatem, nul- 
la fymptomatis alicujus fada men- 
tionc_>. 
§. 7, Ne vero ullus cacochymiac 
aut pituitoii corporis te urgeat feru- 
pulus , eximit illumNymannus loc. 
oit.pag.xi^. Incacochymicis pi- 
tuitofis corporibus } inqviens yfivires 
parum fortes ante morbi invafionem 
fuerint) cito venam aperire licet} nec 
r[Vemqvam corporis conflit ut io etiam 
frigidior moveat : nam ejusmodi cor- 
poribus etiam phlebotomiam prafenta- 
ncum auxilium attulijfe experientia 
aliqvoties comprobavit, Prxclare 
Jt ernelius,/z4.i/i' method.med.1 .c ap. 11. 
feribit : Ad extremum vero donemus 
virium robur ladi;utrum tnagis optan - 
dum fuerit, vel ut puerfervat apleni - 
tudinefuccnf copia intereat, vel ut ea 
imminuta offenfis^ qvodammodo vi- 
ribus a morbo vindicetur i 1 dem de 
fenibus efto judicium. 
§. 8· Reqvirit igitur Hippocrates 
ut fem per ita etiam hoc in calu inpri- 
mis Medici prudentiam omnes cir- 
cumftantias accurate perpendcre_» 
pollentis , cum qvantitas iangvinis 
detrahendi non poffit univeriali ali- 
qvo prarcepto definiri, ob maximanj 
temperamentorum diverfitatem. 
9. Subjungam autem lucu- 
lentiflimam praecepti Hippocratici 
explicationem, qvam Aretaeus autor 
poft Hippocratem praeftantiffimus 
lib, 1. de curat, acut. cap. 4. dedit_j: 
ϊσζρροτπν fjp ων \ητηρρον ως ptyd- 
λω πά&& (Λεγα βοη^τ^α φλεβοτ- 
, ην μ,ή τις ες άμαςτωλίμι έιη ζ 
πλη^^' άν<Ττίκμαξτν οε το 
Τξον' ηντε^ σμιχτώ πλέον αφελής, 
^αταπεπνιξας τον ά\&ςωπΌν. ες 
™ &ν τατεοισι^το fpiaupyv αμα» 
cvv ατωτατζν rfi ή αλεη της ζωής rd 
σκηνε^ της τροφής εάν. ην τε 
^ον της αχπης > ^έν μέγχ. ωντ^ας 
μεγζλχ ακε^, έτι ^8 η οάτίη, 
μίμνα Κξέοχον δε ες το ελατόν ά· 
μαξ'&νΗν* ην 
ΰέ τινες χ^φάσιες 
άυ^ςϊπαχατάμνοιν τΐυο φλέβα fia- 
pvotv όέ tiw td κόιλω rd άγκω· 
, 
ον td λαιω· 
dEqvivaiens f morbo) medicamentum 
fit t ut wa^no morbo magnum auxtli- 
um ATTONITO. 
267 
um adferat vcnaficiio , nifi qvis ad 
noxam usq3 pleth oricus fit. Me di- 
um vero conjectu difficile. Nam fi 
paulo plus detraxeris , fuffocafii ho- 
minem. Ad vitam enim tuendam.* 
his etiam parum fangvinis ejficacifii- 
mum efi , cum fit vita corporis^ ali- 
menti fomes. Si vero minus qvam^ 
par efi ( detraxeris) non multum ju- 
va fti magno remedio. Caufa emm^> 
adhuc permanet. Melius autem heic 
efi minus detrahendo delinqvere. Si 
enim videatur indigere ( morbus) 
& bona qvadam fubapparitiones fi- 
ant jt erum vena fecanda efi. Secan- 
da autem efi ea in cavo cubiti , facile 
illa fluit infinifiro. 
§. io. Sententia h«c ex media-» 
Hippocratis Oeconomia defumpta_» 
qvam peripicua eft & vera , tam i- 
gnota qvoqve eft Praedicis noftris 
qvamplurimis Andabatorum more 
contra morbos pugnantibus. 
ii. lOT^O7Toy proprie eft qvod 
in neutram partem deprimitur feu 
tendit,sqvihbris, aqvivalens. Unde 
dicit innuendo, 
majorem Medicos in examinandis 
remediis debere adhibere diligenti- 
am, qvam vel inihtores vel aurifabri 
vel ejufce generis homines faciunt-» 
ponderando res qvafvis exa&iflime 
examinantes. Qvaii vero dicere vel- 
let. In bilance haec funt trutinanda, 
itautin altera morbum, in altera..» 
vero remedium contra iftum mor- 
bum reponas lingula nusqvam ver- 
gente,fed in aeqvihbro perfiftentcu. 
Qvod fi morbum verfus inclinat, re- 
medium illud non fufficere intelliges: 
fin verfus remedium, illud jufio ma- 
jus & gravius elfecompeiies, unde_» 
licet morbus propellatur,corpori ta- 
men vis manifefta & noxia poilit ad- 
venire. Qvi hoc permittit , certo* 
certius άτεχνοι imperitiam fuam 
prodit,& mortem accelerat, cum ma- 
jorem fe praeftet morbo & neceflitati 
rei: qvi vero illud; αδυναμίαν impa- 
tentiam fuam ^Kw^timiditatis fru- 
dum genuinum oftendit, & morbi 
prolongationem procurat, cum mi- 
norem fe praebeat morbo. Utrum - 
qve qvam ignominioium Medico, & 
qvam peftiferum fit aegro, praefertim 
in morbo acuto,neminem fugit. 
§. iz. Auris etianj heic velli- 
canda eft iis,qvi pretiofiffimum lani- 
tatis theiaurumjjfupra cujus cenhimu 
noneftcenfus Syracidis teftimonio, 
tam parvi aeftimant,ut eam idiotis, i- 
md vero ignotis nulla rationis biba- 
ce qva morbos & remedia ponderent 
inilrudis committant. Annon hi 
digni funt qvi morbis perpetuis ima 
morte ipfa paenas luant f 
§. ij. Nollet vociferatur, 
λω ττΐί&Η με^α βοή^ιμα, magno mor- 
bo magnum remedium debetur. Et 
2.Cur.acut. i.dicit oportere ai^ocr^ 
ηδ' ωκεα εμμ^α^ να αλέσματα·, 
aq^e velocia ac cita ( cum morbo) ef- 
feprafidia. Et porro 2 .Cur. ac ut. f r 
dicit oy Ί^ίςη τΰτεοισι>μηπ Qta- 268 
DE MORBO 
κ^βτε^βν It γ^γνε^ τνν ιητξον τάπα- 
^ε^-,μητε βρβ^ύτερρν ^Oportet in ta· 
libus Medicum ne^ qvid minus mor- 
bo nc% qvid tardiuspraftare. 
$. 14. Qyod a Praeceptore mu- 
tuatus eft,qvi i.aph.6.ait£Q τα, ε%α- 
τα νασήμα^ οά ε%αταα ^εζβΚΗΟή ες 
άκζ/βάΐω K^ffil^^adextremos mor- 
bos extrema examuffim remedia pra- 
flantiffima. Ad qvae verbaGalenus: 
t%aW κεκληκεν b Ittoso^ 
πρώτες μεγιςα με& ά ebe, ΰ^ιν 
άλΚα· ειη b' αα πάντως ταυτα, κα.· 
το^εΛ^ Morbos extremos appellavit 
Hippocrates maximos >ultra qvos alii 
non funt. Ejus modi autem omnino 
fuerint morb i per acuti. Et lib.de^ 
loc.inhom.tex.^.Xoitnv 'ι^υ^Ίσι να- 
σηματιν φότΜ φξάμα,Ηα^ 
Validis morbis valida naturamedica- 
menta oppone^.Morbus aute attoni- 
tus magnus eft & extremus & a fan- 
gvine.Qvid ergo aliud eum poteft e- 
liminare , qvam remedium aeqvi- 
valens qvale eft φλεβο^μΐη t venx- 
fedio. 
5*. 15. Qvid vero illa cautela fi- 
bi vult,i?v μη Ί^ς ες άμα,ξτωλίυυ Μη 
τελή^ος>ηίβ qvis ad noxam us^ ple- 
thoricus fit. An datur Plethora ali - 
qva qvae non tendit ad exitium ? Mi- 
nime. Hippocrates de omni expref- 
se dicit \ .aph.\. ίί Γόνατα/ μ^Μν cv 
άυτίω κ άτ^εμεΜν^ηοηpoteft inftd- 
tufuopermanere^nec otiofa qviefcere^ 
qvod qvia no» poteft^qvid facit ? di- 
cit & illud Praeceptor: Λμτπτο/ cU? 
^ltur zw deterius. 
§. 16. Hoc ergo vult Noften-»: 
Cum eo jam deventum eft, ut pleni- 
tudo labatur in deterius, & natura-, 
incipiat fuccumbere,de remedio ne_» 
cogitandum qvidem eft. Sin,&/fm- 
j tc μετςον, difficili tamen^ 
erit medium tenere & neqve qvid ma- 
jus neqve qvid minus praeftare. Qva- 
rc ? Qvia ob fundhonum animalium 
omnium abfentiam & interceptio- 
nem non fatis patent figna Medico in 
curatione alias maxime neceflaria-.. 
Qvod nifi cflet,animi deliqvium ter- 
minus venaefe&ionis eflet,qvodin fi- 
mihbus morbis magnis & acutis 
praecipit velut in iliaca inflammatio- 
ne i.Cur.acut. 5. ΊαμνΜν φλέβα* 
τΖώ «π ά^κωνι μεγάλη τη 
οκως ά^^βως ^ακχ^η τ οίμα της 
φλεγμασίης η τ^οφη > κην μέτφι 
λΜτπφνμίης, Secare venam in cubito 
magna incifura, qvb confertim effiun· 
daturfangvis inflammationis ahmen- 
tum^qvin etiam us^ ad animi deli- 
qvium. Et Galenus qvoqve fe idem 
feci fle fatetur, aliosqvc facere docet 
multis in locis etiam ex mente Hip- 
pocratis qvi fimile jubet. 1. aph. 2 3. 
lib. de humor, tex. 3. Luculentifli.i e 
'vex.blib.dediat.acut.tex.51. ην μάρ o~ 
δύνη άνω πε^μινΜ κληϊ^α.η πι- 
μαζονΊ η ^^αγίονα , 
%ζη την άν ττ£ ^^ρχίονι φλέβα την 
όκότε^ν οά η τ^ν μείωνε 
κ} άφααζέ&ν την τό ATTONITO. 
269 
uplw νιλιήΐυυ, 
πλείον ^ioxov. χην ό- 
to ί i aynv s^g Aw^- 
fyp-.lw ζ ita enim potius legendum 
e ile & Galenum fic legifle cenfeo, 
qvamvis libri conftanter legant A«- 
?) Siqvidem dolorfurfurn^ 
fertur ad claviculam , aut ad mam- 
mam^aut ad brachium, fe care oportet 
venaminternam brachii ea parte qv a 
dolor efi. Auferendus autem fangvis 
eftpro corporis habitu,anni te-mpores, 
at at e & colore plus ( qvam in aliis 
morbis ) fif citius .· imo fi dolor acu- 
tus fit usf ad animi deliqvium educen- 
dus eft. 
§. 17. Ejusmodi vero Am- 
nrffjifbjj φλεβοτομίη ut non eft nul- 
lius,ita nec cujus vis eft, ne Medici 
qvidem niii ibbrii, 'α^ς^&κρρνηατιν- 
ufu do&rinaqve praecellentis. 
Huic enim multa licent aliis omit- 
tenda. Hujus tantumeft conjicere, 
numpar eile aegrotus qveat nec ne_», 
monente Ludovico Septalio 4. a- 
nimadverf.tf caution.med. 1 q. Cum 
fangvinis miffionemfiauptt·, ad animi 
usf dehqvium concedat Galenus 1. 
Aphor. i}, in ardenti fimis febribus^ 
maximis inflammationibus, 6Γ vehe- 
mentiffinis doloribus ,non ni fi in extre- 
mis morbis admittendum efle hoc genus 
auxilii mantfefie ofiendit. VeriirrL·» 
cum ad illud confeqvendum tot reqvi- 
ran ur etiam 'onditiones , nempe ut 
adfit stas juvenilis temperamentum^ 
Calidum^kn//adiimt regio tempera- 
ta,corpus Jangyinis mifiioni affivetum, 
anni t emptu temperatum, qvas vix in 
uno eodemj. corpore reperiripoffie con- 
fiat : cavebit juvenis Medicus fangvi- 
nis miffionem ad animi usj. deliqvium 
aggredi,fed eamperitia Medicis &pix* 
rimitm in arte verfatis relinqvat·, qvia 
cum vix tot conditiones in uno concur- 
rant^fi in uno reperiantur, vix co- 
gnofcipoffintpotiffimum a juniore nec 
dum multum in arte verfato exercita* 
tog^prafiabit illam omittere & matu* 
riori judicio relinquere* ConfciL* 
Ballon./z£. i.Epidpagd)^ 
§. 18. Id circo,qvia 
illa in attonitis non poteft obfervari, 
non fine graviflima ratione dicite 
Cappadox, medium conjectu difficile 
effie. Id ver0 qvi tenere vel a fle qvi 
non poteft in alterum extremorum^ 
labitur,& vel in exceiTu peccat vel in 
defedu : incommoda hinc exfurgen- 
tia,porro commemorat,cum dicit»,: 
ijvTg σ[ΛΜξω πλέον αφελής ι^ς- 
amovi ξας τν ao^-^mvfipaulo plue 
detraxeris fuffocafii hominem. 
§. 19. Mirum non fine rationem» 
alicui videbitur,qvare Autor graviP 
fimus fuffbcationem dicat qvod o- 
mnes marafmum. Cum enim ni- 
mia fangvinis detra&ione alimen- 
tum corpori fubtrahitur, marcefcit», 
calor nativus & extingvitur,haud Te- 
ctis ac flamma cui nihil vel admo* 
dum parum olei vel alterius pabuli 
fubminiftratur»,. 
20. Poflemqvidem h?ic cum 
Hof- 270 
DE MORBO 
Hofnianno \.lnfi.med. 133. rcipon- 
derc,non femper obfervari diftindti- 
onem illam inter μάραχσιν & ζ βεσιν< 
Verum hoc ente non omnes refein- 
dendi funt nodi,imprimis ii in opti- 
mis &gravisfimis occurrant Autori- 
bus,qvorum fingula verba fingula_» 
fecum vehunt pondera. Conjicio 
autem Aretaeum refpexilTe ad laefam 
refpirationem gravisiimum morbi 
attoniti fymptoma. Cumenimre- 
ipiratio iit adio mifta ex naturali & 
animali,ita tamen ut potiores partes 
debeanturnaturae,illa in morbo at- 
tonito qvicqvid fpirltuum fupereft 
mittit ad pedtus, ut tam neceifaria 
posiit potiri refrigeratione. Qvod 
fi jam Medicus morbii attonitu pro- 
pulfurusplus fangvinis demit qvam 
par eft,furripit naturae una cum fan- 
gvine fpiritus illos qvos ad pedtus 
mittere deilinaverat, iis prorfus fur- 
reptis qvis non videt refpirationem 
(qvae jam ante erat difficilima ) pe- 
nitus aboleri, hominemqve fufFo- 
cari. 
21. Non puto haec perpenden- 
tem haefitaturum elfe, qvare Nofter 
admoneat Medicum denon plus fan- 
gvinis auferendo qvam morbus cum 
caufa fua reqvirit,nifi, qvem fanitati 
reftituere debebat, velit occidere-'. 
Hucqvoqve procul dubio refpicit_> 
Celfus dumhb. \.de re med. cap. 27. 
dicit; Sangvinis miffio attonitos vel 
occidit vel liberat. 
§.22. PergitAiWus; το 
ζην τατεοισι rcf το σμικμον αίμα, $υ~ 
y<ZTzfmw,qvaii dicat nifi fuffocatio 
illa ob refpirationem interceptam ef- 
fet metuenda,etiam parum fangvinU 
attonitis ad vitampojjct fufficcre, cau- 
famfubjungit ?j άλέη ττ.ς ζωής £ 
σζηνε^ της τξαφης sov>qvoniam 
vita corporis alimenti^ fomes efi. E- 
tiam facrae literae docent,vitam, imo 
animam ipfamelfe in fangvine. Ge- 
nef.y.v.^.Levit.ij .v.u .& 
25. Notandum ante qvod dicat 
της ζωής & σκηνε^ diftingvcndo vi- 
tam corporis a vita animae. Veteri- 
bus enim Ethnicis notisfima fuit a- 
nimae immortalitas, qvae egregias & 
tantum non Chriitianas ipiis faepe- 
numero extorfit fententias. Ele- 
gantisiime apud Platonem Socrates 
ad Axiochum; της -ψυχής «ί τον όι^ 
καον ι^ξνν&άσης τόπον , το \^ζσολα- 
φ&εν σώμα, γεώδες ον ϋ άλογον,(ΧΧ 
εςιν ο αν^ρωπ(^. ημείς εσμ^ρ 
ψυχή > ζωον ά^άνατν ον &νητάκα- 
&&ζγμ&ρο9 φξχ&ω , Anima in pro- 
prium reftituta locum , relictum cor- 
pus ( terrenum qvippe & brutum^ 
exifiens ) non efi homo, Nos eqvi~ 
dem fumus anima, animal immortale 
in mortali inclufum munimento. I- 
demq; Critoni, qvomodo vellet fe- 
peliri, qvaerenti refpondebat : οκως 
αν βχλη& εάν πεςχε λάβητέ με j £ 
μη οαίφυγο υμάς, Ut vobis libet : fi 
tamen me apprehendetis , ac ni fi ego 
vos effugero. Deinde fubridens ad 
alios convcrfus dicebat : 3 
K^- ATTONITO. 
271 
Ύ-ρ/τωνα,ωςeyd όμι^τ^ b Σωκρά- 
της b νυν} 2^\?<ybuS^(^ uf 2J&- 
τα^ων εκαςατών λζ^Όμ9ρων,α,?λ.' oi- 
'srctj με εκείνον αν:υ ον οψετα/ ολί- 
yov υςεζον νεκρόν, NonperfvadeoCri- 
toni^me ejfe hunc Socratem qui nunc 
difiuto &Γ fingula diSta difiono. Sed 
opinatur me illud ejfe quod paulo pofi 
videbit cadaver. 
§. 24. Ad eundem modum irri- 
fit Apollodorum pretiolam tunicam 
palliumqve qvibus indultus vene- 
niim biberet fibi exhibentem : ufip 
πως \ΰχΰε(, ήμων καλώς Αττολο^ίϋ- 
ρ jf χτω ^ο^άζ^) είγε αυτ πεπίςευ- 
κεν,οτί την A^vcdvv φιλίΐκπ- 
αν^το ^ΐρ,α,ετι χτωςο- 
φετΛΐ Σωκρ^την. & yb οϊε^ι τον ο- 
λίγον υτε^ρν ερριυύίρον ον τιτστ η«- 
οόμ^υονγ' εαε &ιν·υ » ^ηλός με 
cbx' ^vam prae lar am opinio- 
nem habet de nobis Apollodorus ,fi fye- 
ravitpoft propinationem ab Atheni- 
enfibusfaldam, & veneni abforptio- 
nem fe adhuc vi furum ejfe Socratem. 
Nam ji putat eum, qvi paulo pofi ad 
pedesfiratusjacebit yjfe Socratem,cer- 
tum eft me ab ipfo non cognofci , refe- 
rente jEliano 1 .var.hift. 16. 
§. 1^. Luculentisiime Plato lib. 
q.deRepub. docet , Corpus hominis 
duntaxat eife imaginem hominis: 
verum autem hominem elle ani- 
mum,qvi vicerit fubjeAas fibi partes 
alias, qvas cum befins communes 
habemus. Anaxarchus apud Laer- 
tiumcumin concavo faxo tundere- 
tur ferreis malleis>7flvor«Jinqvit, 
ΑνΛ^άαγ·^ φύλακαν,Ανα^άοχον 3ε & 
ττλητ/^ζ ,Τunde μ unde Anaxarchi να- 
fculum. Anaxarchum enim nequa- 
quam teris. * 
26. Africanus ad Scipionem 
in hujus ibmnio apud Ciceronem-» 
inqvit: Sic habeto, te non ejfe morta- 
lemfed corpus hoc. Nej^ enim is es 
quem forma ifia declarat : fed mens 
cujus j3 is eft qvis^ non ea figura qua 
digito demonjlraripoteft. Deum igi- 
tur te fcito ejfe. Siquidem Detis ef 
qui viget,qvi fentit,qvi meminit, qui 
pr avidet qui tam regit & moderatur, 
& movet id corpus cui prapofitus e fi, 
quam hunc mundum princeps ille De- 
us. ConferMacrob.i.Som.Scip.i 1. 
Parum abfunt haec a diftindione Do- 
&orlsgentium,qvinonuno in loco 
animam vocat fpiritum corpus au- 
tem carnem. Hinc Clemens Ale- 
xandrinus Strom. 3 .dicit: InScriptu- 
ris homo efi duplex & is qui apparet, 
& anima^. 
§, 27. Prudentium qvoqve huc 
aurigare opinor ? dum lib.cathemer. 
hymn.^Sazcanit: 
Credo eqvidem, neq^ vana fides 
Corpora vivere more anima. 
Ergo etiam vita duplex eft, alia ani- 
mae qvae immortalis alia corporis 
qvae cum illo ceifat. Viden qvam 
bene Aretaeus dicat της ζωής £ σκή- 
νεί^· 
2g. proprie habita- 
culum eft vel tabernaculum: vox Hip- 
pocu- 272 
DEMORBO 
pocratica qvoqve, qva utitur lib. de 
Cord.tex. 5. Confer Joh. Anton. 
van der Linden 2. Med.phyf. 6.1^6. 
Item ^.SeLmed. 60.& Foefium in Oe- 
con. Hipp. Tabernacula autem a- 
pud Caefaremfunt tentoriae tabulis 
confertis portatili a, ^littcnGerma- 
rus : cum ergo materia eorum fragi- 
lis facillimeqve dilfolubilis fit; a- 
nima vero in corpore ως αν c&iyww 
οικία τα σκηνας^αηάfecus qvam in 
terrena tabernaculi ftrubiura,\MK^Q~ 
ftolus loqvitur 2. Corinth. 5. 1. qvae 
facillimo negotio diifolvitur,habitet, 
non immerito hinc tam Hippocrates 
qvam Aretxus corpus hominis vocat. 
Tantum committitur-» 
peccatum fi qvis fangvinem attonitis 
mittat in exceflu. 
§. 29. Si vero in defedu peccet, 
yv τε ptwov της αχπης( αφελής ) Si 
•vero minus qvam morbus cum caufas 
fua reqvirere videatur , detraxeris, 
Qyjdtum?^gv pesya ωνησας 
psyaA^ ά'κε^, non multum juvafii 
magno remedio. Sunt enim Vcnae- 
fedio & Purgatio duo maxima & ge- 
nerofisfima remedia,a qvibus ad ma- 
jora progredi non datur. Qyare 
autem non rriultum juvafti, fi minus 
qvampareft detraxifti ? 
§. 30. En ηαχπ?ι pdpsjci,qv0'· 
niam caufa adhucpermanet,h.e. ratio 
ob qvam ad fangvinis miflionem de- 
venifti,vel,fi mavis,indicatio fangvi- 
nem evacuandi & avertendi adhuc 
adeft,cum ei nondum fit ex acqvo fa- 
tisfadum. Ama enim dc λόγ(&» 
heic poffunt effeSynonyma. Qvod 
fi ergo tanta opus eft accuratione & 
prudentia,ut vix Medici experientif· 
fimi & prudentifiimi medium heic 
posfint tenere,qvid confihi ? 
§. ;i. δε ες το ελαίου 
άρΊςτάνΗν, Si qvis utut diligentif- 
fimus fit , alterum tamen extremo- 
rum evitare non poteft,/r^4r in de- 
fcblupeccareqvia peccatu illud alte- 
ro facilius poteft corrigi, repetitione 
nimirum illius remedii qvod fuerat 
indicatum. 
T· ? z. Hv cv<5/- 
Etenim fi adhuc videatur indigere 
fangvinis detradionis,undehoc con- 
jicies ? όταν τινες ύ^φάσιες 
γίνονται,cum bona qvadam fubappa- 
rationes fiunt i. e. cum levamen ali- 
qvod utut exiguum fentitur in pulfu 
mutato,vel cum mens redit, aut mo- 
tus in parte qvapiam apparet, aut-» 
refpiratio facilior fit,velutiTheologo 
Gieifenfi contigit,in cafu ab Horftio 
part. i.lib. i.Obferv. 5. propofito, 
qvod qvia manifefte fuit obfervatum 
nefcio fane qva ratione ofcitantiae 
atqve imprudentiae vitio abfolvi qve- 
atqvi curationi profuit,tam qvod in 
tam parva qvantitate fangvipem de- 
trahi paifus eft,qvam qvod detradio- 
nemnon repetivit, Qyid enim ic- 
ptem vel odo unciae extradae juva- 
bunt, ubi non immerito ingens ad 
cerebrum affluxus vel metuitur vel 
jam addi? Et q vare errorem illunu 
non ATTONITO. 
273 
non correxit poftea, cum videret rc- 
ipirationem a vena fecla fieri levio- 
rem, venafe&ionem repetendo ? qvia 
aeger fere fexagenarius erat non au- 
fit, qvantum ego qvidem conjedtare 
valeo. Pudeat temeritatis ab Hip- 
pocrate in Leg. damnatae : Ergo va- 
no illo metu abje&o 
§. 33. έτταναφμνειν τΐυυ 
φλεζα f venafeHio audaci er efi repe- 
tenda , & qvidem in altero brachio 
interna vena aperta , cum nulla ea- 
rum qvas fecare folemus melius flu- 
at , neqve pudeat reiterare id qvod 
antea fufficienter non fuit admini- 
ftratum. Vere enim Ballonius 1. 
Cenf. 44. Ratio, qva efficiat fiepe ut 
prima fienafiettionis nulla fere fit uti- 
litas efi, qvodpare a manu ea nimium 
celebretur. Si enim liberalius fiangvit 
mitteretur , dubioproculmanifeftior 
foret utilitas. Qvod fi forfan lon- 
giufcule haec videor effe perfecutus, 
cogitandum eft, nullum tempus fru- 
ftra collocari qvod in optimorum.» 
Alitorum mente inveftiganda infu- 
mitur. Cui tamen naufeam faciunt, 
poterit illa tranfilire. Interim ta- 
men non eft res levis momenti , fen- 
tentiam fuam tantorum virorum te - 
ftimonio ftabiliviflc, qvod eo liben- 
tius facio, qvo major inde utilitas eft 
capeifenda. 
/. 34· Cum ergo qvantitas fan- 
gvinis detrahendi accurate definiri 
neqvaqvam poifit , & vero fine larga 
fangvinis mifiione indicationibus 
non pofGc fatisfieri, prudentiae Me- 
dici dodi rerumqve ulu obfirmati to- 
tum hoc negotium erit committen- 
dum , qvi ponderare valeat fangvinis 
detrahendi copiam cum morbo, ejus 
caufa & viribus ante morbum prae- 
fentibus. 
§. 35. Huc qvoqve fpe&are vi- 
detur Forefti judicium. 13 .obferv. 14. 
in fchol. prolatum : Recentiores qvi· 
dam , inqvit , modum ejje emflima- 
runt ad libras (angvinis qvatuor. At 
nos pro viribus agri modum /latuimus; 
qv a vir es etiam in venafeltione confi* 
der an da , tum vehementia morbi ac 
plenitudine confiderata^corporis ha· 
bitu, cum Germani atqve nofiri horni· 
nes magis albi minus qvam Itali vel 
Galli venafeHionem ferant } qvan~ 
qvam heic aliqva corpora qvoqve 
inveniamus , qva multam fangvinis 
detrallionem fuflineant, prout vires 
tum morbus ipfe indicat. 
36. Fruftra autem Pra&ici 
noftrates nefcio qvos imaginarios 
virium lapfus aut corpora pituitoia 
metuunt. Nam fi Barbitonfores fa- 
nis hominibus nullo rcfpe&u habito 
ad corpus plethoricum pituitoium-» 
aliove modo comparatum, ob levif- 
fimam qverelam , non ad uncias fed 
ad integras libras langvinem detra- 
hunt , qvare Medico ratione & expe- 
rientia inftru&o non liceat in praeci- 
pit! morbo , ubi Venaefeftio unicum 
eft remedium, largam fangvinis mii- 
fionem inftitucrc. Certe qvo major 
& 274 
DE MORBO 
aCtu fluentes a copiosa fangvinis 
miffionc potuerunt revocare. 
39. Similia exempla 
occurrunt in Prafticorum libris, Bo- 
talius decem libras uno die emiflas 
in qvibusdam obfervavit. Blanca 
juvencula nobilis aut ore Valeri ola ^fe- 
bre continente gravi, qvain άπυξε^ί* 
a» minime definebat , detenta decre- 
toriam narium bamorrhagiam fpacio 
fex dierum ad libras duodecim habuit^ 
& qvanqvam ahafuperveniebant fym- 
p tornata , nihilominus tamenprater <r- 
mnemfem Dei nutu evafit, inqvit-» 
BenediCtus a Caflro in Certam. Med, 
cap. i r - 
§. 40. Nunqvam tamen id efle 
imitandum,nifi in fumma neceflitate 
cuivis perfpicuumeft,non item Me- 
dicis & Chirurgis qvibusdam Gallis, 
qvi in omnibus morbis & omni tem- 
pore fine difcrimine fangvinem e 
corporibus aegrorum exhauriunt--, 
qva de re duas notatu dignifiimas af- 
fert hillorias BenediCtus a Caftro loc. 
cit.juvenis^ncyyit, mercator Lufta- 
ntis Antonius Rodericus Ramires, tem- 
peramento calidus &ficcus , corporis 
confitutione non valde carnofus , ata- 
te 26. annorum nuper h ei c appulit ex 
Brafilia^qvi cum per biennium babi- 
taffet in civitate Rio dejaneiro, mihi 
juramento affirmavit t tbidem fpatio 
l^menfium in variis morbis acutis 
ultra centies ipfi filiam futffie venam. 
Caffarus Henriqves referebat in uno 
morbo chronicofe obiogies ex Medici 
pra- 
& contumacior eft , eo 
majorem qvoqve debere efle fangvi- 
nis detraCtionem, nimirum tantam., 
qvantam vires aegri , dumfanus ad- 
huc erat , unqvam permittebant, 
in confcflo eft aeqvis rerum aeftima- 
toribus. 
§.^7. Neqveetiamdefuntexem- 
pla largioris fangvinis profufionis. 
Veteres enim non raro fex libras uni- 
ca vice eduxere. Heurnius ideme- 
git aliqvando, fed in fumma fympto- 
matum pleuriticorum vehementia 
cum virium robore. Videmus inqvit 
idem Com. ad 1. aph. 5. ex corporibus 
bene habitis incredibilem interdum-» 
fangvinis copiam efferri fine noxas. 
Illuftriffimus Aurantia Princeps Guili- 
elmus Naffovius Antverpia a latrone 
lafus felopeto in collo , ita ut jugularis 
•vena magna illa maximam copiam-» 
fangvinis funderet per plurimos dico 
dies , cum cottidie plurimas libras 
fangvinis emitteret , falvis viribus e- 
vafitt 
§. jg. Infignem vero fangvinis 
copiam foeminse apopleCticae detra- 
xit Zacutus Lufitanus, cui,ut ipfe_> 
fatetur 1. bifi. Medprinc.3 3. ligatu- 
ris , cucurbitulis atqve clyfteribus 
fruftraab aliis adhibitis , poft cru- 
rum friCtionem & cucurbitularum 
femoribus affixionem, oCto horarum 
fpatio , qvater e cephalica copiose 
fangvinem effluere permifit, eoqve 
praefidio hoc obtinuit, ut loqvi c&pe- 
rit & convaluerit» Nec sum menfes ATTONITO. 
275 
praferipto in Hfiania admifijfe phle- 
botomiam, unde tanta remanfit ma- 
nuum debilitas,ut calamum apprehen- 
dere non potuerit, imo cogeretur fini- 
fira manu applicarepennam inter in- 
dicem id medium digitum utferiberet. 
Ofummum facinus ! 0 Medici abor- 
tivi! 
§. 4.1. Concludenda igitur haec 
funt praeclaris &ab ipfa Adraftea.» 
promanantibus Forefti verbis q.ob- 
ferv. 11 .infchol. Nonfemper circa^s 
qvartam unciam, ut qvidam ignavi 
nofira at at is Medici, h arebimus , imo 
qvi vix fextam unciam excedere au- 
dent }eo qvod certa menfura fer ibi ne- 
qveatfijocfatis ejfe rati, ut qvidam^ 
feribit, ^vod maxime t ridiculum^ 
apud eosjum hanc v ac nationem ten- 
tent etiam ubi vires funt valida. Mo- 
dum tiamen non augent ( ut qvidam 
qvifemper uncias qvatuor fangvinte 
mittebat ^juxta augmentum indicati- 
onum fed uno calceo calceant. Nos 
autem Id Galeni exemplis td aliorum 
illuflriumMedicorum dicimus , qvi 
nonfolum ad libram ahqv an do mifi- 
runt^ fed ulterius fine noxa detraxe- 
runfimo ultra duas libras , qvod & 
vulneratis f&pe evenire videmus, qvi- 
busdam una libra fiat fuit. Ita in. ? 
nobili fimo Viro Joanne Heutero duae 
libras cum maxima utilitate qvotan- 
nis detraximus cum ex crure labora- 
ret. Haec ille qvibus hac yice acayL· 
efeimus,. 
CAP. LXIIL 
Qvo tempore vena Jit Jecanda. 
f. i. 
Videri poiTumus fruftra hac de re 
difqvifitioneminftituifle, cum 
toties infuperiorib^ inculcatum Iit, 
morbum attonitum efle acutiHimum 
& velociifimum, lua natura celerri- 
mum reqvirens medium tcfte Hip- 
pocrate 4. aph. 1 o. c# 
^ίσι Kdw β^έσιν,νιν o^yd 
^ξονίζαν 2$ rcvi timuri κακόν, 
In valde acutispurgandum eft eo ipfo 
die fi materia turgeat e eunti ari enim 
iv fimilibw malum- Neqve eninL» 
hoc in purgantibus lolum locum ha^ 
bet,fed etiam in fangvinis miflione-». 
Sed videmur tantum. Qvia eninu 
funt,qvi hac de re follicite qvaerunt/ 
funt etiam qvi erroneas proferunt 
rationes qvxbus veris fententiis con- 
tradicant^i? (c 
cwnAsyfiy bf^w^oportet Medicis epva·^ 
ftionibus reconde amus & male fenti- 
entibus contradicamus^zzyx Praeceptor 
optimus praecipit lib. i.de morb.fi^ 
timin principi 
J.2. 276 
DE MORBO 
§. z. Foecundiflimifunt errores. 
Non enim fibi qvis tantum errat, fed 
& aliis errandi caufa&autor eft, ut 
cumStoicorum graviflimo &optimo 
loqvamur. Qyo latius autem dif- 
funduntur,eo majorem acqvirunt 
autoritatem,qvae parum cautis poft- 
ca facile imponit,ut eos deinde cor- 
rigere non fit ita oportunum. Ne 
igitur ab autoritate tantopere fit me- 
tuendum, qvisqve errores tam fuo 
tempore qvam dudum ante commif- 
fos debet notare,iisqve contradicere, 
utneqvafide manu in manum tra- 
dantur,& latiflime evagandi licenti- 
am fibi fumant. 
j. Errores a Medicis, vel diiti 
vel commifli ab Hippocrate loc, cit. 
vocantur τα o^ftd^nonretia^ ca- 
qvejubet animo volutare Medicum 
utposfit contradicere. Salius Di- 
verius Commanhunclib. optime hoc 
explicat : Non retia erunt ea ditia_s, 
qua inpraditiis omnibus aut ftmilibus 
rebus explicandis a •veritate declinans 
enuntiabit. Et paulo poft: Non re- 
tiefatiafunteayqva aberrans perpe- 
trat ,vel dum unum morbum pro alio 
curat^vd cognito morbo necoportuna, 
nec oportuno aut tempore aut modo 
aut quantitate aut uju medicamenta 
adminiftrat. Hac autem confveveie 
contingere in arte noflrapro ratione^ 
Medici imperiti. Nam hac obliqui- 
tas nufqvam eft exparte morbi fi d to- 
ta eft exparte artificis. 
4. Ejusmodi 0^ Citii us 
Aurelianus qvoqve committit, dum_» 
.^.deacut, i.ftatuit, fangvinem atto- 
nitis non nifi in decimatione paro- 
xyfmi,feu,ut verba ejus' Habent, in_> 
ortu primae lucis, nec anteqvam hu? 
mores prae frigore concreti liqvc- 
fcant,& vel a natura vel arte fufi fu- 
erint. Si enim antea & in princi- 
pio morbifangvis mittatur, malum 
lethalius fieri, humoresqve incraifa- 
ri,frigidiores reddi,nec per venam fe- 
dam exire,-in ftatu autem & vigore 
morbi omnino a venaefe&ione abfti- 
nendum eife, ne aeger , cum fummo 
Medici dedecore intereat. 
§. 5. Verum gravisfime lapfus 
cft Caelius,idqve duobus potisfimum 
modis. Nam primo falfum eft qvod 
fupponit, nimirum morbi attoniti 
tam partem materialem qvam cau- 
fam antecedentem eife humores 
craifos,frigidos,&prae frigore con- 
cretos,qvod fuse in fuperioribus re- 
futatum eft,imo fi opus eftet proprio 
Methodicus ille Sicccnfis poflet ju- 
gulari gladio. Qvorfum enim Ve- 
nae feftionem vult accerfere, fi mor- 
bus cft a tam contumaci & rebelli 
humore concoftionem reqvircntc ? 
Qvorfum tam generofo vult uti re- 
mediorum natura jam fuperior cft, 
&vi<ftoriam de hofte egregiam in_> 
manibus habet. · 
§. 6. Deinde videtur in oculis 
habuilfe locum Hippocratis qvi eft 
1. aph. 24. cv τ?7σϊν πά&σν 
ολίγες τρσι (^aq- 
(ΛΛ· ATTONITO. 
277 
μακάησι χξεε&ζ , Ζ» morbis acutis 
raro ac initio medicinis utendum. I- 
temqve tib.^. demorb.tex.z^dxdt ax 
καταχ^ίζωσιν cd vdmi ησύχαζαν 
tov κάμνοντα $ tcv 'ιητξον τησι^~ 
^μ,ττάησιν j οκως μη κατίρ^σητίμ τι 
κακόν i ^vum furunt morbi ( h. e. 
cum vigent, cum in ftatu funt, cum_» 
florent ut lib. i. Epidem. dicitur fed. 
3. & z.Epid.fed. 1. ) tam agrotantem 
qvam Medicum medicationibus abfii- 
nere oportet , ne qvid mali ab alte- 
ro eorum efficiatur. Adde fi vis 1. 
aph. zz. 
7. At vero loca iflaredein. 
fpicientem latere neqvaqvampoteft, 
Senem Coum in aphorifmis citatis 
tantum de purgantibus exhibendis 
loqvi : lib.}. demorb. vero tam de 
purgantibus qvam'de aliis medica- 
mentis per os affumendis, qvin topi- 
cis etiam verba facere , qv^hucnon 
funt trahenda , cumdefola venaefe- 
dione heic qvaeramus,qvam ftatim 
in initio absqve ulla mora adhiben- 
dam effe tam certum eft apud Hip- 
pocratem qvam qvod certiilimum_>, 
ceu mox videbimus. 
§. g. Qyoniam autem nullus er- 
ror tantus eft, qvin patrocinium aut 
affenfum inveniatj invenit qvoqve_» 
Caelius ομόψηφον Mercatum Tom. 
3. hb. 1 .cap. 13. craffiflimum hunc 
errorem non tantum ampledentem, 
fcd & eundem cum ipfa rerum natu- 
ra apprime congruere afferentem.,. 
Cui «de relpondet Nymannus lib>de 
apopl. p.w.ii1). Si eo us^ malurn^ 
progrcjfum , inqviens , ut humores in 
cerebro omnes fufi (5" attenuati fint, 
obfirutiiones jam maxima ex partes 
refer at afunt, nec amplius de fangvinis 
miffione Medicum tantoperefolicitum 
effe oportet , fedpotius id agendum ut 
morbi jam declinantis caufa aliis re- 
mediis mitioribus evacuetur , non au- 
tem tam generofo & valido prafidio, 
qvale venafetiio efi, ager fu e necejfita- 
te molefetur, 
§. 9. Qvae cum fundamentum 
habeant in Hipp. 1. aph. 20. Τα 
& HsKfypSga. ^τιως 
μη κινέανι μη^& νεατπ&ποιέΜν,μητε 
(^αςμακάησι, μήτε aSSoitnv εξ&Ο" 
μοίσιν» εάν. judicantur, 
qvaqve judicata funt fufficienter non 
movere oportet, neqve innovare, ne- 
qve purgantibus,neqve aliis irritamen- 
tis Ί fed f nere. Et vero haec Merca- 
to refpondiffe fufficiant, linqvamus 
eum_»( 
§. 10. Longe melius judicabat 
Sennertus acumen morbi penfitans 
1.prati, i.cap. 33. StatimveroCf 
fine omni mora, inqvit, fivenotiufive' 
de die apoplexia qvis corripiatur, ve- 
nafetiio infiituatur Cf qvidem antt 
Clyflerem , prafertimfifit fortior apo- 
plexia. Conveniunt illa optime cum 
iis qvae dudumante/z^.j .Infiitpart. 
z.fi.cap.i'). docuerat , ubificfcri- 
bit : Apparet , commodififimum tem- 
pus ejfe plerumq. morbi principium, & 
retiifiime venam aperiri qvampmmum 
adeft 278 
DE MORB O 
adeft indicans ,prafertimfi vires adeo 
■robufta nonfint. Nam metus eft , ne, 
fi differatur venafettio, vires a morbo 
■dejiciantur, β" fic agendi occafio effu- 
■giat,qv£femcl elapfa non it a facile re- 
pararipote fi & c. 
11. Qvibus recftiffime calcu- 
lum fuum adjicit Benedicius a Ca- 
ftro in Cert. med.cap. 1 3- ffv em ad- 
modum, inqvit, planta omnes ortu 
primo parva digitorum duorum vi 
prompte evelluntur, ubi autem altius 
radicaverint , ne multarum qvidem 
manuum violentia diuturna cedunt: 
ficprincipio morbi acuti, nifii fini incu- 
rabiles , una atqve altera phlebotomia 
tollipoffunt. Ubi autem in naturam 
noftram diutius egerint,ac per maffam 
fangoinariam materia peccans ftabu- 
lata fuerit , remedia, qvantumvisge- 
ner of a , aliqvandofternunt, 
ii. Sed adeamus omnis Me- 
dicinae parentem qvi lib. de viU.acut. 
/fv.jg.feverumdedithacde re prae- 
ceptum. τχς '(^τας 
ωνπόςψλεβο^ΐΑεοίν h 'Jqxiitnv <f%· 
ως^μετε^ξων εόντούΊ πάντων τών λυ- 
■τιτόντων τη^μάτωυ rfij ρώματων· 
Έυβοη^ϊτότερρ ydp dii. Hujusmo- 
di agris ( attonitis ) adhibitis prius fo · 
mentis venam fccare oportet ftatim in 
initio cum adhuc in fublimifint omnes 
qvi affigunt fi iri tus β' fluxiones. Έα- 
ciliiis enim juvantur. 
§. 13. Dixi de haefententia^ 
qvaedam ad cap. 60.qvae huc pof- 
funt repeti, fi opus eft. Hac vice^ 
tantum illud notandum eft, qvod o- 
ptime dicat Senex ^βο^τότε^ yjp 
c&, qvafi dicere velit: Si negligis 
morbi attoniti initium neqve in eo 
venam incidis,perdidifti occafionem 
& oportunitatem remedia admini- 
ftrandi,qvod magni in arte eft mo- 
menti. 
14. Hinc 4'^.i.demorb.fub h- 
nit.jubet Medicum ^α^μεε^ ο,τι 
καΑ&ς uffj b> τι άκαιρίη, animo fuo 
volutare oportunitatem & intempe- 
fiivitatem^.c. Morbum acutum cu- 
raturo opus eft ut nofcat oportuni- 
tatem fecandae venae,qvae eft,dum vi- 
res nondum funt vel exhauftae vel 
fuffocatae ,cum autem in progreffu 
hae ex qvacunq; caufa langvent,inte- 
peftiva eftV.S,qvae tempcftrva fuifiet, 
fi a principio,dum vires ftabat,fuiiTe£ 
adminiftrata. χγι os κοα^ι οξείς (ς 
οξύτηγι,Ηα occafiones exhibendorum 
remedior u valde pracipitcsfunt & lu· 
brica in morbis repetinis & lethalib9 
Hippocrati hb.i.demorb.tex.^.Q yj 
Άαα^ρς cv ώ ^ξον^ x τπλυς. 
Occafio enim eft in qva temporis norL·^ 
multumeftjib.depraeept. b 
β^ρ^ό μέτζον 
έχρίϊ Occafio enim in hominibus bre* 
vem habet menfuram , ait Pindarus 
πυ^. b-pag. 148· Confer. Hipp, 
l.delocanhom.tex. 54. 
§. 15. Praeceps eft occafio fi un- 
qvam alias fane in morbo attonito, 
ubi ob maximam refpirandi difficul- 
tatem finguhs momentis metuen- 
dum ATTONITO. 
279 
dum eft ne aeger fiiffocetur. Suffoca- 
tionem autem Hippocrates habet 
inter morbos celerrimos & lethales 
lib.i.morb.tex.^. 
§. 16. Salius ad illa verba di- 
cit : Adhuc magis repentina eft occafio 
in his qvifuffocantur , five fufio catio 
fit a caufa externa,five fit ab interna, 
ut fit in deftillatione, vel angina pra- 
focante. Qvibus morbum attoni- 
tum merito adj ungimus,qvoniam in 
eo fufFocationis periculum non mi- 
nus eft qvam in angina de qva Salius. 
Ideo autem Praeceptor optimus hos 
& fimiles morbos vocat repentinos, 
qvia repentinam,non autem tardam 
aut procraftinatam efflagitant cura- 
tionem, idqve demonftrat ab eventu 
Cum dicit ibidem, Mu "tfMcs 
fi όι orol^oio- 
λίγο v^pov. Paulbpofteriusnonfujfi- 
cit (cwtMio.)Pereunc enim pleri ^pau- 
lopofteriw. 
§. 17. Optime iterum Salius ad 
hunc locum: Si flatim arrepta occa- 
fione non curentur paulo poft tardata 
curatio non fujficit ad tollendum mor· 
bum tpleri^ enim paulo pofterius per· 
eunt. i. e.multi expranar ratis morbis, 
ubi in ea temporis occafione medica ad~ 
mintftranda remedia non fuerint ad- 
mota paulopofterius j.e. tranfabla oc- 
cafione pereunt. ^vapropter fi tranf- 
atta occafione pereunt, igitur data 
occafione curandi er ant & ideo unu 
repentina debet ejfe curatio qvam re- 
pentina fuerit occafio. Dixit autem 
fignificanterplerif pereunt, qvia non 
omnes ex illi* morbis in proditiis occa· 
fionibuspereunt. Multi enim natura 
non artis beneficio fublevantur, 
§. 18. Longiora qvidem haec 
funt, fed tamen qvia noftris rebus 
funt accommodatifflma,non piget ea 
exicripfifie. Liqvet enim ex iis, qva- 
re- Ccelii procraftinacionem haud 
posiimus probare,neqve etiam 
in hanc opinionem incidiflet,fi Hip- 
pocraticam hanc doctrinam attenti* 
us evolviflet,qvi alias vetcrumMedi- 
corum & ledlor diligentisfimus & 
cenfor liberrimus cluet. 
i p. Ergo qvicunqve tempe- 
ftive tempeftiva agere & ex occafio- 
ne opitulari cupis, feca venam atto- 
nitis mox in principio,fine ulla mo- 
ra aut cun&atione, praemeditatione- 
ve longiori,cum morbus fit velocif- 
fimus,ita ut totus qvaii ftatus eile vi- 
deatur, priusqvam tergum tibi ob- 
vertat occafio, & eam non amplius 
apprehendere posfis: Nam falteni 
Fronte capillata eft, poft haec 
occafio calva. 
20. Forte non acqviefcit Ga- 
lenifta in his qvae ex Hippocrate o- 
mnisMedicinae parente ftabilivimusy 
nili etiam Galeni palato arrideant» 
Veni igitur mecum qvisqvises ad 4. 
metb.Med.6aM1 revulfionem & eva- 
cuationem f qvas ob caufas fangvr- 
nem mittendum adftruimus ) ex Hip- 
pocratis lententia dilucide proponis 
his verbis: άλλ' ζκΜο Kct^As 280 
DE MORBO 
7mp vjtA μεματηηαρβμν ως 
μενών fldp ρ<£ον>ατων αντκτττΛντΓ^ς- 
ηχεν t e&igpyμενών $ c-v τ&ϊ ίΤϊΏτον- 
υΐΛ&ω, τΐυυ κενωσιν » ii άττ flcrfl 
•κοιΰ&ζ tV τ^πο^τ^ i i μά- 
λ<?& πλησιέςατα. ΌΤ&χαξον ήμίν 
νυν της ^ΟΛμα.- 
α^αΛ^εσι ^-ίώς ον 
νόρρω^εν^ε^ υςερχ ό aw ώατάν ttSv 
η λιωμένων Ό*&σηΚΜ Sed 
fiidfummatim ab eo didicimus incipi- 
entes fluxiones revellendas eflejn parte 
affetta vero jam infixas five ex ipfa 
parte flfetiafive ex maxime vicina va- 
cuandasdn promptu nobis eft conclufio 
de fangvinis detractione, ntmiru qvod 
ininitioqvidemelonginqvo , poflea 
vero ex ipfis ulceratis locis ea fit faci- 
tndas. 
§. ii. Cum eo foco plane gemi- 
nus eft ille lib fle cur.per fangv. mtjf. 
eapA^. συνελόνΐί γε μην «ttmv τας 
^ςχομ^νας φλεγμοναςμιίτιβαΓΛ- 
ςιχως κε^ν> τάς κε^ονκτμέ- 
ναζ ε^ dflrdvfli diov τε rJv 7nvrovfy)' 
tov,« μη ι τ^ν εγγιτάτν τύτων. 
Τίςχο^ων '2>σηςξέ- 
ο^ιρρεον, c^j tov 
r e^ovicrμίμων > άυτυ μόνον εκκενω- 
θώ το εσ'φηνω/^ον έν τω πεπον· 
5υ?ί μο^/ω. Summatim tamen dicen- 
do } incipientes inflammationes revel- 
lendo evacuanda, fiunt, inveterata ve- 
ro ex ipfis fifieripojfiitpartibus afferiis} 
fin minus ex maxime vicinis. In ini- 
tiis autem qvod influit avertendum, in 
inveteratu autem id tantum evacu- 
andum efi,qvodparti affebla imp altum 
edi. Confer cum his qvx i. ad 
Glaucon. in eundem fentum ha- 
bentur_>. 
$. 11. Manifcftum itaqve hinc 
eft etiam ex Galeni mente, revulfio- 
nes ftatim in initiis morborum eiTc 
adhibendas , idqve Hippocrates fu- 
perius volebat his verbis : μεπωζων 
εοντων πάντων των λυπτόντων πνευ- 
μάτων θαμάτων , dum fpiritus 
adhuc furfum pellunt omnes fluxiones 
morbum non tantum producentes fed 
& augentes. Qvod autem averiio 
aut derivatio cum evacuatione ubi o- 
puseft, optime poflit conjungi, non 
ita pridem adftrudumcft, 2^' τύ'η 
(ffi ίτήχω. 
CAP. LXIV. 
Cucurbitulas & Hirudines qvoqve 
fanguivem a capite pofie revellere 
(5" avertere. 
$·1. ATTONITO. 
281 
f. r. 
/'"XVod fi vero ab adftantibusaut 
propinqvis, utfaepefit ,-refra- 
dariis fangvinis per venam miifio 
non tantum non probetur, fed etiam 
plane rejiciatur, tentandumeft , an 
cucurbitulas Venaefecftionis,ubi vires 
eam non patiuntur, vicarias, auxili- 
umqve ut minus vehemens ita magis 
tutum velint admittere , comme- 
moratis aegris qvi etiam hoc auxilio 
a morbo attonito fuerint liberati,im- 
primis cum ab omnibus Praedicis 
heic in Venaefe&ionis locum , ubi ea 
uti non licet, fubftituantur. 
2. Qyid fint cucurbitulae no· 
tiffimum eft indodis pariter atqve_» 
do&is , qvid faciant aut efficere va- 
leant,non ex aeqvo omnibus eft com- 
pertum. Varium earum ufum ex 
Heliodoro refert Oribafius 7. Col- 
liftan. 12. qvos inter non infimus 
eft, materiam qvae in capite eft retra- 
here. Atftuarius ymeth. 4. celer- 
rimam opem afferre? ii oportune ad- 
moveantur, feribit. 
3. Sunt enim cucurbitulae aeq,- 
ac venaefedio materia remedii fan- 
gvinem fenfibiliter non tamen ita_> 
confertim fed paulatim evacuantis, 
five indicatio fit revulforia , five_> 
averibria, five derivatoria, idqve_> 
jam olim docuit Hipp. lib. de Me- 
dico , nimirum ταςσικύας ελκαν ες 
τχς άφεςωταζ i χωράς κλ- 
λώς avscaraty τΐω σάρ-Λα^ 
Cucurbitulas trahere in direPlum , 6Γ 
procul diflantes ichores ad carnem^ 
probe revellere. Et 5. aph. 50. 
ναΛ'ώ τα χα&μηνια. ην βχλη 
σικυΐυυ ως μεγίςην ·&&ς τχς πτ&χς 
'ΖΡ^σ'βαΙλε. Mulieri fimenflruain- 
hibere velis, cucurbitulam qvam ma- 
ximam ad mammas admove. Idem- 
qve fentit Avicenna/^.i./?»^.^. 
21. & Albucafis lib.i» Chirurgxap. 
98. ubi uterqve cucurbitulas venae- 
Icdionis loco adhibet. Qyamob- 
rem ? qvia validiilimum funt reme- 
dium ad attrahenda ea qvae intus 
funt ad extimas partes, dicit Petr.Fr, 
Phrygius in Ηιβ. Epid.p. 2. dEgrot.q, 
fub fin. 
§. 4. Multifarium earum ufum 
modumqve applicandi explicatum 
videre geftiens adeat Marc.Aurel. Se- 
verinum 1. Pyrotechn. Chirurg. 3. 
ubi an vir diligentiffimus qvicqvam 
omiferit nefeio. Attrahere cucurbi- 
tulas ob fugam vacui nemo in dubi- 
um vocare poteft. Ex interioribus 
atqve remotis partibus ut attrahant 
& revellant eligit Hippocrates eas 
qvae circulum qvidem parvum, ven- 
trem vero minime amplum, habeant, 
ea tamen parte qva manu apprehen- 
duntur prominentes minimeqve gra- 
ves fint. 
5. Verba extant hb.de Medi- 
co : ore fi ^υνεςηκως 
ττορ^ω της ύτίιφζΜνο^έννις σαρκος σΰν 282 
DE MORBO 
pjp κύκλον άντης «να/ 
άυτίυυ j μη' Ό^μηκη τ 
^ρς τΐυυ μερ(&> μη 
Tales funt in Germania multis locis 
fere omnes qvae balneatoribus publi- 
cis funt in ufu. Neqve huic fenten- 
tiae contrariatur aphorifmus citatus, 
ubi Hippocrates ad revulfionem uti- 
tur cucurbitula maxima cum & for- 
ma hac aliae aliis fint maj ores vel mi- 
nores. 
6· In morbo attonito autem 
cum frudu adhibuifle eas qvi Medici 
rationales audiunt, empirice tamen 
curarunt, cernere poifumus in Aetio, 
Rhafe , Coelio Aureliano , Jacobo 
fontano , Rondeletio , Forefto, 
Heurnio, Platero, Sennerto,Nyman- 
nomultisqve aliis. Sennerti verba 
funt i .pratt. i. cap. 33. Si venafe- 
Stione uti non licet, revulfio fiet per cu- 
curbitulas cum ficarificatione applica- 
tat cruribus, lumbis, ficapulis. Ny- 
manni vero de apopl. pag. n^.Si^ 
omnino in qvodam agro phlebotomia 
locum non habet, cucurbitula ejus vices 
fupplerepoterunt. 
jf. γ. Dicis , fiitaefl ? qvare_> 
apud Hippocratem lib.2. demorb. u- 
bi plura medicamenta in morbo at- 
tonito praeferibit, & lib. de viti.acut. 
ubifangvinis miflioneminjungit, de 
cucurbitulis altumeilfilentium , ut 
ne verbo qvidem meminerit ? Re- 
fpondeo Hippocratem Praeceptorem 
longe fideliflimum minimeqve invi- 
dum nihil hac in parte omifiife qvod 
morbo curando qveat convenire^»' 
Cum enim lib. devitt.acut. remedi- 
um contra morbum attonitum juxta 
indicationes propofuiifet,ejusqve re · 
medii materiam optimam fangvinis 
per venae apertionem detradionem 
ciTe edifto velut Praetoriano promul- 
gaifet, qvid opus erat alias remedii 
materias addidilfe , cum optimum 
fufficiat, autqvae neceilitas eam co- 
get aliis in locis idem femper repete- 
re , imprimis cum libri de morbis 
non videntur ad incudem revocati. 
§. 8. Notavit enim Vir fi qvis a- 
lius maxime induftrius qvam multa 
partim in itineribus vifa, partimex 
aliorum relatione accepta ad ratio- 
nis exqvifitae libellam temporis ob 
anguftiam nondum fatis examinata, 
qvae pofteros nefeire noluit, fi qvis 
igitur in his defe&us, ex aliis ejus 
feriptis is facile fupplebitur. 
§. 9. Red e autem & optimo con- 
filio tantiim venaefe&ionis meminit 
lib. de vitt. acut. ut qvae fit materia 
remedii longe tutiflima atqve etiam 
celerrima , neqve cum cucurbitulis 
ea ratione comparanda. Praeter- 
qvam enim qvod in cucurbitularum 
applicatione evacuatio & revulfio 
lente procedunt, ob paulatinam tan- 
tummodo fangvinis evacuationem, 
causa morbi celerrimum auxilium 
pofcente , in venaele&ione vero tan- 
tum fangvinis detrahere poifumus 
qvantum volumus , ubi detradionis 
illius qvanticas prorfus in noftro cft 
ar- ATTONITO. 
283 
arbitrio , nullam heic caufam tam 
gravem videre Senex potuit , qvare 
tot plagis aegro dolores fint excitan- 
di, aut fi ne hoc etiam ob odjas%(naJ9 
attonitorum concedis, cur non poti- 
us venam aperiendam efle fvaderet, 
qvam claudere vicifiim qvivis poteft 
fimul ac fuerit vifum, uti ex vero do- 
cuit Galenus lib. de cur. per venafett. 
Αΐι,Ετπ 3 της φλεζοτμίας άγαμον» 
tJto μέριζαν ύπαρχοι t πάυοιυ οποτε 
βχλοιοτίω κενωαιν , άυτις πά- 
λιν ον ad ε^εληΓοις καλξω, ρ«ν 
, ά%ξις αν όξ^ς εχ&ν 
σοι φαίνεται. In Venafettione flum- 
inum id bonum eft ^flflerepofle evacua- 
tionem cum volueris , acrurflumqva 
eccaflone libuerit fluendampermittere^ 
donec melius habere ager appareat. 
§. io. Forte etiam objicies Cor- 
nelium Celfum cpilib.i. de re med. 
cap. 11, adeo fecurus eft in hoc re- 
medio adhibendo utnunqvamperi- 
culolum efle dicat etiamfi in medio 
febris impetu , etiamfi in cruditate 
adhibetur^. 
§. ii. Verum hoc effatum ego 
latiniflimo & vetufto huic Autori 
nunqvam conceflerim , nec audien- 
dum illum hac in parte duxerinu», 
nifi de ipeciali forfan aliqvo cafu. Id 
vero ne fruftra pronunciaverim, ex 
duobus , qvae fubjicio, exemplis cla- 
rebit qvantum a tali auxilio fini- 
ftre adhibito immineat aegro peri - 
culum.». 
f. iz. Cum ?nim Zacutus Lufi- 
tanus Amfterodami'contra nitenti- 
bus qvatuor aliis Medicis Chriftianis 
infummo morbi vigore hoc remedii 
genus admittendum aegras cuidanu 
perfvafiflet, fadfum ut poft ejus circa 
meridiem ulurpationem prima node 
fit extinda. Similem tragicum exi- 
tum vidit,&olim mihi communica- 
vit Celeberrimus Dn.Van der Linden 
etiam Amfterodami in virgine pul- 
cherrima & ( fi re&e memini) cogna- 
ta fua,qvae floridum & vividum faci- 
ei colorem averfans & albidiorem^ 
formofioremqve propter inftantes 
cujusdam nuptias, ad q vasi n vitata-» 
erat,expetens ftatim a coena venia a 
matre qvam a patre obtinere non po- 
terat,impetrata,clanculum ad cucur- 
bitulatricem pervolavit & cervici cu- 
curbitulas imponi curavit,fed infeli- 
ciflime. Scarificatione enim per- 
a&a promanantia menftrua ob re- 
vulfionem ilico fteterunt,& febre a- 
cutiffima correpta intra biduum-» 
morte errorem fuum luere coa&a eft. 
i;, Videant ergo Medici qvid 
faciant, dum tempora morborum»» 
non perpendunt, dum ftatumqve vi- 
resqve a?gri non fatis obiervant. Do- 
lor eft a cucurbitulis fcarificatis o- 
mnibus,praefertim fi affiguntur ab iis 
qvi fatis leviter & blande icarificati- 
onem peragere non didicerunt, do- 
lor omnis vires valde imminuit-., 
viribus autem in paroxyfmo ipfo vei 
totius morbi flore & vigore extre- 
me opus eft? qyid ergo nurum fi iis 
W 284 
DE MORBO 
temerarie disjeAis aeger fuccumbat 
vel etiamfi aeger mortem evitare nc- 
qveatj celerius tamen eam Medicus 
hoc modo accerfat-,. 
14. Videant deinde qvid pera- 
gant virgines mulieresqve qvae adeo 
freqventer propter folam externam., 
pulchritudinem cucurbitis hifce (cap- 
rificatis utuntur , nec iatis circum- 
ipiciunt qvo loco eas adhibeant' aut 
tempore. In proprium corpus fae- 
viunt, qvae ruborem cum candore^» 
miftum ab optimo temperamento 
dependentem pe(Iundare& cum pal- 
lidi tate intemperiei & fangvinis de- 
terioris indice certiffimo commuta- 
re, morbofamqve difpofitionem prae 
optimo (anitatis habitu amplecH 
fatagunt: id vero ne Ethnicis qvidem 
ne dicam Chriftianis hominibus li- 
cebat olim.,. 
§.15. Ecqvae vero in morbis qvat- 
renda eftpulchritudo, aut qvaenam 
infanitateqvaenunqvam non eft e- 
legantiflima deformitas ? Exalbican· 
tem & vere ladeum malarum rubo- 
rem genuinam corporis bene nati 
fucculentiam prae fe ferre atqve fic 
pulchrum: pallidum vero colorem^ 
ipirituum vitalium penuriam & fan- 
gvinis corruptelam arguentem , ca- 
daverofam & deformem eifc ut in> 
propatulo eft omnibus aeqvis rerum 
aeftimatoribus : ita qvoqve optime 
id ipfum adftruxit Thomas a Veiga-, 
Com.in Artem.cap.^ 1 pag. 8 2.his ver- 
bis : ^vando cutis, inqvit, feminak^ 
membrum ex probe concocto femine 
prodit^exatte alba efl. Sic enim lac 
exacte cobium valde candet^ qvantum 
autem a perfera coitione deficit tan- 
tum ab albedinis integritate. . San- 
gvis vero exalte percoUm nulla vitia- 
tus cacochymiaf ruborem floridum ex 
hepatis commercio reprafentat, qvi ad 
cutem accedens alimenti gratia pul- 
chro rubore faciem fujfundit. Tan- 
tum ergo intelligitur ejfe in fangvine.^ 
pravifucci qvantum ab expallo rubo- 
re relinqvitur. Ubi ergo cutis exalte 
concocta cum fangvinis accedentis pu- 
ritate jungi turtcolor evadit modice ex 
albo rubroq3 permixtus, ut qvadante- 
nus conveniat carnalis cum fliritali 
pulchritudinetqvam Cantic.^ .jjonfas 
pingebat. DileUus meus candidus & 
rubicundus elellus inter millia. Ins 
fliritu enim candor innocentiam ru- 
ber martyriumfignificatyficut in cor- 
pore candor feminis integritatem, ru- 
bor verofangvinisjduorum generatio- 
nis principiorum. Unde Vitruvius 
lib.^.cap.i.va^ cenfet,corpus homi- 
nis id demum pulchrum efle, in qvo 
non eminent venae, nec offa nume- 
rantur ?-fed temperatus ac bonus fan- 
gvis implet membra & exfurgit toris, 
ipfos qvoqve nervos rubore tegit & 
decore commendat. 
§. 16. Alia pericula plurima ex 
finiftra cucurbitularum applicatione 
pasfim funt obvia. Vid. Fabr. Hil- 
dan.Cent.s.obf.jT., & Cent.6. obfi$. 
S§d tale qvid ut ad propoiitum rede- 
am, ATTONITO. 
285 
am,in morbo attonito,ubi vires op- 
primuntur & nulla cruditas fubeft, 
noneft metuendum. 
17. De loco autem ubi cu- 
curbitulae iint admovendae diverfi di- 
verfa fentiunt. Qvi mento eas ad- 
hibent , merito imperiti audiunt ab 
Aretaeo laur.acut.q. cum non gulam 
dilatare fed fanginem a cerebro re- 
vellere oporteat. Actius lib.i.te- 
trab1bl.cap.z7. hypochondriis qvoq; 
applicat,qva de re fimplicisfima qvi- 
dem fed optima eft Ballonii cenfura 
lib. 1 .Epidem.pag. 44. In hyftericis, 
vtxc^x.tyaffieElionibus & apoplexiis in_s 
quibus aut aboletur omnino r eviratio 
aut exigua manet {qua. ad fenfum-s 
(pellat) an ufus cucurbitularum tutus 
in mufcuUs abdominis ? Neqvaquam. 
Nam dum illi intenduntur mufculi, 
augetur difficultas respirationis. Et 
ita exaugetur malum. Propterea_r 
rede Sennertus qvoqve monet ne_» 
pofteriori thoracis parti affigantur-» 
ob mufculorum thoracis contradi- 
onerru,. 
18· Ergo ut paucis hanc rem 
definiamus applicandae funt primum 
pedibus & lumbis, mox brachiis & 
fcapulis,tandemipfis venis jugulari- 
bus,cavendo hypochondria & partes 
thoracis pofteriores,ne mufculis re- 
fpirationi infervientibus parvus ille 
qvi adhuc fupereft motus penitus 
adimatur. Nec Platerus primas cu- 
curbitulas fuperioribus partibus 
corporis admovens nobis contraria 
tur,· ille enim partibus iftis fine ferro 
cas affigit,partibus inferioribus vero 
cum ferro , idqve ob feliciorem uti 
exiftimat revuliionem. 
§. i p. Ineptiunt heic non pauci 
unicum in hoc morbo remedium efle 
cenfentes cucurbitulas capiti ipfi im- 
politas , referentesqve dodtisfimumj 
Fracaftorium morbo attonito cor- 
reptum hoc remedii genus nutibus 
fuis indicaflc , fed non intcllcdum-* 
periiiTe_,. 
2 o. Verum cnimvero exem- 
plo illo mihi fane iftud nunqvam 
perivadebunt. Qvomodo eninx? 
nutibus aliqvid indicare poteft mor· 
bo attonito laborans,ubi tam princi- 
cipes qvam miniftrae facultates cef- 
fant ? qvomodo cucurbitula parti la- 
boranti impolita a parte illa poterit 
revellere avertere & evacuare ? indi- 
gna mihi fane videntur eife talia ut a 
Medicis doftis cogitentur, ne dicam 
literis mandentur. Nili forte hifto- 
ria illa de morbi declinatione fit ac- 
cipienda,qvam in partemNymannus 
loc.fup.cit, inclinat. Tum autem ob 
folam evacuationem hoc remedii ge- 
nus in ufum veniret qvod nemini 
non liqvet; De ea vero heic folum & 
in fpecie nondum agimus. 
21. Caeterum ut varii funt ho- 
mines ita & varia eorum ingenia. 
Forte enim aut agnati aut adftantes 
inpuens gravidisve fangvinis misfi- 
onemtam per ven^ledhonem qvam 
per cucurbitularum adminiftratio- 
nem 286 
DE MORBO 
nemfuntreje^uri, & nec autoritati 
nec rationi nec exemplis qvidqvam 
concefiuri,qvorum pervicacia fi nul- 
lo modo emendanda fed neceflario 
tolerandaeft,reftant tantum hirudi- 
nes, qv& venas qvoqvepoterunt ape- 
rire fangvinemqveevacuare, praefer- 
timeum nonnulli id remedii genus 
in pueris,gravidis aut ex qvacunqve 
caufa minus valentibus rcliqvis o- 
mnibus facile prafe-rant. 
§. 22. Tanto major inqvltArgen- 
terius Comm. 5 .in art. med. agnofiitur 
ejfe hirudinum ufiu,qvod nonfolum in 
validis corporibus fed etiam in debili- 
or ibus,ac prop emo dum exfolutis d fe- 
bribus etiam tutijfimus efl: qvod ego 
fape expertus fum,& didici ab Hetru- 
ria Me di cis, dum Pifis Medicinampro- 
fiterer. Qvae fane omnia ego Ar- 
genterlo neqvaqvam conceilerim, 
nifi cum grano,ut ajunt,falis accipi- 
antur. Si enim in morbis acutis 
venae incifionem cucurbitulis fcari- 
ficatis re&e praeferimus,cur non ean- 
dem ob caufam fangvinis misfionem 
eam qvae per venaefe&ionemfit ante- 
ponere debemus illi,qvae fit per ap- 
plicationem hirudinum? 
23. Exa&um qvia hae de re_, 
habemusMaifariae judicium, licebit 
nobis hac vice in eo acqviefcere. Ita 
autem ille defcop.mitt.fang. in febb. 
pag.m.f^h. Si qv is ferio velit hanc 
ipfam rationem virium ac tutelam 
confiderare, is fortajfe non verebitur 
fle Itionem vena farudinibui flntcpetic- 
re. Siqvideminvenafeltione maxi- 
mum id bonum efl,qvod tuo arbitratu 
vacuationem potes fiflere , ac rur- 
fum qvo tibiplacuerit tempore, iterum 
ut fluat permittere, ficuti res poflidat. 
Contra autem vix puto fleri pojfle, ut 
hirudines congruam determinatam^ 
fangvinis qvantitatem eliciant , qva 
ad vires habeat proportionem ; qvan- 
do non folum proflent i tempore illispro· 
xime ablatis ,fed etiam pofl unam aut 
alteram diem , nonfatis obduci a vul· 
neri cicatrice , autpropter alvi deje- 
ctionem aut propter aliam caufam vul- 
nera qvandoq. refricantur & aperi- 
untur , adeo fi tantam fangvinis copi- 
am profundunt, ut nullis medicamen- 
tis , non fine infigni virium j altura 
poflit cohiberi. Haec Mallaria & 
qvidem vere. 
§. 24. Sed qvod in feqventibus 
adftruit , hirudines non niii tenuem 
fangvinem elicere, id vero non pof· 
fum (impliciter concedere. Ne in- 
juriam viro feciflc videar , en verba 
loco citato : Vere ego non verebor af- 
firmare , totos fex& triginta annos, 
qvibus fine intermiflione medicinam^ 
facio,qvamvis diurna adhibita obfer- 
vatione , me nunqvam vidiflfe hirudi- 
num opera crajfum & atrum fangvi- 
nem fuiffle dullum, uno inperpetuum 
fluente flangvine flavo,acpropedum ru- 
bro , qv em puto ejfepartem illius tenui-' 
orem : Id fi fortajfepropter eam ma- 
xime caufamfler ifolet , qvod hirudi- 
num vnlnerafint tnguflwrt , qvdm 
at ut craflior ille fangvis poflit pertran- 
§. 25. Rationemfuam qvia Vir 
eximius fundat in experientia, meri- 
to ei objicio, videndum efle , an e-a_» 
qvoqve fit fatis tuta, cum non raro 
fit valde lubrica, monente Medico- 
rum maximo i.aph. 1. Huic ergo 
experientiae oppono aliam mihimet 
obfervatam. Vidi enim non femel 
eqvorum pedibus hirudines adhae- 
rentes & fangvinemehcientes atrum 
craiKimqve, cum tamen alias eqvo- 
rum fangvis natura fua fit tenuior-», 
ipumofior, biliofior. Nihilominus 
fangvis ab animalculis illis extradtus 
craflus fuit & celerrime concrevit. 
§. 26. Qvod fi Oribafius aut Ga- 
lenus eas tenuem tantum fangvinem 
eundemqve non ex alto trahere dixe- 
runt, de iis locuti funt qvae partibus 
cutaneis nullo habito vaibrum ma- 
jorum refpedu applicantur. Qva- 
le qvid forfan etiam in MaiTariae ob- 
fervationibus fa&um. Aft vero fi 
venis majoribus debito modo admo- 
ventur,talem fugunt fangvinem qva- 
lis in eis fuppetit,five tenuis, craifus, 
rubicundus,ater,pituitofus autfero- 
fus fit-.. 
§. 27* Cum tam copiose ab ufu 
hirudinum fangvis evacuatur,ceu ex 
Galeno lib.d.fang.mijf.cnp. 1 9. patet, 
ut pro eo fiftendo ad caufticorum& 
Emplafticorum ufum fit devenien- 
dum,imo ut cachexia & hydrops fub- 
feqvantur,An tumfolummodo tenu- 
ATTONITO. 
287 
is & ichorofus fangvis evacuatur* 
Qyis credet? Vide fis Claudinumlib, 
z~de ingreff.ad infir.febi. i .cap. 5, 
§. 28· Sed operofior eit earun- 
dem tum praeparatio tum applicatio» 
qvx nifi obftarent aeqve ac cucarbi- 
tulx pofient avertere & evacuare , ii 
venis majoribus utpote brachiorum 
internis aut fimilibus admoventur: 
derivare poterunt forte feliciifime, fi 
jugularibus applicantur venis, prae- 
fertim cum earum per phlebotomi- 
am apertis a^t ob propinqvorum_» 
pertinaciam aut ob chirurgi infciti· 
am metuitur-». 
§. 29. Qvin fi morbus attonitus 
cft ab haemorrhoidibus fuppreflis, ut 
interdum eft, annon maximo cum-» 
fru&u hirudines iis venis applicabun- 
tur , imprimis cum etiam Hippocra- 
tes. Coac, pr^not. 478. teftetur_*: 
Απε%ληκτικοίσιν οάμορρόϊ^ς 
vo/fycq χρήσιμον > Attonitis hamor- 
rhoides Jupervenientes utiles efle. Nifi 
forte in iis aperiendis cum Frifimeli- 
ca & Maffaria ferrum hirudinibus 
longe, qvod malim, cenfeas eife an- 
teponendum. 
50. Nec deniqve deeft autori- 
tas. Vidit enim feliciilimum hujus 
rei fucceflum Valefcus de Taranta-» 
lib.\. cap. is), in attonito obefo, 
cui Medicus venam incifurus nullam 
invenire potuit,fecum tamen copiam 
hirudinum habens eas toti corpori 
applicuit & hoc modo fanitati refti·» 
tuiu>» 
ρ· 288 
DE MORBO 
§. 31. Sed non funt hirudines in 
his regionibus in communi ufu, ele- 
dione etiam ac praeparatione opus 
eft, cum veneno vix careant; dum fa- 
tis praeparantur, temporis non parum 
infumitur , interim occafio in qva_» 
.temporis non multum eft,praetcrlabi- 
tur. Ergo fi copia earundem prz 
manibus fit , & attoniti aut pueri 
fint aut mulieres gravidae, dextre prae- 
paratae venis dorfi & brachii majori- 
bus poliunt admoveri , de qvo Medi- 
cus prudens videat. 
CAP. LXV. 
Fomenta in morbo attonito ejfeper- 
qvamneceJFria. 
$. I. 
IMperfe&ionis infimulatur Medi- 
corum optimus aliqvoties a Salio 
Diverib Comm. in lib. 2. de morb. im- 
primis iis in locis ubi morbi attoniti 
curationem tradidit his verbis : Hac 
tamen curatio fatisjmperfe&a e^, qvo- 
niam univerfali totius corporis evacua- 
tione eget , defiderans multa ad mate- 
riam peccantem revellendam , diver- 
tendam jpraparandam, evacuandam, 
refolvendam facientia, Paulo fupe- 
rius vero medentes a Praeceptore ab- 
legat ad difcipulos : ^voad curandi 
rationem, inqviens, nihil annotandum 
cenfeo, cum in hac omnes fcribentes & 
cunlti qvi medicinam communiter fa- 
ciunt ,/intplurimi. Imo venaefedho- 
nem etiam in morbis magnis & acutis 
omifific ait , ut vel hinc arguendum 
fit librum non efic Hippocratis. 
§. 2. Ceterum miror ego & de· 
miror Tanti Viri lentendam a Tanto 
ejus Commetatore tam facile damna- 
ri , qva in re tamen cum ipfe fallitur, 
tum alios fidem facile adhibentes fal- 
lit. Nam qvod libri z. de morb. 
autoritatem fufpicione fua elevare 
conatur, id vero nimis frivolum eft. 
Sangvinis miiiionem eo in libro cur 
omiferit , caufam jam olim dixerat 
Galenus lib. z. de comp, med.per. loc. 
vel Salio ipfo praemonftrante, nimi- 
rum aut morbum fine iangvinis de- 
traftione polfe curari, aut ejus nul- 
lam heic mentionem fe fa0hirum.pro- 
pofuifle fibi , cum aliis in libris fatis 
iuperqve probatum dederit in morbis 
magnis & acutis fangvinem effe mit- 
tendum.,. 
§. 3. Plus qvam Praetoriani vo- 
ce exclamaverat hb. de vitt. acut. 
Τα J οζία ην ΑΤΤΟ'ΝΙΤ.Ο. 
289 
τ νχσημΛ , οι 
εχοντες ακμάζω π τη ηλικίη, ρω· 
py ττζ&οη cuJTEOion. Pro qvibusFoe- 
fius : In acutis morbis fangvinemde- 
trahes, fi vehemens fuerit morbus^ 
agrot antes at at e florente fuerint & 
virium robore valuerint. Ad qvae 
verba Galenus ait : Hicfermo Hip- 
pocrate e fi dignus f fubit^ mihi in ad- 
mirationem f qvod inter aphorifmos 
eum non fcripferit, cum inpaucis ver- 
bis vis magna contineatur , qvod 4- 
phorifmorum efi proprium. 
4. Ergo cum praeceptum ibi 
de vena in morbis magnis & acutis 
& paulo poft in fpecie in morbo at- 
tonito fecanda firmum & immotum 
ftatuifiet , qvae neceffitas eft ubiqve 
eadem repetivifle. Multa fane in 
libris Epidemiorum, qvorum tamen 
autoritatem nec Salius nec alius 
qvisqvam unqvam elevare conatus 
eft, multa inqvam ibi in aegrotis fae- 
pe omittuntur qvae tamen Praecepto- 
rem dexterrimum adhibuifle aut ad- 
miniftrafle tam certum eft qvam.» 
qvod certiflimum. 
§. 5. Neqve etiam verum eft 
qvod Salius dicit Comm. 21. Hip- 
pocratem in toto libro. 2. de morb. 
nufqvam, nec etiam in morbis ma- 
gnis & acutis venam fecandam mo- 
nere. Nam tex. 29. juxta propri- 
am diftindionem Hippocrates jubet 
rt$«ycq id m- 
OKofa αν σνι ^'οκεη > Sangvi- 
Vfm dc e agite mi^umfacere 1 ubicun^ 
vifum'fuerit tibi. Tex. ηφλ/· 
£ας τας τη γλωοχη 'dsw^adi 
Venasfub tingo a fiecare. Et tex. 125·. 
in p.ulmonisErylipelate owfijwxszs** 
ζά'^αν , ugij (βλέβαζ ^Οτνψ^ 
cv τητι χεξή* Cucurbitulam af- 
figere , aut venas in manibusper turi* 
dere monet. Idemq; tex. 162. ia 
cacochymia atrabilaria biro tuSv 
ρωντί} οωματ^ dfisyoq ην μη d· 
<&ενης. de manibus fiangvinem detra- 
here nifi infirmus fit. · Foelius 'dvsd 
ττ^ν γρίξων reddidit ex brachiis. Hoc 
non conceflerit ei Salius, qvi ob par- 
ticularem duntaxat vel revulfionem 
vel evacuationem hanc venarum in- 
cilionem ab Hippocrate praeceptam 
ailcrit, cum/« comm, dicit : Nulli 
dubium fit f eas qva in cubito fiunt ne- 
qvaqvam audiendas ejfe? cumuniver- 
fialem corporis evacuationem nufqvam 
hoc in libro mijfione fiangvinisprocu- 
raverit ,fied ejus tantum ibi ipfius me- 
minerit ufium ad particularem vel 
revulfionem vel evacuationem rece - 
perit. 
$. 6. Re&e qvidem heic Salius 
per τΐιυυ fummam duntaxat 
manum intelligit. At vero qvod de' 
univerfali evacuatione in principio 
morbi celebrandam omnem cogita- 
tionem abjiciat, id vero nimis incon- 
iiderate facit. Morbus enim atra- 
bilarius fimilimus eft ei qvem deferi- 
bit Praeceptor. 5. Epid. fiub. init. de_» 
qvo non dubitabit , qvi utriusqve 
fymptomata accurate examinaveri t, 
cujus 290 
DE. MORBO 
cujus tamen omnem curatione m fo - 
Ja venae in utraqve manu per vices 
incifione prudentiifime inftitu.it & 
felicifiimc peregit, qvamfangvinis 
miftionem neqvaqvam de particula- 
ri aliqva feu revulfione feu evacua- 
tione explicare poterit Salius, qvia 
mifiioilla toties repetita eft , donec 
tota fangvinrs maifa in melius eftet 
mutata-». 
§. 7. Similiter lib. i.demorb. 
in pulmonis fuppuratione dicit-»: 
συμφεξα τυίσι τοιχ^ισιν, ην κ,απζρ· 
χας λαβής , , ωςτ τλ? 
φλέζας έξίεναμτων ( fic le- 
gendum efie credo Focilo in annet, 
ad hunc locum ) conducit talibus ,β 
circa initium curandos fufeipias , ut 
vena dc manibus fangvinem emittant. 
Et fub finem hujus libri In Pleuritide 
ficca feu qv& eft fine fputo , feribit: 
Τ&τχ ^υμφίρα altu φλέβα ύτο%ά" 
era/ tLuo όν τη ritu αΰ-ληνίτιν 
καλεομ^ρίω, η tIuj ητταττην, κα&' 
ΰττοτίξΐυυ αν ei η το νόσημα· Huic 
conducit venam fecare qva in manu 
ίβ lienarem vocatam autjecorariam^ 
juxta utramfane fuerit morbus .Male 
Salius in Comm. venam lienarem & 
jecorariam qvaerit in cubito & de..» 
bafilica vena explicat. Hippocrates 
enim illam ubiqve appellat tIw mu 
φλέβα, internam venam , imo ple- 
rumqve cxprefse addit φλεβοτμε^ν 
trov β^β^ονα, cum in brachio fecan- 
da venit-.. 
8. At vero cum indorfoMe- 
tacarpi tantum illam vult fecari, 
qvae eft ad interftitium digiti Auri- 
cularis & Minimi, qvam in dextra-» 
manu vocat ηπα,πΐίν jecorariam , in 
finiftra vero αο-ληνίτιν lienarem, no- 
ftrates falvatellam vocare confveve- 
runt. Vides hinc patere qvam in- 
firmo Salius ftettalo f dum libri i. 
de morbo autoritatem conatur fub- 
movere_>» 
§. p. Qvod fi ex ejuiinodi infir- 
ma ratione libri cujufdam autoritas 
eftet elevanda, muki fane, de qvibus 
adhuc dum nemo dubitat, pericu- 
lum non aufugerent,cum de iis fimi- 
leqvid facillime poflit demonftrari. 
Hoc certum eft Hippocratem multa 
notafie qvae ob temporis penuriam 
non potuit in ordinem convenien- 
tifiimum redigere , qvodfeciflet fi 
ad plures annos vitaipfi fuifietpro- 
rogata. o βί& β^μχ^ς, ή j 
τέχνη μάκρη , Vita enim brevis efi, 
ars vero longa, i. aph. i. 
§. io. Mirum deinde & illud 
eft, qvod Vir Tantus & tam bene de 
Hippocrate meritus , cui neminem 
prifeorum Medicorum ζ nec Neote- 
ricorum) aut in verborum proprie- 
tate, autin feribendi concinnitate-», 
aut in fententiarum gravitate aut in_» 
dodrinae veritate comparandum νβ' 
nire,ipfe teftimonium dederat , u- 
numqvemqvea Tanto Praeceptore-» 
ad fui feculi Pradftos abducit, igna- 
rus qvantopere horum curatio ab 
Hippocraticadifferat, ut qvae mere 
Em- ATTONITO. 
291 
Empirica eft, qvod ex omnibus eo- 
rum libris haud difficulter oftendi- 
tur:Hippocratis vero legitime fecun- 
dum ipias indicationes & inventa eft 
& adminiftrata-». 
§. 11. Hippocrates omnes ad ra- 
tionalem medendi rationem ferio 
adhortatus eft & viam fideliffime 
monftravit,imo prsrgreflus eft : no- 
ftrae vero aetatis Medici adeo funt_j 
abejusftudioaverfi,uteosqviin il- 
lo operam ponunt, vehit inutilia fe- 
ftantes reprehendant,id optimum & 
tutiffimum qvoqve cenfentes qvod 
eft facillimum. Qya de re dudum 
conqveftus eft Galenus lib. Qvod. 
cpt.Med.GQ\ tamen ipfe rationalem 
& a Praeceptore traditam non ufqve- 
qvaqvefed interdum etiam Empiri- 
corum ingreffius eft medendi viam_>. 
Cujus rei teftis luculentisfimus & lo- 
cupletisiimus eft Beatisiimus Dn. 
vander Lindenz» Selec. Med. Exer· 
cit. 14. 
5. 12. Sunt revera fcribentes ho- 
die plurimi,&utinam non effient tot 
qvi deferto Summo Magiftro , qv0 
tamen nemo unqvam felicius & per- 
feftius expresfit atqve explevit Medi- 
ci fapientis officium,ex Galeni & A- 
vicennae hypothefibus atqve com- 
mentis Medicinam Hippocraticam_. 
nobis transformarent in fophiftt» 
cam,tantam ars non fuftineret calu- 
mniam,nec adeo divinationi fimilis 
efle videretur. Fruftravero Senem 
argui perfpicuum erit,ubi oftendero 
mhileumomififle eorum qvte indi- 
cationes omnes videntur efflagitare, 
nifi forte leviora fint ea & in vulgus 
notisiima. 
§. ij. Primum autem remedio- 
rum omnium ab eo propofitorum 
eft Fomentum. Fomentorum plu- 
ra funt genera, qvaz velutiinfumma-» 
recenfentur abHippocrate/ζ^.ζΖί' viti, 
acut.p. m. 3 87. Eorum alia ficca_. 
funt alia vero humida. Siccorum, 
formas in cumulo tradidit lib. de na- 
tur.rnul.tex. 29. in uteri impuritate 
a pituita ea commendans. Locus 
elegantisfimus eft & meretur expen- 
di* 3 ) άζ" 
τχς πνιεων εξοπ^ς 7ΐμίοπ]χς 
^ό^ξάκοις ειςράκ'^ 
ώυ-τοίς τοίς ράχεσι 
^ερμα/ινων,^ τοΊς φαχοϊς τοίς Q^ppr 
κίνβις,τΌ ν^ωρ εγχέωνΖε^ν. Cor- 
narius fic vertit: Si veroficcis, panes 
paratote exaffatoste femiaffatos, te 
cum his foveto. Sed te t eft is calidis 
linteo involutisfovetoftemq^ cum ipfis 
linteis calefacis: te cum lenticulis va- 
fis teftaceis fervente aqva infufa. Foe- 
iius ita : Sinficcis uti volueris,panibus 
ex affatis tefemi affatis confeci is adfo- 
mentum utitor. Sed te per teftacea 
panno involuta,teper pannos ipfos ca- 
lidos^ per lenticulata vafa aqvafer· 
vente infusa. 
§. 14. Cum autem horum neu- 
ter mihi fatisfaciat, ego cum greeeis 
hsec commuto, ^vodfificcis ( fo- 
mentis uti) volueris fa^io pane exco- 
fto 292 
DE MORBO 
Uo aut femicofto fiat fomentum. Fo- 
mentum qvof fieri poteft tefiis panno 
involutis, aut pannis ipfis calentibu*} 
aut lenticulis tefiaceis aqvafervente^ 
repletis* 
§. 15. Qvatuorfomentorumfic- 
corum modos heic proponit, qvoru 
primus fit per agrv εξρπ^ν η* 
μίοπ]ον panem excoctum aut femi- 
toEium-j. 
§. 16. Qyam incongrue Corna- 
rius & Foefius τη ε^οπίον vertant-» 
txaffatum^ idqve de nullo alio pane 
qvam de bis codo feu nautico noftns 
appellato poffe intelligi , ex vero 
inultis adftruxit Clariff. Dn. van der 
Linden Sel.Med.Exercit. id.§. 13 9. & 
feqq. Exaffatum enim panem nemo 
Latinorum facile dixerit iftum qvi 
in furno five unica five duabus vici- 
buscodus cft: Sed eum redisfime 
qvem Hippocrates i.dediat. tex. 11. 
maximo fuo merito voca- 
vit & reliqvo infalubriorem declara- 
vit,propterea qvod in foco crufta in- 
aeqvaliter induda,partium aliae fupra 
modum affentur,aliae vero crudae re- 
linqvantunut non immeritoGalenus 
eum csnfuerit deterrimum vereqve 
Athenaeus 3.fcripferit ejufce affa- 
tos panes flomachum laedere, qvod 
nemo non expertus eft qvi in rerum 
familiarium anguflia eo vivere fuit 
coadus. 
§. 17. Imo res illa vulgo adeo 
eftnotisfima,ut etiam mulierculae, 
qvarum appetitus nimis facp£ in no- 
xiaqvaeqve fertur, in ftatu fanitatis 
ab affato pane arceantur. Si igitur 
έξοδον Hippocrates praefcripfit 
in morbis,qvod patet ex. 7. Epidem. 
tcx.^.in Clonigo nephritico, cuivis 
manifeftum erit,eum non αξτν ε%α- 
ςίτΐυυ f in foco aflatum panem fed 
potius in furno biscoftum, ac ita re- 
vera percodum & cxco&um intel- 
lexiffo. 
§.18. Diftinxit autem εξοπ]ον & 
ημίθεον ideo, ut etiam in ficcis fo- 
mentis ratione humiditatis & ficcira- 
tis qvaedam iit difcrepantia, & Medi- 
co prudenti liberum fit pro indican- 
tium exigentia vel ficcisfimum, vel 
non omnino omnis humiditatis ex- 
pers fomentum eligere. 
§. 19. Habuifle Graecos in fami- 
liari ufu panes forma rotunda vel 
faltemad fphaericam figuram proxi- 
me accedentes, ut mulierum locis 
natalibus commode fomenti gratia 
potuerint applicari colligitur inter-» 
alia ex loco lib. de natur, mulier, tex. 
101.ubi Praeceptor jubet ex Cupref- 
fi & Cedri ramentis hordeiqve fur- 
furibus mixtis, & in uvae paflae cre- 
more fuba&is panem conficere & 
codum calidum adhuc linteo impli- 
catum pro fomento uterino appli- 
carcL.». 
20. Fomenti illius qvod per_» 
αξΤΌν ημίθεον fit, adumbrationem, 
imo vero ufum hodieqve muliercu- 
lae noftrae habent in dolore capitis 
Sumunt fruftum panis in furno pro 
be ATTONITO. 
293 
becodi in prunis denuo pariim to- 
ftum,aceto utplurimum rofaceo pul- 
vereq; caryophyllorum aut nuciihe 
prout vifum fuerit confperfum & 
linteo raro inclufum tepidum bre- 
gmati admovent qvotiescunqve vel 
a vaporibus , vel etiam afuperfluis 
humiditatibus caput fibi dolet,& re- 
de qvidcm faciunt, fi nihil adiit-, 
qvod impediat. Hoc ufus & obfer- 
vatio eas docuit. 
§. 21. Secundus modus fomen- 
ta ficca adhibendi fit per te fiam (qvi- 
dam tamen teftae loco accipiebant 
titiones. Vid. Salom. Albert. ζ/ο 
fcorbuto. th. 285. & feqq. ) linteo 
aut panno ex veftibus detritis de- 
fumpto ( hoc enim ^ακ^ proprie 
fignificat ) involutam. Ufurpatur 
a mulieribus paflim operculum ollas 
teilaceum kciv^ovHippocrati 2. de 
morb.mulier. vocatum,prout in culi- 
na iuppetit, tum qvia ad manum eft, 
tumqvia forma maxime idonea effc 
videtur. Linteo obvio illud cale- 
fadum involvunt,& in ventris dolo- 
ribus familiariter applicant. An_. 
tale qvid fuerit qvoqve Hippocratis 
ο^^κον άς ^νείλιο^ου^ non 
facile qvis divinaverit , fin minus, 
proxime tamen illud ad mentem Se- 
nis accedit--. 
§.22. Tertius modus fit per pan- 
num aut linteum ipfum,utrumq; e- 
nim voce denotari modo di- 
dum eft,itidcmq; noftris hominibus 
in ufu perfamiliari. 
§. 2 j. Qyartus vero fit per va- 
fculum teftaceum feu figulinurru# 
lenticulari1» formae, lenticulam vo- 
cat latiniffimus Celfus 2. de remtd. 
cap. 17. ^yin etiam calido oleo re- 
plentur utriculi , & in vafafictili 
ad fimilitudinem qvas lenticulas vo- 
cant,aqv a conjicitur. An talis len- 
ticula qvoqve eft 
Heiychii , peculiariter ad fotus fa- 
ciendos efformatum 1 VideFocfium 
in Oecon. Talia lenticularis formae 
vafcula calidis cineribus aut alia re 
repleta , Graeci vitandi frigoris caula 
folebant inter manus tenere , uL· 
femper ita fuerint prae manibus in_> 
fomento ficco adhibendo. Reple- 
bantur autem lenticulae iitee vel a- 
qva fervente fimplici, vel deco&o a- 
liqvo , qvemadmodum etiam heic 
Praeceptor radicem iridis tundi & 
decoqvi lenticulaeq; decoftum iftud 
fervens infundi polfe aiferit. 
§. 24. Haec funt qvatuor illa_j 
ficca in textu expreifa fomenta, qvi- 
bus merito adpeimus qvintum Hip- 
pocrati etiam ufitatiflimum tam in 
hoc de nat. nui. qvam 2. de morb. 
mulAhto , qvod fit per facculum_4. 
De illo hh. de vitt.acut. fic loqvitur' 
πυξίη πΐφξυγ-, 
pSfioi cn ^^εοισι μαξσιτπζίαισιν 
Siccum fomentum 
accommodatifiimumfit ex fale milio 
torrefiaido infiacculis inclufio,- Con- 
fer cum his locum de nat. mul. tex, 
54· & z.demorbcmul.tex.^z. Utau- 294 
DE MORBO 
tem fomentum per lenticulam no- 
ftris hominibus in defvetmdinem fe- 
re venit, fic illud per facculos nemi- 
ni noneft ufitatiilimum, cujus mo- 
dus varius apud Pradicos mifpiam 
non obvius. 
§. 25. Humida fomenta apud 
Hippocratem itidem varia fiant. Pr-i- 
mum fit per χαλκόν vas te- 
db.de viti.acut. vocatur. 
Qvid fuerit revera , exade non po- 
teft definiri : fiirn tamen ejus fenten- 
tiae , coincidere vas illud cum κ^- 
·π]ςίω ^ξμω, cratere calido lib. de 
nat. mul. ubi modus adhibendi 
exftat-,. 
§. 26. Secundum fit per vas te- 
ftaceum. An per illud intelligat_> 
lenticulam,an vero ollam χυτ^νον 
didam, cujus ad uterum fomentan- 
dum ufurpandi modum elegantiifi- 
me defcribit lib. 2. de morb. tnul. 
tex. 24. liberum efto cuivis ju- 
dicium-,. 
§. 27. Tertius per veficam , & 
Qvartus per utrem habentur lib. de^> 
nat.wul.tex. 2 9 .adfin. 
28· Qvintusfitper facculum 
ccbus decodis impletum madidum 
calentemqve· impofitum. Hi tres 
modi pofteriores Medicis modernis 
Tepe faepius in ufum accerfuntur, 
qvoties locus aliqvis unicus eft fo- 
vendus. 
§. 29. Sextus fitper fpongias ex 
aqva calida decodove calido expref- 
fas,//A 2.de morb.mul. alibi ^ajjim. 
§. 3 o. Jam vero ut relidis tot-, 
ambagibus haec tandem rebus noftris 
accommodemus, qvasritur qvo fo- 
mento Hippocrates attonitos vclio 
ede fovendos, dum lib. de viti. acut, 
dicit :%ξη τχς 'ΰ^πυρ^ωντας 
φλεβατμεε-ιν cv Ε- 
jufmodi aegris adhibitis prius fomen- 
tis vena fecanda eft Ratim in initio. 
Hoc ex iis qvx jam fumus adjeduri 
fietmanifeftum_». 
31. Qvatuor vocibus reperio 
Hippocratem fomentum denotare-,, 
χλιάΓμα, ^ερμαΓμα,^αλψς mi' 
pro qva voce tamen interdum 
etiam dixit πυ&ησις, velut y.Epid. 
tex.iy. 
§. 31. ^λιά^ατα & 9^«* 
(Ωζλήζ tantum ea vocat fomenta-,, 
qvae humido & blando fuo calore_» 
partem corporis folummodo tepefa- 
ciunt,nec ulterius progrediuntur In 
calefaciendo,qvibus utitur ad dolo- 
res , humores digerendo & conco- 
qvendo qvod etiam cum fim- 
pliciter ponitur,denotat, cum calor 
major non eft qvam in ovis incubatis 
animadvertitur: at vero cuni addi- 
tur ωςμάλιςα, aut fimile qvid,figni- 
ficat fomentum calorem inducens 
intenfiorem qvalem facit πυ&ία. Ubi 
mirum eft Foefium & ^λ- 
π&η penitus neglexiiTe in Oeconom. 
chm tamen inHippocrate faepius oc- 
currant-.. 
§. 53. Πυρίαν tantum fomen- 
tum ficcum denotare dicit Foefius, 
qvo ATTONITO. 
295 
qvo jure facile videt qvi hb. de nat. 
mul.tf lib. 2. de morb. mul. evolvit. 
Melius eft certe judicium Galeni 
Comm.ade.Epid.^.apbor.i^. ubi di- 
cit : Ttupicu) πάσαν άκ&βον την εξω- 
ημίν ^patria»·, 
*ιτ άπο πυ^ρς^τ οχ λ^τξόίς^ίνοιτο. 
Πυξίαχ accipere oportet omnem extre* 
mum nobis accedentem calorem , five 
abignefiatfive a balneo. Calorem.» 
autem qvi a balneo nobis obvenit-» 
πΌζ/αΛ Hippocrati didumefle nom. 
invenio,fed potius ^a^lib.b.aph.^ 1. 
Ay-r^ov maxima fedulitate 
diftinxerit, ergo nec Galeni verba 
fimpliciter funt accipienda fed fub 
voce λχ^ον etiam fomentum opor- 
tet comprehendere. 
§. 34,. Mea fententia τιυξία Hip- 
pocrati fomentum eft plusqvam te- 
pefaciens & fovens,excalefaciens di- 
ceretur proprie,h.e.qvod parti , cui 
applicatur, rubedinem aliqvam im- 
primit,five illud ficcum fit five humi- 
dum. Propofitum enim Senis eft 
hujusmodi fomentis humores imo 
fangvinem ipfum non modo calefa- 
cere fed,& fundere, difcutere,abfume- 
re,qvod fane aut 
efficere non valent. 
3 5. In morbo attonito vero 
Hippocratem tale fomentum prae- 
fcribere dubium efle non poteft in- 
fpicienti verba lib.z.demorb. tex. 21. 
kdW ^ξ.υβ ^wA- 
OTe^v ά>ς ^(xA/^laYareoPortetC 
tonitum) multa & calida, & qvin_r 
maxime fovere. 
36. Optima vero id praefcri- 
pfilie ratione,non omnibus extra o- 
mnemeft dubitationis aleam. Non 
certe Salio in Comm: Exiftimansy in- 
opi^Hippocrates Apoplexiam ex folas 
frigiditate^ex qvafangvis coeat & β~ 
fiaturypendere y unicam fibi proponit 
indicationem, fcilicet fangvinis cale- 
factionem & fufionem. Hanc autem 
per multam aqvam & calidam qva la- 
vetur procurat. 
§. 3 7. Ergo,ut etiam Huic & ali- 
is fcrupulum iftum eximamus:often- 
dendum eft Hippocratem non unam 
tantum habuiife caufam, cur attoni- 
tis fomentum & qvidem in morbi 
principio praefcribe-ret,fed variam. 
3 8. Primo enim intendit feda- 
re fangvinis ebullitionem. Qyam- 
primum obftrudio vel etiam mole- 
ftia aliqvain patre,praefertim princi- 
pe, ientitur,natura fuarum rerum fa* 
tagens confeftim irafcitur & 
fervorem ebullitionemqve excitat-», 
fpiri tumqve primarium fuum inftru- 
mentum & mimftrum in fangvine_» 
vehiculo proprio ifthuc ablegat, & E 
ille non fufficit fubinde alium atqve 
alium,usqve dum prae copia vafaan- 
guftentur & motus fangvinis ordi- 
narius interturbetur. 
39. Si mavis alienis haec audi- 
re vertis, audi Pythagorae ex Galeni 
Comm.ad.5.aph.53. ifta : κοινός "ας 
ό ών η φνσις 296 
DE MORBO 
cocK^ivei τι ^ιαζ, ως ταυ ροττΐζυ 
£ τε αάματ^ τ^ 
'πν<£ματ@μ» οίς ώ£πεξ hinv^ opydvo-ς 
χβωμ$ρη> ^ιω^τα^ λυ^^ βία. 
Ufttataqvadambac ratio eft , qvd na- 
tura vi aliqvid excernit,ut impetum il- 
lo mittat tum fangvinis tum ftiritus, 
qvtbus velut qvibusdam inftriimentis 
vi ea qva affligunt expellit. Iftum 
fervorem,eamqve ebullitionem mox 
orphi conatu fedare & qvietare an- 
non maxime neceflarium ? Eflb , ra- 
tum eft ei qvi in morborum curatio- 
nibus ad caufam & ad maxime ur- 
gens indicans primum oculum in- 
tendere didicit-,. 
§. 40. Secundo vult partes qvi- 
bus applicat dilatare,rarefacere , & 
fangvinem etiam e profundo attra- 
here, qvod calidorum efle perfpicu- 
um eft ex Galeno 4· Simpl. 1 $. & ex 
qvotidiano ufu,cum in mentibus hx- 
morrhoidibusqj ciendis opem haud 
poftremam a fomentis calidis expe- 
damusatqve etiam obtinemus. Et 
ex Septalio 3. ammadver. med. J 9. 
fomenta calida laxatis venis & fan- 
gvine fufo, haemorrhagias concitare 
ex vero feribente. Vide fis Jacchi- 
numin q.Rhaf 39. de Pleuritide_». 
Et FoefiumCommdn 1. Epidem.p. m. 
984.^· 
I'. 41. Hinc Hippocrates lib.de 
<viSt. acut. tex. 3 2. in parciori ha:- 
morrhagia balnea aut fomenta iva* 
det. ην ελαοχον td καΛξα peon λα· 
ην rt ολον s? π&α 
λα άρηγη,ην τε κεφαλήν, μχνον· 
Si vero par citu c^vampar eft fiuat(fm- 
gvis e nanbus) lavandum tfive totum 
corpus ineat er i$ partibus commodum 
capiat fflve in capite folummodo. Ga- 
leno qvoqve 11. meth.med.zo. Per 
balneum fucci in corpore exiftentes 
liqvantur & funduntur. Μ«λ- 
^ακτακόν το λατςον £ <&ππολαΛ8 
Χέξαατ&ί Cutis juperficicm emollit 
balneum inqvit Hippocrates loc. ci'. 
Το ^ερμον (ΪΛ.^εξμασ-μα)οερμα μα* 
λάοχ&ιΐχ,νάινΜ. την $ ον τη κεφαλή 
καςηβαξίαν λύει. Fomentum cutem 
emollit, attenuat. Capitis gravita- 
tem folvit. 5. aph. 2 z. 
§. 42. Tertio refpirationem fa- 
ciliorem reddere defiderat.T λ#- 
•j^ov fjmoov ^i. 
§, 43. ^varto cupit calorem in 
partibus externis langventem, fufFo- 
catum & fere emortuum refufeitare. 
Tam infigni in Cerebro obftrutftione 
fa&a fangvinis circuitus magnopere 
conturbatur &retardatur,unde flam- 
mula vitalis perenni & afliduo motui 
aflvetanonpoteftnonlangvere, ob- 
tundi & fuffocari vclHippocrotis te- 
frimonio4'£. devici. acut. ofrv 
φ^ξεντ^ τύ ααματ^ τών 
πυώματαν χ ΰυν αμάρων ΟΑϊώατ^Ιμς 
βα^ίζ^νι^ψν^ιες τε 
•ρίνοντον^χό^ο της ςάσιΐ^. ^vocir- 
cafangvine corrupto & ftiritibus vias 
naturales in ipfo ingredi neqveuntibwi 
re frigerat ion fi fiant ob fiabilita- 
S-H· ATTONITO. 
297 
/. 44. Corrumpitur fane fangvis 
cum motus continuus fibi interrum- 
pitur more ftagnantium aqvarum_>, 
qvibus fpiritus proprius vel ventila- 
tione denegata fuffocatur, vel nimio 
calore Solis evocatur. Cum perfi- 
ftit in loco & obturatur fangvini via, 
fpiritus, qvi praeiens eft, fuffocatur-», 
novus vero ob iterinterceptum afflu- 
ere non poteft. Sangvis autem fine 
fpiritu non magis fangvis eft qvam_» 
vappa vinum eft. Hinc natura cum 
fola morbum abigere valet febrem-» 
excitare folet,cujus beneficio fangvis 
incalefcat. Vide 6, aph. 51. Qva- 
lis autem febris elfe debeat, & qvo- 
modo eapofliteife remediodi&um_» 
fuit in prognofticis. Magnum er- 
go auxilium hac ratione a calido fo- 
mento erit expedandum. 
45. ^vinto animus Hippocra- 
ti eft fangvmem a capite avertere & 
evacuareagouov 
Ί^ζ)ς τας ΰυΟπνωας εξγχτ 
xf φλεγμονίώ ούμον* 
λεττΙι^υ^ν ή νμεν χν 
^υτα 7Γξαχ&ά?ι> κενω^ήσε^ι τι τχ df 
Calida fomenta cutem diffi- 
culter fldrantium raram efficere con- 
fvev erunt, & fangvinem inflamman- 
tem attenuare at^ ab fumer e. Qvod 
fi facium fuerit fangvinit aliqvid eva - 
cuabitur^dxtGAQxx^ i.Comm. des 
dt£t acut. 1. Noftri Medici fudato- 
ria Puteolana balneorum^ ufum da- 
mnant in hypocbymatis d bocgenut. 
Tu vero prudenter eodem uter it, cum 
revocare fluxionem ab adverfa parte^ 
oportunumvidebitur > fcribit Marcus 
AureL Severinus i. Pyrotechn. Chi- 
rurg. part. ]. cap. i z. 
46. Hujus loco Pradici no- 
ftrates ab Hippocrate tanto Praece- 
ptore (qvod dolendum) degeneres 
fridiones acccrferunt. Platerus lib. 
I.prax. cap. 2. ait: Attrahentibus ad 
fuperfici em corporisfludebimus qvoqve 
humorem a parte afpeHa revelleret^ 
qva calore & dolore id faciunt: qva 
& potentius agent y fi fimulfolvendo 
continuum attraflo humori, ut evacu· 
etur t viam aperiant. FriEtiones eo 
nomine facienda valida inanibus vel 
panno a flero. Qvibus deinde liga- 
turas in extremitatibus qvoqve ad- 
jungit,&re01e qvidem haec fefe habe- 
rent , nili ea in declinatione morbi 
proponeret, qvae eft cum aeger ad 
redit. Qyorfum tum vult revelle- 
re ? Revulfio fane debetur caufae an- 
tecedenti , qvae adhuc in fluxu eft, 
cum qva Platerus ( ut alia jamnoru 
attingam) materiam morbi,caufam-* 
conjundam alias didam, qvae parti 
impada eft, incaute confundit. Eft- 
qve ea tantum in morborum princi- 
piis adhibenda, nunqvam in declina- 
tione, qvia tum influxus five a Natu- 
ra five ab arte fedatus eft· 
§. 4.7. Valde fridiones eas qvo- 
qve prodefle Experientiffimus Fore- 
ftus dudum obfervaverat,qvi in atto- 
nitis nunqvam eas non ufurpavit_>, 
velati obfervationes ejufdemteftan- 
tur, 298 
DE MORBO 
tur, qvamvis more aliorum id reme- 
dii genus non ex ratione invenerit-», 
fed experientia cognoverit. Ludo- 
vicus Septalius lib. 6. Caution.med. 
5 8 * idem monuit. Perfiicetur , in- 
qvit, corpus calidis* &potifflmum bra- 
chium unde educendus eft fangvis*ut & 
revellatur & attenuetur, qvi cr afflor 
per feeft, & falius ex refrigeratione^ 
adhuc craffior, facilius effluere pofflt. 
Sennertus qvoqve eas non omifit,fed 
inter revulfionum genera recitavit. 
48. Qyorum operam ridet Hel- 
«lontius lib. de Lithiafinum. 65. 
feqq. Schola in parvis aut commina- 
tis .Apoplexiis inftitutas fritliones ex- 
tremorum afferunt proficuas fuiffes 
qvandoqve, & inde revulfionempitui- 
ta atqve vaporum e capite conjicien- 
tes ^pr recipiunt fici Iliones ufifiin pellis 
atrocem decorticationem &Γ clyfteres 
acres. Pellem nimirum excoriant,ne 
fenfus itidem deficiat. Oblita interim 
fua regula, qvo dfenfus e cerebro totus 
pende at : frufiraeffit crura decorti- 
cari ut pituitam e qv arto finu cerebri 
revellant, deficiunt enim qvorfum^ 
revellant. An in anum e cerebelli fi- 
nu elicere debeant per cnemata : an . 
vero eandem e finu cerebelli per cutim 
fi ic an do exigant. Ridiculum totum, 
qvia & ipfia ridicula ! Interim an-» 
potius cutim qvam vapores detrahant* 
t eft en tur me cum adftantes. Scio ta- 
men certo > & fi qvis totus excorietur* 
ncqvaqvam tamen Apoplexiam aut ve- 
ram Paralpfin fublatum iri ullptenus^ 
§. 4·?· Prolixiora illa verba iru, 
fummam contraxit. Francifcus Of- 
vvaldns Grembs in Arbore integra & 
ruinofa hominis : Galenicorum fi- 
Itiones evanida fiunt, «Sffi aliqvis ex- 
coriaretur nonpojfiet a qvartofinu pi- 
tuitam detrahere praterqvam qvod 
fiibtio exhauriendo fiuritus fenfitivos 
plus malum accumularet. At vero 
cum pituita ventriculis cerebri im- 
pa&anon fit materia morbi attoniti, 
vana eft iftairrifio. 
§. 50. Qyod fi igitur fomentum-» 
talis materia eft, qvae pluribus reme- 
diis in morbo attonito adhibendis 
egregie poteft fatisfacere, per fe patet 
qvanta fapientia Hippocrates id ele- 
gerit. Magna id fcmper fecit dex- 
teritate, ut pauciflima,fed efficacifli· 
ma & indicationibus abunde iatis- 
facientia remedia adhiberet, qvibus 
aegrum cito, tuto & jucunde, uti qvi- 
dem par eft, amoleftiis liberaret-^. 
Dantur etiam in vehem?ntifTimiS 
morbis gradus, in horum infimo ii 
morbus attonitus fubfiftat,& fomen- 
to debito modo applicato poflit ad 
declinationem perduci, qvorfum re- 
mediorum maximum &gcnerofifli- 
mum debet accerfi ? a qvo alias in at- 
tonito morbo adftantes aut propin- 
qvi nimis facile abhorrent,fali6 gra- 
viorem virium lapfum metuentes. 
Polle vero abunde teftantur obferva- 
tiones Medicorum innumerae paffim. 
^.51. Haec fola videtur caufa ef- 
ie , qvare Praeceptor antiqvilfimus 
lib. 2. ATTONITO. 
lib. z.demorb. inmorbi attoniti cu- 
ratione venaefeftlonem omifit. Non 
tantum enim ratione, fed & ufu eum 
cognovifle omnino exiftimandum_» 
eft,attonitos qvofdam poft fomenta- 
tionem ad fe rediiife, ut nulla fangvi- 
nis miflione opus fuerit. 
5 z. ϊΐυ&ιοΜς χυ πλωτού obt 
τρε/πχ $ι ^ηιτά^ον f TFMpvi&lwaa 
Ο^λύαΌΛ rlw 'dsTOTrK^lw. Fomen- 
tis excalfacientibus igitur in initio uti 
abs re non efi, tentan do nimirum aru^t 
morbus attonitus iis poffit dijfolvi , ut 
cum Hippocrate lib. de viti. acut. lo- 
qvar. Qyoniam morbus attonitus 
qvidam datur, in qvo obftrudtio non 
ita magna & fangvis feqvax eft,ut fa- 
cile fe a capite patiatur revelli & a- 
verti,tum adhibito fomento remedio 
tutiori & aditantibus jucundiori ae- 
grum curafti. Tutiori ufus es reme- 
dio, qvia tale non eft fomentum,ut 
periculum poflit inducere magnum, 
qvod venaefeitio aut purgatio faci- 
unt, ii vel levisfimus circa earum u- 
fum.error committatur, id vero levi 
de caufa contingere poteft, praefertim 
in morbis acutisfimis, ubi neqve vi- 
res aegri, neqve morbi magnitudo & 
robur Medico fatis patent: jucundi- 
ore vero, qvia & remedium familiare 
atqve facile parabile eft , & ab asii- 
dentibus, qvi fomenta nunqvam a- 
verfantur,facile admittitur. 
§ 53. Num vero feqvax fit fan- 
gvis & fomento facile revellatur at- 
qve avemturp perfpker^ poteris ex 
remisfione fymptomatum, faciliore 
refpiratione, coloris faciei puifufqve 
in melius mutatione. Si hoc obfer- 
vatur, pericverandum eft in fomen- 
to, qvia id remedii genus indicatio- 
nibus fatisfadurum judicabis , firt 
minus, bene tamen fomentum eft 
prsemiifum, qvia via iangvinis misfi- 
oniaut enematis injiciendis ftrata_« 
eft, eoqvod iangvinis melior efflu- 
xus , fpirituum^ve facilior excitatio 
poft fomentum fit fperanda, imo ve- 
ro enematis vicem gerere poterit au- 
tore Hippocrate de intern. affert. tex. 
22. Verba ecce ' bJo $ μη κλύζ«ν |9κ- 
Λ?7, ^ίυ^ξον fv αΆ&ρωτπΝ TroiqQq? 
ττυρ/ησΌ^^, cx vyfij τη πυρ/η. τάγ^ 
β αν χτως ifizroxsvafj ή κότσος» 
fijvod fi vero alvum enemate fuppur- 
gare nolis, perhumeftum hominem fa- 
cius oportet, fovendo cum fomento hu- 
mido. Celeriter enim fic qvoqvefi cr- 
eas evacuabitur. 
§. 54. Sic etiam Jacchinns in q. 
Rhaf. q. fentiebat: Oportet autem^» 
partes corporis interim (anteqvam ad 
fangvinis misfionem vel ob Chirurgi 
abfentiam moramve posfis accede- 
re) fricare calfacerepd efi brachia-» 
crura /fatuius, id^ qvam celerrime 
antea, Cf dum fluit, feqvi- ^vod fi 
etiam calefaciente oleo idfiat , opti· 
mumerit. Sic enim figi dus fangvis 
fluidus redditur, calefabto corpore 
cxcitatur,& ad difcu/fionemplenitudi- 
nis juvat. Et Hollerius 1. de morbe 
intem. η. in attonitis ante venale- 
dio- 
299 300 
DE M(ORBO 
dionem fvadet fotum aut fridtionem 
talem,qvae naturam excitet & humo- 
res fundat, ut fangvis crasiior & fri- 
gore congelatus recalefcat, attenue- 
tur, & melius effluat. Ibidemqve_» 
in (choliis ita ait: Collum fi c an dum_j 
& contrectandum durius, qva partem 
vena fiunt & arteria. His enim pro- 
hibetur congelatio , fangvis incalefcit 
ac tenuatur, melius fluitprap ara- 
tur ad venafeCtionem. Sunt tamen 
heic qvxdam, qvae merentur ad incu- 
dem revocari, qvod hujus non eft 
loci. 
§. 55. Cum autem venaefe&io fo- 
mentum excipit, non remedium fed 
faltem materia remedii mutatur-,: 
imo potius materia potentiflima_, 
cum imbecilliori permutatur. Do- 
cuit omnino fimile qvid,(i non idem, 
licet in alio morbo Thomas aVeiga 
Vir certe dotius,Comm. inart.Galen. 
Scio librum non effle in omnium ma- 
nibus,ideoqve non piget adfcribere_, 
verba kdla mihi/.168· Ante Gale- 
num, inqvit Hippocrates, & pofl iUum 
Trallianus fummopere commendarunt 
artem exercentibus,ne protinus in de- 
fluxionis initio etiam fangvinea, etiam 
interna,properet Medicus ad vena fe- 
ti ionem ·, nifiprius experiatur, num^ 
emolliatur fomento,cedatf dolor. Id 
vero nonnunqvam accidit ita, ut citra 
/anguinis vacuationem fanetur ,· fin « 
aut e non remittitur} magis exacerba- 
tur & acrior fit, aggredienda mijfio 
efi. Nec verofolum tam celebres vi - 
ri hoc medicinam facientes admone- 
re curaveruntj fed improperant his, 
qvi fecus faciunt, tanqvam aberranti- 
bus. Et paucis interjectis porro : 
Sed fac nil promotum ejfe fomento in- 
cipiente phlegmone \ fi cognita rei ma- 
gnitudine fiatim ad mittendum fan- 
gvinem acceditur, non modo nullum^ 
ex antecedente fomento malum , fed 
plurimum comparatum utilitatis efi. 
Datum efi illud non contemnendo Ga- 
leni & Avicennapracepto, qvo ante^ 
revulfionem, dolorem membri fedare_$ 
jubemur: ut, liber e avocet revulfio, 
non pr adita dolore in adverfum avo- 
cante. His & aut oribus & rationibus 
puto cogi nos, nifi negligentia incufari 
malimus, in defluxionibus & doloribus 
pr amittere vacuationi, non qvidemfi- 
denter , fed experiundi tentandi^ 
gratia , evaporans mite, leniensf 
remedium : nifiplenitudo corporis no- 
bis citra experimentum explorata fit j 
aut impetus celeritas moram non pati- 
atur exigat^ a nobis remedium revel- 
lens pariter & vacuans coUeStionemq^ 
cohibens. Haec plane ad Hippocra- 
tis noftramqve mentem feripta funt. 
56. Inqvies haud dubie: At_* 
diverfisiima heic eft ratio applicandi. 
Qvaeftio eft de fomento in morbo at- 
tonito ufurpando; Hifpanus autem 
loqvitur de eo , qvod in Plentidis 
principio debet admoveri, & praeter- 
ea ibi admovetur parti affecft^, qvod 
fi in morbo attonito idem fiat,annon 
metuenda eft copioftor affluxio; de- 
niqve ATTONITO. 
niqve dolor non eft in attonitis, qvi 
mitigandus fin 
57. Refpondeo : Ratio non^ 
eft adeo diverfa, fi rede eam aeftimes. 
Nam licet morbus attonitus non fit_. 
neqve dici pofflt inflammatio, eft ta- 
men non raro cum cerebri inflam- 
matione conjundtus. Eft fluxio fan- 
gvinis copiofior ad cerebrum, ubi 
fangvis cumulatur, & obftriuftionem 
facit. Fluxio illa eadem,exteris pa- 
ribus, medicamenta efflagitat, qvae 
inflammatio, qvx etiam eft mens Hi- 
Ipani. 
§•58· Qvod autem non parti af- 
fedtx, fed artubus in morbo attonito 
fomentum adhibeatur caufa eft re- 
vulfio & averfio,qvx ibi praeter dige- 
ftionem & difeusfionem aliatjve plu- 
ra qvoqve expetitur, ideo artus pri- 
mum foventur, ac deinde ciim utili- 
tatem aliqvam ex fomento capere^ 
aeger videtur, etiam capiti illud tan- 
dem admovetur, fed non nificum_> 
caufa antecedens cefsaife conjicitur, 
aut faltem fluxio adeo levis eft, ut_. 
certo conflet,foli fomento eam effle.-, 
concefluram. 
ξρ. Doloris in attonitis nul- 
lam rationem effle verum eft,fed noru 
propter eum fomenta adhibentur-,, 
imo nec in Pleuritide Hippocrates 
tantum ob dolorem partem j,ubet_> 
fovere, fed & propter matenx, qvae 
influxit difeusfionem. 
60. Praeterea morbus attoni- 
tus faepe eft a caufa externa tantum. 
301 
ut inpercusfionibusx:apitis,i&u aut 
cafu, cum fangvis exilia & debilia-» 
illa vafa egreditur , ibidemqve con- 
crefcens eadem comprimit. Si inde 
eft, annon rede Hippocrates tentat-» 
an materiam impactam fomentis 
posiit resolvere, & per halitum dige- 
rere,qvemadmodum etiam 6. aph. 31. 
in oculorum doloribus facit. Ubi 
vero malum horum ufu incrcfcit, in* 
qvit Jacchinus iny.Rhaf. ;p. ad alia 
remedia fe vertit, utfcilicet curatione 
caufa antecedentis utatur,d qoaphleg- 
mone fovetur & augefcit. 
$.61. Fruftra aeger in periculum 
inducitur remediis valentioribus ? 
ubi debiliora polfunt f ifficere. Sem- 
perenimab his ad iita via patet. At 
vero cum valentifiimum femel arre- 
ptum eft , ab eo ad debilius regredi 
non licet. Prudenter igitur Hippo- 
crates hunc morem fervat, ut a miti- 
oribus ad fortiora progrediatur; a 
medicamentis ad ferrum: a ferro ad 
ignem, qvemadmodum ult. aph. ult. 
praecipit. 
§.6z. Faceflat ergo Johannes A- 
lexandrinus , qvi fummum Magi- 
ftrum timiditatis arguit, dum Comm. 
in 6. Epid. 7. 4. eum incipere a loca- 
libus propter timorem fuo tempore-, 
ad magna remedia,fcnbit. Timue- 
rit vero ifte, qvo nemo vel felicius ea 
adminiftravit, vel fidelius eorum le- 
gitimum ufum poftens communi- 
cavit ? 
§. 6 μ Facefiat Salius Com. in kb.i. 
de 302 
DE MORBO 
de rnorb. Hippocratem propter u- 
nicum indicans frigiditatem fangvi- 
nis nimirum fomentum calidum., 
praefcripfifie afferens. Faceifant 1 
Sed immatura &praepofteraejufce_. 
judicia vel tyrones, qvi Hippocratem 
faltem primis, qvod ajunt,labris gu- 
ftarunt, facile poterunt refellere. 
$.64. Qvi jam memor eft caufa- 
rum, qvae Hippocratem impulerunt 
ad fomentum attonitis praeferiben- 
dum, is facile videre poteft, cui parti 
illud fit applicandum nimirum ma- 
nibus pedibufqve late fumptis, artus 
modernis Anatomicis didis, & qvi- 
dem in principio: paulo poft vero 
ubi caufa antecedens celfare videtur 
etiam capiti. 
§.65. Dicit qvidem fimpliciter 
Praeceptor lib. de viti. acut. τχς τνιχ- 
τχς aegros intelligens,nulla parte im. 
fpecie expreisa. At lib. 2. de morb. 
fignificantcr dicit : outcv 9®?' 
^λί άσματα τΰ^ςτίώ 
κεφαλή π^στι^ναι f lavato eum^ 
multa calida, calefactoria ad caput 
admoveto. Eum cum dicit, agrum.» 
intelligit. Sed totum attonitum la- 
vare, nec facile fieri poterit, neqve 
opus eft: fufficit ergo fi manus pe- 
defqve, ut didum, foveantur. Hoc 
indicat verbum , qvod proprie 
artubus & capiti debetur. Lotio- 
nes adhibentur modo partibus extre- 
mis,· uti cruribus & brachiis, modo 
etiam ipfi capiti,ait Claudinus lib* 2. 
de ingreff. adinfirm.feEl. 1. cap. 8. 
§. 66. Qvod autem non ftatim-· 
in principio caput fovendum fit, in- 
nuit Praeceptor disjundione fomenti 
univerfalis a particulari ,· revulforii 
a difeuiforio & refolutorio. Mo- 
dum applicandi fomentum hoc iiu- 
morbo haud facile qvis commodio- 
rem invenerit eo, qvifitperfpongi- 
am, qvia multa aqva aeger fovendus 
eft: imo dicitur & illud verbis ex- 
preftis lib. 2. de morb. tex. 2 2. αχτόγΓας 
cv υ^α,τι βάπ]ων 
fyongias aqva calida tmmerfas admo- 
veto. Sic fatis cito atqve jucunde 
aeger foveri poterit. 
CAP. LXVI. 
Infufaper alvum & Juppodtoria qvoqve 
pofe recellere. 
§. i. 
EXhibuimus ex admirando Medi- 
cinae parente duo fecuriflimare- 
vuUionum & averfionum in morbo 
attonito remedia, qvorum alterum», 
levius eft, morbo mitiori'accomoda- 
tum; alterum ivero fortius^ morbo 
vehe- ATTONITO. 
303 
vehementiori aeqvivalens. Qyibus 
recftisfime adjicimus tertium qvod 
per alvum infunditur. 
§. z. Id remedii genus qvemad- 
modum plurima alia TEgyptiorum, 
Strabonis Geograph. lib. 16. te- 
ftimonio,Graecis longe vetuftiorunu 
Medicinae autorum induftria & ob- 
fervatione, ab animalibus ad ufurnu 
humanum e fle translatum,Plin./zA §. 
c. ζό. 27. Cic. lib. 2. de natur, de- 
or. Plutarch. de ratione brutor. & alii 
abunde docuerunt. 
§. j. Qvemadmodum enim dili- 
gentiflimi hi rerum Medicarum ex- 
ploratores ab Hippopotamo affidua 
fatietate obefo in littus exeunte, ac 
venam cruris fpinae affigendo fauci- 
ante plagamqve pofteaqve corpus 
fangvinis profluvio exoneratum, li- 
mo obducente, venaefecftionis opera- 
tionem ac ufum primum acceperunt: 
fic etiam ab Ibide TEgypto peculiari 
volucri ciconiae fimilima alvum ene- 
mate ab excrementis exonerare funt 
edotfti. Qyam primum enim faga- 
ciffima illa avis lentit inteftina eicu- 
lentorum recrementis nimium far- 
&a,aqvam marinam pleno roftro ab- 
forptam collo procero ad anum re- 
torto in eam erudiat, eaqve vifcera_. 
perluit. 
4. Laudatiffima illa obferva- 
tione enematum ufus primum apud 
^Egyptios, deinde qyoqve apud Grae- 
cos & Arabes poftmodum in gravis- 
fimis morbis fuit freqventiffimus, & 
unicum non raro fubfidiumqvoties 
poft venaefedlionem adhuc materia.^ 
aliqva demenda venit, ut fuperiori- 
bus partibus levatis morbus ipfe__* 
molliatur, qvemadmodum Celfus z. 
de re medie. iz.loqvi amat. Imo 
vero etiamii fangvinem mitti, curru 
opus eft, vires non patiuntur , tem- 
pusve ejus rei praeteriit, elegantisfime 
eodem ibidemqve feribente. 
5. Purgantibus five per vomi- 
tum fiveper feceflum medicamentis 
revulfionem faepiffime maximo cum 
frudtu inftitui ac perfici Medicis o- 
mnibus elegantioribus perfpe&iffi- 
mum eft. Trincavellius ait Epift. 
iz.p.m.^yq, Duplex efificopus, qvem 
fibi Medicus in purgando proponit: 
unus qvidem ut humorem, qvijam mo- 
leflus efl & morbum facit, evacuet: 
alter vero ut eum, qvi adali qvem mor- 
bo fum locum , aut ad aliqvot pracipu- 
um membrum defluit , & morbum au- 
get, vel qvi, etfi nondum defluit, time- 
tur tamen nefluxurus fit, vacuando re- 
vellat, i/ ejus impetum alio convertat. 
Et paulo poft : Sed fi fit Medici pro- 
pofitum ut vacuet qvidem, veriim ea^s 
p otis fimum de caufia, ut revellat ma- 
gifif revulfioni, qvam vacuationi ani- 
mum intendat, tunc femperin princi- 
pio, nulla expeti at a concoctione, pur- 
gandum erit. Hinc Claudinus 2 · de 
ingrejf. adinfirm. 2. cap. g. refpecftu 
motus purgationem aliam revulfo- 
riam; aliam derivatoriam vocat. 
d, Imo ratum id eft Hippocra- 304 
DE MORBO 
*i, qvi 6.Epid. 1. aph. 6. afferit hu- 
mores furfum in caput tendentes 
purgationem aut venaefedlionem de- 
trahere. Ne vero qvis locum iftum 
poffit eludere , dicendo verum qvi- 
dem & confeiTum id ede de humori- 
bus vitiohs , de fangvine ipfo vero 
non item: dicam aperte etiam fan- 
gvinem nomine poffe venire^, 
& fimul afferam loca alia id qvod 
probandum eft extra omnem dubita- 
tionis aleam conftituentia. 
§.7. ^^vsxlib.^.demorb.vaywJ- 
άγχη & Φ^Μαυάγχη dicit : x^ 
pfij tu nuru xu&cupMv φαρμαχω ή 
χλυ(Τμ,ατι : Oportet qvoqve deo^fum 
purgare medicamentoS^ os aftum- 
pto) aut cly(Iere. Ad qvae verba no- 
bilis eft Salii Di verfi Commentarius: 
Monet Hippocrates, purgatione evacu- 
andum ejfie,fi ager pharmacum hauri- 
re poterit, ut deorfum medicamento 
evacuante materiapeccans tum revel- 
latur, tum e corpore educatur; fi au- 
tem bibere neqveat,vel locus pharmaco 
non detur, ut per clyfleria (hac ad re- 
vellendum fumme valent) talis purga- 
tio tentctur. 
§. 8· Sole meridiano haec fu-nt_» 
clariora , ideoqve peripicuum eft 
Hippocratem etiam in morbo fan- 
gvineo revulftonem per purgantia-» 
incipiente morbo approbaffe. Si- 
militer lib. de frabi. & de artic. in_» 
calcis colliiione cum vehementi fan- 
gvinisaffluxu ftatim in principio ju- 
bet helleborum propinare ut vomi- 
tus cieatur, langvis revellatur, & in* 
flammatio arceatur. Sic qvoqve_» 
lib. de viti. acut. helleborum album.» 
ad revuliionem adhibet. Et in cho- 
lera ficca ibidem clyfteribus vomi- 
tum jubet compcfcere, materiam fur- 
fum tendentem ad inferiora revel- 
lendo. 
9. Didicit illud a Praeceptore-, 
Pergamenus, pofterifqve viciHim fi- 
deliter communicavit. 4. meth. med. 
ό. viw d pSlp εη ψε^ιτο <τφο- 
3ρως το pev^ctfl^, των ζνααήων adn- 
αΰ·ασομ!ΐρ>ανω μΐρ &ελχχς, 
'ΛαττύΚΆ^ΟΛο^ντεςίά cv τοίς κάτω 
^εσισυ^αΑη>τΐΜ^νω κοιλίαν κεν^ν- 
■τις. ^vare etiam nunc βηνι dem im- 
pendio fluxio irruat, ad contraria re- 
vellemus,ulcere fuperius exiflente,infe- 
nus purgando, (i vero in jUerioribus 
partibus confiflat fuperiorcm ventrem 
movendo. Et multo apertius. 13. 
meth. med. 11. Ύόγεμώουεμέ^ις?~ξη- 
t&cq των ανοίων πεπνι^όταν,cd)ncsra- 
ς^κόν 3ςι βοη^α· κ^' οώτον τον λο- 
ycvi τοίς τΐώ κεφαΜ 
τπζσιν 'ύζΰηλα.τν φαρμαχον, Certe 
vomitionibus uti pudendis affleblisy re- 
vellens eflprafidium. Eadem qvoqve 
ratione in omnibus capitis affle It ibus 
deorfum purgans medicamentum^. 
HmcforteFrancancianus apudTrin- 
cavellium 1. Confli^4. dicit: Arabes 
in magnis morbis deveniunt ad clyfle- 
ria acria} qvs fupplent vicem phlebo- 
tomia. 
§. iq, H#c Praeceptorum teftimo- 
nia ATTONITO. 
305 
nia adducenda efie duxi imprimis 
propter Maflariam magnae autorita· 
tis virum,cui lib. depurg. in princip. 
morb. p.m. 71?. his contradicere^ 
placuit. Qvid homini in mentem»» 
venerit nefcio, dum in haec verba e- 
rumpit: Certum efi Hippocrate & Ga- 
lenu iftiufmodi revellentis purgationis 
nufqv am meminijfie : qvanqvam> mi- 
hi qvidem nonfit verifimile eos fuifies 
pr&termifiuros, fi modo illam cenfuif- 
fent rationi confientiente &falutarem. 
$.11. Non meminerit vero? qvi 
nihil unqvam omifit eorumqvae iru 
arte cum aliqva utilitate veniunt u- 
iurpanda ? qvi nos omnes magno 
ftudio admonuit, ό. Epid. 2. aph. 1 7. 
οϊκη, , nihil 
unqvam temere (admittendum eile,) 
nihilpratervidendum? nimirum do- 
cere nos voluit Praeceptor optimus, 
antiqvorum feripta non leviter fed 
accuratisfimc & ad ungvem efie ex- 
cutienda acverianda, nihilqve iniis 
efie contemnendum, neqve tamen»» 
qvicqvam temere ac fine ratione af- 
firmandum aut aflentiendum. Illud 
enim arrogantiae,hoc temeritatis ha- 
bet plurimum &levitatis, qvae a Capi- 
entia maxime disfident. 
§. 1 2. Qvam vellem haec atten- 
dere eos praefertim, qvi in cathedris 
Medicorum Principum dodrinam 
mentemqve fideliter interpretandi 
munus ac provinciam acceperunt, ut 
nihil temere h.e. qvod non fatis ad 
rationis libellam fit examinatum, 
unqvam admitterent: nec qvicqvam 
in optimis autoribus, qvales unani- 
mi omnium con&nfu in Medicina^ 
funt Hippocrates & Galenus, prse- 
terviderent ! fic fpinofarum artem 
nobilisfimam tantum obicurantium 
& infamantium qvaeftionum minus 
haberemus; fic neqvc Maffaria loca 
illa, qvae modo ex artis noihie Ante- 
fignanis adduxi, praeteriiiTet, neqvc, 
qvod intolerabile eft , falutaria eo- 
rum praecepta tamaudaderrejeciifet 
atqve damnaifet. Sed ea fere eft 
plerorumqve Interpretum perpetua 
confvetudo? ut non nifi ubiqve obvi- 
is, tritifqve oculos obvertant, de iis 
tantum foliciti, qvae ab aliis fatis co- 
piose funt tradata expolita & fcri- 
ptis divulgata; difficiliora vero aut 
a caeteris intada relida vel praetervi- 
dcant, vel ciim ea nonintelligunt, 
nullo negotio rejiciant atqve da- 
mnent. 
i3. Qvanto melius Francifcus 
Vallefius, Vir eximie dodus y.Con- 
troverf. fcribit: Illud fatis con- 
flat ; licere uti in principiis morbo- 
rum ^anteqvam materia coqvatur, 
purgatione $ cum ea ut revellens au- 
xilium fufcipitur pracautionis gratia. 
Iterum Comment. in 5. Epid. adScom- 
phumpleuriticum. Sed & anteqvam 
fluxio in parte firmatu fit, aliqvando 
(et fi rarius') ob difias inflammationes 
utile efl revulforia uti expurgatione^. 
14. Licet autem haec Vallefius 
dicat in alieno morbo videlicet pleu- 
' nti- 306 
DE MORBO 
ritide, hoc tamen nonobitet, qvo 
minus id ipfum ad morbum attoni- 
tum posfit accommodari. Nam fi 
in pleuritide licebit purgare in prin- 
cipio revulfionis gratia, multo magis 
id licebit in morbo attonito,ubi fan- 
gvis ad cerebrum confertim ruens 
morbum excitat pleuritide multo 
graviorem. 
§.15. CumVallefii verbis appri- 
me conveniunt ea, qvae Salius Diver- 
fus Comm. ad Hippocratis lib. 3. de^ 
morb. ubi cum Praeceptor maximus 
in pleuritide enema praefcripfiifet-., 
fubjungit: Hac autem indicata, flu-. 
entium humorum revulfionifiat is face- 
re in morbi initiopoterunt) tum qvia~z 
facultate propria materias fluentes} 
qva ut plurimum fiunt biliofa , attra- 
hentia) eas d panibus fuperioribus ad 
inferiores retrahunt) tum qvia) ckm . 
modica abundet bilis) non copiofa in- 
dicatur evacuatio, qvare ea, qvaper 
efflere fit) fuflicit) cum eam modicam) 
qvd abundat) bilem poflitdloco affeHo 
retrahere. 
§. 16. Neqveetiam id tantum lo- 
cum habet in morbis,de qvo ex Opti- 
mo Sene multo plura poffent addu- 
ci,!oca,nifimodoaddud:a tam clara 
effent, ut a nemine in dubium pofi· 
fint vocari; fed & in latitudine fa- 
niratis Hippocrates deambulationes 
matutinas inter alia beneficia etiam 
..alvum folverc & a capite revellere^ 
docct,qvoniam όταν nevofifq η ηοιλιη) 
ες εωυτίώ τΑ 
^τίΐςΛξφα,λης το 
cum evacuatu efl alvus, ex reliqvo cor- 
pore , & ex capite humidum adpe at- 
trahit f calida cum fit. lib. z. de diae, 
tex. 40. 
5.17. Sedqvidmirum eRMafla- 
riam purgationem rcvuiforiam, nec 
apud Hippocratem nec apud Gale- 
num offendifie, cum tantae fit ofci- 
tanti^ , ut ioco citato apoplexiam 
morbis diuturnis annumeret, oblitus 
qvid fcripferit 1. pratt. med. 1 j. ubi 
apoplexiam dicit morbum acutunu 
fine febre aut etiam cum febre. 
ig. Sed nec ibidem fibi con- 
flat,qvia mox iterum fanabilem apo- 
plexiam vocat morbum diuturnum, 
eamqve cum paralyfi confundit, & 
tamen duobus capitibus interje&is 
demum de paralyfi agit. Qyid fit 
nugari lubens fateor me nefeire, fi 
hoc non efl. An hoc ferendum in_» 
publico Dodore? in tam illuftri 
loco? 
1 p. Licet autem h»c, qvae ex 
Hippocrate & Galeno ftabilivimus 
veriilima fint, nec ab ullo qveant in- 
fringi; tamen magna opus eft pru- 
dentia & circumfpedione, qvo loco 
purgantia revulibria adhibeamus, & 
qvo tempore qvibufve in morbis. 
Qvam enim illud fit periculofum, 
imo noxium in pleuritide, id integra 
Sxercit.x 2. in Sei.Med. fatis fuperqvc 
probavit coelitibus pridem adicri- 
ptus Dn. Van der Linden. Dari ta- 
men pofle tempus atqve cafum, in_, 
qvo ATTONITO. 
307 
qvo purgatio poteft efle conveni- 
ens , nimirum mox in principio, vel 
potilis inpleuritide fiente,cum mate- 
ria in latere aut mufculis intercofta- 
hbus nondum eft firmata, vel natura 
ipfa monftrat , dum eo tempore in- 
terdum maximo cum fru&u diar- 
rhoeam excitat. 
20. Prudentiam iftam ab o- 
mnibus exigit Hippocrates i.aph. 
24. ον ^Ίσιν παρέαν; ohiychag, 
φαρμαηειησι %ξέ~ 
ε^ > τί/τ 
πΌΐεειν· acutis morbis raro, & in 
initiis purgantibus medicamentis u- 
tendum : id^ non nifi optimaprame- 
ditatione ac judicio faciendum eft. 
Hinc eft qvod Hippocrates & Gale- 
nus inhujufmodi morbis maluerint 
clyfteribus qvam potionibus alvum 
fubducere, qvoniam minus illud pe- 
riculofum eft. Idemqve & ia mor- 
bo attonito faciendum eft, non tam 
propter periculum qvam qvod aegri 
nihil poffint aflumcre. 
§.21. Fruftra igitur Salius Diver- 
fus Annot. in Altimar i cap. 19. movet 
difficultates fuas, an nimirum ftante 
cruditate fit purgandum , & an pur- 
gantia poffint deglutiri. Potuiflet 
enim duobus verbis reipondere, ni- 
mirum non nifi in declinatione pur- 
gantia per os efle exhibenda. Fru- 
ftra fe torqvet Sennertus in refpon- 
dendo ad Salii objeftiones. Fruftra 
Nymannus vafe fuo cum longo ca- 
uii yulc in afpsranu 
illabatur arteriam. Sed miRis hifce 
ambagibus ore rotundo fatemur ni- 
hil prius per os eife exhibendi! qvam 
seger ad fe redeat, fed purgantia re- 
vulforia per alvum effe infundenda. 
§.22. Neqve enimenemata tan- 
tum ea educunt excrementa, qvse in 
prima corporis regione funt cumula- 
ta, fed & ea, qvse in aliis partibus et- 
iam ab alvo remotisfimis fuppetunt? 
fatis feliciter revellunt, pro facultate 
purgantium ea ingrediendum , vel 
Galeni teftimonio,qvi/z'Z'. 2. decom· 
pofit.med.fec.loc.cap.i. feribit: 
λυ ον τ της cula- 
στάσεως ττ^ς τ μη μονά τά xf 
τΐυυ το με^άξεον sxusvivf 
dt^d (c § σιμά τ^ηπατ^. Pluri- 
mum enim in hiftfmodi clyfiere re- 
vulfionis eft a^ evacuandum non fo- 
lum ea, qv^ funt in ventriculo & me- 
fient erioffid etiam in fimis hepatis. Et 
paulo ante Archigenis medicamenta 
cephalica declaraturus fummopere-» 
laudat evacuationem illam, qvae fit 
per enemata,nonob id tantum qvod 
efferant excrementa inteftinis con- 
tenta , fed & revulfionis gratia, qvod 
ea, qvae ad caput efferunturfubtus 
alvi deje&ione divertant. 
§.25. Redte ergo MaRaria lib. de 
febb. cap. 13 .dicit: CommuniterPra- 
Plicantes in apoplexia, lethargo ali· 
is hujufmodi morbis·,familiariter cly· 
fieribus utuntur, qva etfi adpartes Iti,, 
b orant es non poffiuntpenetrarejartfn-* 
revellendoprxclaram operam^ £βαηί° 308 
D E Μ O R Β Ο 
Confer ad Fernelium 5. meth. med. 1. 
& meth.med. 15. Jacchinum in^ 
9.Rhaf 9. Caefalpinum 5. Spec. art. 
med. 35. Hollerium de comp.med. 
p.m. 58· Rondeletium de med. in- 
tern.cap. de clyflere. Salium Diver- 
fum Com. in 3. de morb. Sennertunu» 
prati. i.cap. 53. 
§. 24. Rem acu tetigit Felicisfi- 
musPlaterus, utut malam alias de_j 
caufa & differentia morbi foveat 
hypothefin lib. 1. prax. cap. 2. Al- 
•susdn^tyfolicitandain utra fi flecie, 
& ut dejiciat flimulanda, cum ad re- 
vidfionem} tum ad fopitas facultates 
excitandas. Id fi mijfis in podicem a- 
eribsis fuppofitoriis & clyfleribtcs cum 
&gre alias dejiciant. Et mox: Cly- 
/mata non tantum antevenafellio- 
nem,fi ea fiat, ad inttflina eluenda \ 
fed &pofl eam: primum νχ emollien- 
tibus & fiimulantibus calidis,capiti fi 
appropriat is parata conveniunt · mox 
etiam ex fortiter irritantibus qva 
qvofi citm non retineant diutius, repe- 
tendayofiffeqventius^qvb morbus ma- 
gis urget ut in apopletticis. 
^.25. Haec vero ne qvifqvam pof- 
fit eludere, eodem capite in apople- 
xia fangvinea ipfi di&a,cum tamen.» 
revera non fit alia, idem praecipit: 
Alvi irritatio in hac caufa s fac fi d 
pituita fieret,revellit: idf per fuppo- 
Gtoria, vel clyfmata egregie ftimulan- 
minus tamen qvam in alia cau/hs 
Affirmantia, id fi mox pofl venam^ 
jvdtam, t^heic tanqv ampotiorprair e 
p. 26. Foreftus in ampliflima fua 
praxi multos curavit apopledicos, 
fed in omnibus nullo alio revulfionis 
praefidio fere ufus effqvam fridioni- 
bus&infufis per alvum, velutiexe- 
jus obfervationibus abunde patefeit. 
Id qvod merito calculo fuo approba- 
vit Nymannus, dum ita feribit lib. 
de apoplex.cap. 39.^.205.' ^yamvis 
clyfieres &fuppofitoria d vulgo rejici- 
antur^ qvod caput non attingant, fed 
[altem alvi excrementa fubducant: ta- 
men bifee evacuatis confecutionis ratir 
one^ alios vitiofos fiuccos, qvi in par- 
tibus fuperioribus , adeo fi capite ipfo 
harentfimulcommovere,eoffi ad infer 
riora , ut poflea per alvum ejiciantur, 
traherepojfunt. Ne qvid de eo dicam, 
qvbd prohibeant,ne alii humores pravi 
ex venis furfum in caput ruant, mor- 
bum fi auge an t,viaffi praterea,evacu- 
ata ed illuvie, qva in prima regione^ 
exiftebat, apertas fervent, ut per eas 
peccans materia ad excretionem im- 
primis fiimulata irritata facile de- 
fcenderepoflit. 
§.27. Inqvies: Si ergo tanta ab 
infufis per alvum in morbo attonito 
fperanda eft utilitas,qvare Hippocra- 
tes ea neglexit,nec in curatione atto- 
nitorum propofuit? Neglexerit ve- 
ro Praeceptor fideliifimus ? Infimula- 
tio nimis proterva, praecipitanterqve 
fadta, qvi turgent fere qvotqvot ac- 
curatiilimos autores ofcitanter evol- 
vunt, & nidlantibus adipiciunt ocu- 
hsr Jnfpicelib>^.deworb-nonprocul 
ab' ATTONITO. 
309 
ab initio^ non negiexiiTe deprehen- 
des. Ubi accuratiilimus Senex mor- 
•bi attoniti curationem fub titulo κε- 
φαλής odudn proponens jubet atto- 
nitum j o\tj άζη 
s enemaqvodbilemconfertim 
ducat injicere. Sed tum demum cum 
refpirationis libertati per fternuta- 
menta eftptofpedum. 
§. 28. Qvod autem lib. de vibl. 
ac ut. dum modum attonitos rite cu- 
randi docet,enematum nullam faciat 
mentionem,caufa illa eft , qvia duo 
illa revulfionum & evacuationum^ 
praefidia, fi prudenter & circumlpeite 
adhibentur, fomentum fcilicet & ve- 
naefedlio, judicabat plerumqve fatis 
eife morbo mitigando & ad declina- 
tionem perducendo , uti revera ef- 
fent, fi curationes noftras more Hip- 
pocratico juxta normam indicatio- 
num,ciim a morbi eflentia tum caufa 
dcfumpttvum inftitueremus. At_> 
vero qvoniam dapibus Hippocraticis 
relictis atqve fpretis ad Medicorum^ 
irrationalium popinam feftinamus, 
mirum noneft, fi, nidore praeconce- 
ptarum falfarumqvc opinionum cx- 
faturati, prseftantiffima verte, legiti- 
mae, rationalis, ac ut verbo dicam_>, 
Hippocraticae curationis fercula fp- 
ftidimus. 
§. 2 p, Ejufce naufea oboriebatur 
qvoq; Salio Diverfo, Viro alias haud 
fuperficialiter do<fto. Cum enim is 
Cowm. in lib. de morb. curatio- 
nem anginae, prout ibidem a Medi- 
eorum maximo tradita eft, explicai- 
fet,fubj ungit tandem: Sedbacprafi- 
dia penes me importunaforent vigen- 
te inflammatione, qvo tempore repel- 
lentia Sj regigerantia tantum conve- 
niunt. 
§. ;o. Non diffundam me latius 
in oftendendo eo,qvantam Praece- 
ptori inferat injuriam, imo calumni- 
am , dum falso eum erroris arguit, 
qvodfaitufaciflimum, fi hujus idef- 
fetloci. Hoc pauciHimis tantum di- 
cam. Si praeGdia nobis exhibuit im- 
portuna , aut faltem importuno tem- 
pore ea juflit adhiberi , facinus com- 
mifit vito probo indignum. Hoc- 
cinevero de Didlatore noftro praeiu- 
mendum? cui Macrobius taminvi- 
diofum qvam verum fcripfit elogi-· 
um. i. Satum. 6. nimirum,tamfalL·- 
r-e qvam falli fuiffe nefeium ? de qvo 
laborioiisfimus Foefius,qvoad vixit 
laudatisfimam hanc fovit opinio- 
nem , non aliam in Medicina facien-- 
da adhibendam effe qvam Hippocra- 
tis cynofuram ? Deinde pr&hdia ill^ 
qvae Salius cum Hippocraticis com- 
mutat omnibus cordatis Medicis 
tam putidum olent,ut nafum vix fatis 
posfint comprimere. 
51. Sufficiat limatisfimum de' 
iis exhibuiffe Dni Van der Linderu 
judicium e Sei. Med.Exerc. 8.$-75'' 
ubi, dum qvferitur, an incipienti in- 
flammationi repellentia & refrige- 
rantia conveniant, refpondet: Mihi 
& ratio & experientia perfvaflt, 
aliud 310 
DE MORBO 
aliud damnofius confilium ejfe, etiam^ 
in externis inflammationibus,imprimis 
fi qvidem Ιζυσιοηλαταΰ^ς fubfit. In- 
ter im nonnefcius itu pracipere & Me- 
dicos paflim corumf miniflrosChirur- 
gos, cui confentiebat Dodisfimus 
Kyperus 4. Inflit. med. 9.1 6. Repul- 
fio, inqviens, per refrigerantia & ad- 
firingentia potefl obtineri & ab im- 
peritis fiepe ufurpari, maxime in prin- 
cipio inflammationum , fedperitiores 
prorfus ab ea abflinent, & qvidem me- 
rito. 
§. 3 z. Sed, ut ad propofitum tan- 
dem redeamus, fi omnino infula per 
alvum dido loco praetermifit Hippo- 
crates , neqvaqvam tamen ob id cul- 
pandus eft, cum non opus fit omnem 
praefidiorum materiam oftendifle_» 
aut enumeraffe, fed abunde fit praefi- 
dia ipfa uno aut altero fubjundo ex- 
emplo propofuifie, qvorum dudu 
Medicus dodus etiam alia & fimilia, 
fi opus, excogitare posfit atqve inve- 
nire. 
§.33. Ergo revulfionis gratia^ 
mox in principio injicienda iunt ene- 
mata acriora & validiora, ut fpintus 
iis irritetur & impellatur ad difeuti- 
endum atqve abigendum id qvod no- 
xium eft. Acriora dixi & validio- 
ra,minime fruftra. Non enim fru- 
ftra magnas illas purgantium com- 
pofitiones, qvales funt, Hiera Archi- 
genis , Rufii, Pachii, vel Diacolocyn- 
this Galeni, & fimiles a veteribus in- 
vsntas & confidas autumo, ftd ut in 
magnis & pertinacibus morbis levi- 
oribus nihil juvantibus ad illas liceat 
defcendere, qvas ii hodierni Medici 
non negligerent, multorum gravisfi- 
morum morborum curationem per- 
ficerent,qvam levioribus fuis & blan- 
dis ad delicatiorem aegri palatum.» 
tantum paratis medicamentis magna 
cum artis ignominia non poliunt-» 
adipifci. 
^.34. Qvam vere Maflaria i. 
Prax. i p. Sane hinc puto fieri, ut hoc 
tempore ne^ epilepfia nef alii magni 
morbifanentur, qvod Medici nefciunt 
ex iis medicamentis bene ditiis fe expli- 
care, & ad valentiora devenire, qva 
magnitudini morbi proportione re· 
fiondeant, ut antiqviores facere con-· 
fveverunt. In eandem lentendam-» 
Heurnius Vir apprime dodus in-^ 
Meth. adprax. p. 537. Hinc nofira 
fape calamitas, qvod dum mitiora fe- 
llamur occafio c urandi pereat, ac ex 
curabili incurabile malum evadat. 
§.35. Praeclara habemus hac de^ 
re & cedro digna Jacchini verba, qVae 
omnium Medicorum animis liben- 
ter, fi pellem, infcriberem: Ignavi, 
inqvit, in 9. Rhafi. 5. noftri temporis 
Medici, dum re littis ducibus fucos fe- 
llantur , magnarum agritudmum cu- 
ram fiubfiulere. ^vis hodie comitia · 
les,qvis melancholicos,qvis elephantem 
morbum curari vidit t raro paralyfin, 
raro antiqvos dolor es,raro podagricos, 
^yod fane non alia ratione evenit 
qvdmqvQdfordamtdicamenia omifi· ATTONITO. 
311 
vunt, tum purgantia tum etiam alio- 
rum generum ficcantia & evacuantia, 
ovales funt Theriacifales, qvalis vipe- 
rarum efus. Dum enim contenti funt 
folo curationis nomine lucrum fane ca- 
piunt folum,fed honorem omnem artis 
detrahunt, qvafi ii folum morbi a Me ■ 
dico fanentur, qvi fonte fua fanaren- 
tur. ^vodvero magis indignandum^ 
efifioc efi, qvodfepe qvi morbi incura- 
biles ipfis perfiitere, a ruficis £/ mu- 
lieribus curari videas , non fine multo 
artis dedecore. Nthil igitur timen- 
dum efl fed audaci er propinandafed 
exploranda agri natura omnis , tum^ 
temperamentumyum habitus corporis, 
tum purgandi facilitas & alia. Haec 
ille,qvae fua fecit, Foreftus 9. Obferv. 
^.infchol. Sed qviseft,qvi adilla^ 
attendit, & rerum veritatemproxi- 
miqve commodum unice fe&atur. 
§. 36. Tov fiw ci/ αγιοις D.Era- 
fmum Schmidium, Profclforemj 
qvondam Rinthelenlem dodcilfimum 
me docuilfe memini , ideo longos 
qvofdam & graves morbos non cu- 
rari,qvod cauteria aftualia,qvae vete- 
res magno confilioinvenilTent & ad- 
hibuilTent,ut & alia fortiora medica- 
menta tam Medici timidiufculi 
qvam aegri delicatuli reformident-.. 
Sic eft; tam bene cum genere huma- 
no nunqvam agitur , ut vere bona_> 
multis placeant, 
37. Infundenda funt enemata 
ftatim in principio five de die fivo 
ηοόΐα morbus invadat, qvemadmo- 
dum & in iangvinis milfione per- 
agenda monuimus, idqve bis vel ter, 
fi opus, & eadem die repetendum eft, 
ulqve dum ipiritus fatis Rimulando 
irritatus atqve accenfus fangvinemu» 
agitare, ad partem afFedlamprope- 
rantem revocare, & in ea jam firma- 
tum abigere valeat. 
§•58· Qya in re fummoperelau- 
danda vemt Rondeletii prudentia.^ 
qvi inmeth. cur. morb. cap. 2 2. vali- 
diora illa enemata iterum in tres ve- 
lutl claiTes diftribuit, & ab imbecilli- 
ori incipiendo ad mediocre progre- 
ditur, & neqve hoc expedlationi fa- 
tisfacicnte ad fortiilimum tandem., 
confugit, qvod etiam Platerus facit 
i.Prax.i, Redle qvoqve optimi illi 
Viri herbas cephalicas appellatas ad- 
mifcent, idemqve faciunt Nyman- 
nus dcapopl.p. 208. & Hadrianus a 
Mynficht. in Tbef. & Armament. 
fett. 3 2. 
§. 3 9. At vero qvod olea infuper 
adjungunt, id vero nunqvam polium 
probare. Si enim acria debentefle 
hrec enemata & purgantium ea in- 
gredientium dofin ob id ipfum auge- 
mus, qvorfumadmifcenda erunt ea_>, 
qvae acrium & purgantium vim o- 
mnem viciffim obtundunt, qvod cer- 
te faciunt omnia pingvia. 
$.40. Cognovit hoc tandem Ron- 
deletius,ideoqve lib.de medicam, in- 
tern. p, 884. fententiam fuam mu- 
talfe videtur, dum feribit: Si clyfler 
acris fit fine oleo & emollientibus para- 
ή 312 
DE MORBO 
Magia etiam ftimulant & 
pungunt acriafola, qvam cum talibus 
junguntur. Nam nihilfan^ eft, qvod 
magis obtundat acrimoniam medica- 
mentorum qvampingvia vel multum^ 
humida. Sed parum abeft qvin o- 
mnem viciflim effundat gratiam^, 
cum mox fubjicit: ^vare ,fioleum^ 
ponendum, antiqvum eligatur, aut 0· 
mninbpratermittatur , nificum alias 
ratione conveniat, ut ad doloris feda- 
tionem coli,vel aliarum partium. Re- 
vera cautionem illam qvam dextra-. * 
manu obtulit, finiffm viciflim eripit, 
dum adeo infirmus eft in veftigio. 
Oleum fane eft oleum, manetqve-», 
h. e. retinet λιττα^ττ^ pingvetudi- 
nem fuam, etiam cum antiqvum eft, 
& licet rancor ifte,qvo antiqva olea-» 
fere omnia moleftalunt, majoiem-» 
caliditatem & aliqvalem acrimoni- 
am prae fe ferre videatur , non eft ta- 
men illa tanta, ut effecta a pingvedi- 
ne proprie manantia pofl.it impedire. 
In anodynis enematis purgantia a- 
cria & valida non convenire, fed e- 
mollientia & mitigantia tantum de- 
bere accerii plus qvam perfpicuumu 
eft. Nulla autem in morbo attoni- 
to doloris mitigatio indicatur. Prae- 
ftaret igitur nudam fimplicemqve ve- 
ritatem, qvae femper una eademqve_> 
eft, profiteri qvam titubando qvem- 
piam detinere. 
J. 41. Mynficht praeterea addit-» 
gummi ammoniacum, bdellium & 
^poponacem?fruftra,ut ego qvidem^ 
exiftimo. Si eifim iis purgantium.» 
vim cupit infringere & malignita- 
tem corrigere, jam non opus eft ulla 
virium imminutione aut corregio- 
ne, qvia Audio accerfunturpurgan- 
tia validisfima, & gummata illa ipfa 
opus habent corregione, tantiim ab- 
cft ut efferam validorum vim posfint 
corrigere. 
§.42. Qvod fi horum vim iis vult 
intendere, impingit in lege compofi- 
tionismedicamentorum, qvae vitio- 
fam eam judicat compofitionem-», 
qvaecunqve permiffa habet medica- 
menta cito & tarde purgantia. Co- 
locynthis enim cum cseteris citisfi- 
mae eft operationis, ammoniacum_j 
vero tardisfimae, qvia eff in numero 
aperientium atqve deobffruentium, 
cujus vis non ultra hepar & lienem 
& qvidem longiore demum tempore 
fefc extendit. Opopanacum autem 
licet remotiores corporis partes qvo- 
qve evacuare poffe putetur, non ta- 
men id facit tam cito ac alia in hoc 
enemate praefcripta. Bdellium de- 
niqve in numero purgantium pro- 
prie dictorum neqvaqvam locum 
hasffenus invenire potuit. 
^.43. Haec alicujus iunt mo- 
menti, ideoqve vulgares Prafticorum 
noffrorum formulae merentur emen- 
dationem , qvam qvilibet rationem 
componendi medicamenta edohtus 
pro aegrotorum fuorum ufu poterit-» 
admimftrare. Ego eo qvod fortis- 
fimum eff tale fubftKuienema,qvod, 
fiar- ATTONITO. 
313 
fi arridet, retineri poteft, vel ad illius 
rationem plura ejus generis alia qve- 
unt concinnari: 
R. Rad. cyclaminis, 
ireos noftratis, ana Unciam u- 
hellebori nigri, (nam 
Agarici trochifcati, ana Drach. 
duas 
Summit. centaurei minoris, 
lavendulae 
majo ranae 
Origani 
rutae 
Semin. carthami, ana Drach. 
tres. 
Sinapis, Drach. unam. 
Pulpae colocynthidis Drach. 
unam & femifT. 
Coq. lege artis (agarico, carthamo 
& colocynthide tamen in petialig.) 
infufE qvantitate aqvae communis. 
R. Colaturae Libram unam 
Benedidae laxativae 
Hierae Pachii,anaUnciamunam 
Salis gemmae, Drach. unam. 
M. F. Enema. 
§. 44. Fortiffimum eft illud^levi- 
oribus nihil juvantibus demum ad- 
hibendunynore alias fatis noto, Jufi 
fi autem decoctionem fieri in aqva_« 
fimplici, fi ea non placet lumi ejus 
loco poteft urina pueri, neqvaqvamu 
vero vinum, cujufcunqve etiam fit_» 
generis, qvodLeonellumfectife au- 
toreft Foreftus 10. obferv. yj· in^» 
fibol, nec hydromcl > vslut Nyman- 
nus concedit, qvia vinum celerrime 
caput petit, idqve vaporibus Tuis re- 
plet : mei autem propter iangvinis 
ebullitionem, qvam in multis con- 
citat caufanv antecedentem polfct 
augere. 
Fit interdum, ut enema in < 
je&um ilico effluat fine ullo frudu, 
tum ftatim aliud injiciendum eft, nifi 
iphin&er aniprorfus fit refolutus, qvi 
cafus plerumqve defperatus eft. 
§.46. Qyod fi enema debito tem- 
pore non reddatur, qvod itidem con- 
tingere poteft, irritanda infuper al- 
vus eft fuppofitorio acriore,vel,qvod 
valde probo, aliud enema ex fola a- 
qva vehementer falita calide injici- 
endum , ita ut ad libram unam aqv*e 
fimplicis addatur falis communis 
uncia una & femis. 
§. 47. Si vero enemata qvaecun- 
qve obftinate ab allidentibus recu- 
fantur,tantum fuppofitorio agendum 
eft,ubi valde arridet illud, qvod Hadr. 
a Mynficht. habet feti. 31. 
R. Trochifcorum Alhandal 
Agarici trochifcati, ana Drach. 
unam-» 
Hellebori nigri 
Foliorum fenae, ana Drachm. 
femis. 
Salis gemmse 
nitri,ana Scrup.unum. 
Mellis, q.f. 
F. lege artis duo fuppolitoria latis 
longa filis appenfis» 
CAE 314 
DE MORBO 
CAP. LXVII. 
Vomitoria beic male d qviiwfdam 
in ufam vocari. 
§. I. 
DEdimus efficaciflima &genero- 
fisfima revulfionum & derivati- 
onum ante morbi declinationem ad- 
hibendarum ex admirandoMedicinae 
parente praefidia,qvae,licet fintrevera 
umppoim> velut emphatice 
Aretaeum loqvi fuperius audivimus, 
h.e. praefidiatalia, qvae aperitiffimo 
artifice adhibita in morbo attonito 
ad declinationem perducendo,neqve 
qvid minus neqve qvid majus facere 
poliunt: minime tamen in iis ac- 
qviefcunt ifti, qvi, prilcis verifqve_> 
medendi rationibus atqve materiis 
obliteratis atqve repudiatis fubinde 
novas fabricant & divendunt, fed 
vomitoriorum ufiim vocant infub- 
fidium ad experientiam provocando, 
qvod obfervatum fit, crebris vomiti- 
onibus ad qvas in qvibufdam fubje- 
&is ipfa natura iponte fua vergere vi- 
deatur , prima ventris regionerede 
expurgata aegros paulo poft ad fere- 
dire, &qvos morti proximos putaf· 
fent, praeter adftantiumfpem revivi- 
fccre, docentqve id optime praeftari 
aqva benedi&a, vel mercurio vitae ju- 
fla dofi exhibito, ac mercurium qvi- 
dem alias tarde, operantem in atto- 
nitis confeftim fete exferere ope- 
rando. 
§.2. In horum numero prima- 
tum obtinet Riverius, cujus verba i. 
prax. 2. longiufcula qvidem funt, ad- 
fcribam tamen ut videant boni & 
candidi,qvantum famofis ejufce Pra- 
dticis Et fidendum : Sape vero acci· 
ditfacultates ejfie itor opprejfias, ut me- 
dicamenta in attum minime ducan- 
tur f at^ adeo etiam nihil operentur, 
qvodmaliominu e fi , & ita affeci ut- 
plurimumpereunt: attamen, qvia ut 
inqvit Celfius , qvando hujufimodi tem- 
pefiates ingruunt, remedia etiam cum 
ali qva temeritate rapiendafiunt o- 
mninbpericulum in hoc morbo ali qvid 
periclitari permittit. Nam ut Sere- 
nus habet: Medici hac potiora pu- 
tant , qvam dulci morte perire : Et ut 
idem Celfii^multa inpracipiti periculo 
re Ilefiunt, qva alias efifient omittenda. 
3. Ideo propofitis remediis non 
proficientibus ad ea, qva ex antimonio 
parantur, licet tranfiendere prafiertim 
ea, qva minus vehementiafiunt, qvalis 
efi aqva benedici a, ex croco metallo- 
rum compofita: qva per fiuperiora & 
inferiorapotentcr expurgans par/tam^ 
pitu- ATTONITO. 
315 
pituita copiam non folum e ventriculo 
partibuf^ inferioribus ,fed etiam e ce- 
rebro educit, ut hac evacuatione inter- 
dum agri liberentur. 
§.4. Et bona fide teftari pojfum_j> 
me virum nobilem ex primoribus hujus 
civitatis vidtfie, ter intra biennium ab 
apoplexia hocfiolo remedio liberatum, 
^vamvis autem nonnulli etiam viri 
dobiiflimi vomitoriorum ufum in hi [ce 
nffebhbus improbent, tamen experi- 
entia magis credendum efi \ qva etiam 
nos docet qv otidi ana experientia,pue- 
ros comate affebiosfale vitrioli vomi- 
tivopromptius & tutius qvam ullo alio 
remedio liberari. 
§.5. Cum Riverio facit Helmon- 
tius de lithiafi n. 51. feribens: Sape 
recentem apoplexiam pervomitiva, a- 
lias vero additis deinceps confortanti- 
bus loqvelamfenfiim atf motum refli- 
tui. Cui fubfcribit Franciicus Ol- 
vvaldus Grembs in arbore integra & 
ruinofa lib. 2. cap. 1. §. 10. n. 50. 
His omnibus prior itafentiebat Eu- 
ftaebius Rudius lib.\. art. med. cap. 
10. Tmofunt, qvi Paulum TEgine- 
tam & Aetium Amidaeum qvoqve in 
has partes trahere non verentur-.: 
cum tamen Viri ifti praeftantiflimi 
tam humiliter hac de re nunqvam-» 
fenferint. 
§.6. Mirari & demirari^qvin do- 
lere vicem omnium bonorum faepe 
ego foleo, videns, Medici nomen & 
dignitatem fuftinere hujus farinae 
homines,qvi qvidem qvoad ejus fieri 
poteft,videri volunt noxia qvaeqve^ 
devitare , fanitatis autem fcopum 
fernper affe&are, cum tamen temere 
& ratione haud bene fubdu&a plera- 
qve adhibeant praefidia obliti praece- 
pti Hippocratici G.Epid. i.aph. 17. 
prolati, μηίεν άν^ηΐΐ temere eiTe fa- 
ciendum aut praecipiendum. Et 1. 
Epia. i.Stat. 2. άσκειν τα 
ματα^ΰο· ώφελεαν, η μη βλαπ^ικ 
Duo in morbis Medico maxime funt 
exercenda: aut juvare aut non Iader e, 
7. Monitum fane egregium a- 
liqvoties a Gdleao repetitum. Si 
enim multo magis probrofum eft 
Advocato nocuiHe videri caufae cli- 
entis fui qvam nonprofuifle, qvan- 
tum opprobrium credimus infecutu- 
rum eife eum Medicum , qvi 
κάνοντας άσιων-αώτι ύγι&ανάυ- 
τ&ς ετπζγ^ι, id μικρήν λείψανου 
της ΰνυυάμεως αφο^μείται y ad<egro- 
tuntes ingrejfus cum deberet ad fani- 
tutem eos reducere etiam illudparum^ 
qvod reliqvum e fi virium aufer t^volw- 
ti ex Bafilio ait Stobaeus Serm, zqo. 
v. 6. 
§.8. Neqve tantum ipfi male a- 
gunt, fed etiam alios ad fimiliter fa- 
ciendum invitant experientiam alle- 
gando , qvo hamo parum cauti tiro- 
nes, facillime capiuntur, dum ad ra- 
tionis accuratioris libellam non fatis 
poifunt exigere calfam & tumultua- 
riam iftam experientiam. Viden- 
dum enim prius an fit fatis tuta,qvam 
recipitur. Videamus igitur an qvid 
boni 316 
DEMORSO 
boni ex iis , qvae Riverius nobis ob- 
trufit poflimus exfculpere/ 
§. p. Primo dicit: Facultates im» 
morbo attonito ita faepe eife oppref- 
fas ut medicamenta in adum mini- 
me ducantur. Locutio nimis ob- 
fcura & ambigua. Qvid enim pen_> 
facultates intelligit ? num anima- 
les? at illae in morbo attonito notu 
opprimuntur folum, fed penitus in- 
tercipiuntur. An vitales ? jam illae 
nihil aliud funt qvamfpiritus ipfe vi- 
talis. Cur illum non nominat? 
cum diftin&e fit loqvendum, praefer- 
tim in eo negotio ubi aliqvid pecu- 
liare , & a veterum placitis difcedens 
ftatuminandum eft. Spiritus ifte_» 
cum in attonitis nimis eft oppreflus, 
cur ab oppreffione illa moreHippo- 
cratico non expeditur ? qvem expe- 
diendi modum hadtenus ex divino il- 
lo Sene patefecimus. 
io. Si vero for tiifimdrum pur- 
gantium in enematis adhibitorunL» 
medicamentorum ftimulum non.» 
fentire,necexiis tin&urae qvicqvam 
extrahere valet, non opprimitur fo- 
lummodo, fed revera langvet, eo 
qvippe reda<ftus,ut mox fatifcat. Eo 
in cafu neqve ullum vomitorium ut- 
ut vehementiflimum frudiferum fo- 
re certus fum, cum revera tum res fit 
mali ominis, aegriqve tales ut pluri- 
mum pereant, fi vero omnino fpiri- 
tumviciffim excitandi fpes ulla reli- 
qva, aliis tamen id accurandum efle 
pv^fidiisimpofterumdosebitur. 
ί. 11. Deinde temeritatis Tuae pa- 
trocinium <(vaerit Riverius in Cclfi & 
Sereni verbis,idqve ut confirmari vi- 
deatur, addamus Hippocratis illa_», 
qvae funt lib. deloc. in hom. ταν νοστ;- 
fActmv ο, τη αία ζ^ηκινόαυοτατΌν ΰςιν, 
cv τ&τΌΐσι > Cum 
morbus pcriculofifiimus efi , in hoc o· 
•mnia audacius periclitari oportet. 
§. 12. Verum prudentiflima ifta 
Summorum Virorum confilia No- 
ftro neqvaqvam patrocinantur. Lo- 
qvitur enim Celfus de tali auxilio, 
qvod juxta rationis h. e. indicationis 
legem a morbi eflentia ejufve caufa-» 
defumptum eft, & de qvo certum, id 
praefidii genus unicum, vires autem.» 
aegri adeo fradas & imminutas efle, 
ut remedii adminiftrationem nullo 
modo ferre poffe videantur , fed ve- 
rendum eife, ut vel in ipfa applicatio^ 
ne, vel paulo poft moriantur. Tum 
demum temeritas aliqva accerfenda^ 
eft, fed non nifi in illo remedio, qvod 
cum ratione, falutis caufa erat in- 
ventum. 
i", ij. Ne dubites, fitne vera haec 
mens Cclfi,infpice verba ejus Itb.2.de 
re med. cap. i o. FieripotcFt ut mor^ 
t bus qvidem venafeHionem defideret^ 
corpus autem vix patipoffe videatur. 
Sed fi nullum tamen aliud appareat 
auxilium , perituruf<f fit, qvi laborat, 
nifi temeraria qv e % via fuerit adja- 
^tus, in hoc flatu boni Medici efi ofi en- 
der e, qvdm nulla fies finefangvinis de- 
trattume fit, faterif qyantus^n hac ΑΤΤΟΝΙΤ Ο. 
317 
ipfa re fit metus. Et hoc eft , qvod 
alias dixit: Fere qvos ratio nonrefii* 
tuit, temeritas adjuvat. Nimirumu 
talis,qvi contra-indicantia in morbo 
periculofisfimo plane negligens uni- 
ce in id incumbit, ut adhibeat, qvod 
ab indicantibus legitime eft mon- 
ftratum. 
§.14. Si cum his non coincidit-» 
■nens Sereni, non eft qvod nos more- 
tur. Hippocrates fane elegantifli- 
me ea expreflit unica fed emphatica 
illa voce qvod dici- 
tur de re tentata,cujus eventus & ex- 
itus cum periculo eft conjunctus, ceu 
patet ex Plutarcho in Cxiarejonwg μη 
^s^ptcifduudljcmfnv cv πίς ποΤ^οίς, 
καταψηφίσειμβμοι, ne periculum ad- 
irent d populo t fi. damnajfient. 
J. 15· Qvemadmodum autenu 
judices pii conicientiam fuam illae- 
fam fervare cupientes ex legis feveri- 
tate nocentes damnare, innocentes 
vero abfoivere folent,necqvicqvam-, 
facientes periculum, qvod a populo 
fibi videntobid imminere: fic etiam 
Medici boni eft cumahafervandi via 
non detur, generofum aliqvod auxi- 
lium rationaliter tamen inventum., 
adminiftrare, nauci faciendo pericu- 
lum illud, qvod virium jaAura vide- 
tur intentare, cummeliorfitnoxa.,, 
qvam mors Galeno. 11. meth. med. 1. 
/. 16. Et haec eft temeritas illa a 
Medico perito tempore neceffitatis 
in fubfidium vocanda, fi qvae alia eft, 
illa heic exulat, jubente Praecep toro 
Ub. αφόρων. p.m.68?· txwm J 
φυσικής αναρ &αν&ξωπχ > τμ) 
i%uu οξων. τΰτωυ «" 
^εις α^αθμός ^ι. Conare autem na- 
turalem te ej]e (Medicum) ad hominis 
habitum & vires reficiens. Horum 
autem nemo temerarius efl. His en- 
comium fcripfit Foefius in Annotat» 
Egregia, inqvit,^ Hippocrate digna-» 
praceptio, qva monet Medicum ut ra- 
tione 6Γ via, neq3 tantum experientia 
nitatur, fed omnia retia ratione & di- 
ligenti confiderationeperpendat, & ad 
natura contemplationem accommodet, 
fefe^ naturalem ac rationalem Medi- 
cum exhibeat. Verba ipfa memora- 
biliora funt,qvam ut ficco pede debe- 
ant prxteriri. 
^.17. Ρύσεως x<y* qvam non uni- 
us fed variae fit fignificationis perdo- 
fte teftatus eft Anutius iri oeconom, 
Hippocratis, unde repetere, qvi nefcit, 
poteft. Heic cum Hippocrates Me- 
dicum vult eife ph^ficnm, improbat-» 
& rejicit non folum omnem 'ιητςων 
d^uva p,icu>, Medicorum impotentiam, 
fed & άπ&&αΛ> imperitiam. Inepo- 
tentes funt, qvotqvotnon didicerunt 
medendi praecepta,atqve ob id timidi 
funt» Imperiti vero,qvi qvidem ea_» 
didicerunt,fed tamen exeqvi non no- 
verunt, atqve nb id temerarii Ginr_» 
μ9,ύ ddujuafjbttuu wi^oavh 
^-^ονττ,ς iis, αττ'χρ'ιΐυυ. Timiditas 
enim impotentiam indicat: audacia 
vero artis ignorationem, inqvit Hip- 
pocrates in legefub fn, 318 
DE MORBO 
λοιμός 'j οκνον In- 
fciti a fiduciam , prudentia vero cun- 
It asionem gignit, ajebat Thucidides. 
At1 vero in mortis necpraecipitanter ti- 
' midum nec temere fecurum ejfe opor- 
tet^ vereinqvitBallon. i.EpidpA 24. 
§. 18. Utrumqve genus cum Ga- 
leno non incommode vocaveris λο- 
γίΛΤξΞς νίύν άϋότκν ά^ημον^νταζ 3τη 
mv εςγον, Sermone Medicos, qvi qvi- 
dem Medici videntur, fed inepti, funt 
adfaciendum ,lib. depurg.facult. cap. 
5. Cum Hippocrate vero W ονομα,τι 
nomine-tenus Medicos lib.des 
art. 5.45· τ^ς df vJ^ov>h.c. Medicos 
exconfvetudine·^ vitae inftituto: do- 
dos peritos atqve prudentes autem_» 
ff φνσιν, hoc eft, fecundum naturam, 
fecundum ipfam rei veritatem. 
19. Sic enim Hippocratem.» 
haec verba accipere teftis maximus 
eft Galenus Com. 1 .in lib.de nat.hum. 
d$' νόιχαν [ώρ,π twv cd&pd- 
omv νομιζόρ^ρον η ^^ο^α-ζό^ρον» 
ονο^άζείν dtta^mv Ttbv TmXaa- 
ων. df' φόσιν xrt]' djufjju tuv 
ττζαγμάττύν Proqvibus 
en tibi elegantifiimam Hofmanni 
paraphrafin : κατά, νόμον feu fecun- 
dum Lepem infiituta.^ hominum vocat 
Hippocrates, qvod hominibus ita vide- 
tur ,qvamvis in rei veritate aliter fefes 
habeat: df φΰην, fecundum natu- 
' ram appellat idem, qvod in ipfa rei ve- 
ritate ita.fe habet, ut dicitur, qvando 
verba funt adaqvata rebus, utdrifio- 
teles loqvi folet. 
$. 20. Manifeftiftimumhoc eft ex 
ipfa νάμα definitione, qvam Ariftote- 
les t^dft, Rhetor, i. νόμ^ Koy^ 
el^iv κα^' ομολογούν κοι-. 
vim τηΚεούς^Χ eft oratio definitajuxta 
communem civitatis confienfium. Sic 
qvoqve accipit Ariftophanes in Plu- 
to νόμ^ φιλάν, confivetudo edi 
ofculandi. Qvid familiarius eft apud 
Jurisconfultos qvam hiijiqrem &, 
inveteratam confvetudinem legcm_» 
efle, imo derogare legi feriptae ? 
21. Nil qvicqvam peccabimus 
igitur,fi imperitos & indoctos qvos- 
qve Medicos dixerimus pro more_>, 
veterum df νόμον, Medicos ex 
Qvje fola facit, ut in nu- 
mero Medicorum habeantur, qvi ni- 
hil minus funt, qvin ex eadem opini- 
one Medicis veris aeqviparentur, non 
folum a plebeis, fed & a Magnatibus, 
fed a Viris dodtiifimis, qvod vix tole- 
randum. 
$. 22. Fuifle Pfeudo-Medicorum 
non paucos qvoqve Hippocratis sevo 
cernere eft 3 e loco non uno ubi erro- 
res eorum notavit. Hoc in loco Me* 
dicum genuinum ab iis prudenti 
confilio diftinxit, dum φυσικόν νο-γ 
cat, qvod idem eft οα^'φυσίν, i.e. fe- 
cundum r^i ipfius vw^item Galeno 
interprete. 
§. 2 j. Hoc igitur admirandus re- 
rum Medicarum conditor emphatica 
ea voce innuere voluit: Nonfuffice- 
re ad Medicinam facftitandam uni-/ 
verfalia artis praecepta noviiTc,fed re- 
qviri ATTONITO. 
319 
qviri fpecialifiimam rerum naturali- 
um , profertim qvo vel in homine_> 
ipfo funt, vel ab eodem affumuntur, 
notitiam,non aliunde qvam ex arte_> 
Medica ipfa petendam, affieverante_, 
DiUatore hb.deprifc. med. 
24. Υνωσις illa debet effie σα- 
non tantum dilucida &per- 
fiicua·,^ etiam certa & vera voce id 
ipfum volente. Qvodenim certum 
verumqve e fi,i d maxime na- 
turale dici meretur. F.ft iρβ Natura 
rerum veritas, qvod ipfa fibi femper_» 
conftet, vera & certa omnia faciat-., 
nihilqve habeat fucati,fed omnia fin- 
eera contineat, & qvam per omnia-·, 
ars imitatur, ut tamen affieqvinon_> 
qveat, ex vero feribit Foefius in ceco- 
nom. in voce φύσις- 
$.25. Qvcmadmodum Domino, 
qvem non novit, haudqvaqvam ex 
officii ratione convenienter famula- 
ri aut fervitia proflare poteft mini- 
fter,fic etiam naturo, cujus minifter 
& imitator Medicus verus eft, mor- 
bum fananti fuppetias, five primam.» 
curationis partem abfolvendo, five_^ 
manca inchoataqve ejus munera ex- 
plendo,ferre omnino neqvit, nifi dia 
ei fit perfpe&iffima. 
^.26. Qyld vetat indederivare_j 
laudatiffimum dium morem a ple- 
rifqve bene-conftitutis Germaniae ci- 
vitatibus hodieqve ftudiose ferva- 
tum,dumMedicos fuos ftipendio pu- 
blico profpedos appellant Phyficos ? 
Conftituuntur autem ii qvinqvepo- 
tiffimum ob caufas: i. Ne unqvam 
tempore neceflitatis defit Civitati 
Medicus peritus civibus in morbis 
operam praeftiturus. 2. Ne cunu 
morborum Epidemiorum prsfertim,] 
malignorum tempeftates ingruunt, 
& caeteri fui juris Medici contagium 
vitando fuga ferecipiunt intutum-», 
cives omnimoda Medicorum opera 
deftituantur. 3. Ut pauperibus ae- 
qveac divitibus ad Medicinam adi- 
pifcendam aditus pateat. 4. Ut Me- 
dici ifti ex officio qvotannis ftatuto 
tempore pharmacopolia vifitando^ 
pharmacopoeos Magiftratus autori- 
tate impellant ad comparandum uti- 
lia & necefiari a, ac ad divendendum 
ea jufto legitimoqve precio. 5. Ut 
fint,qvi obftetrices prius examinent,1 
qvam ad officium publicum admit- 
tantur , iifqve in difficilioribus cafi* 
bus confilio neceffario fuccurrant. 
5. 27. Praeficiendi autem huie 
muneri effient ήι™» 
Ariftoteli i.Sthic.i o. Cafaubo- 
no vero in Epiftola ad Ducaum Midi· 
eorum nobiHflinai didi, qvi fci unt effie 
fe Naturo miniftros,eamqve ideo inu 
omnibus fibi imitandam effie, qvi p-^ 
mnia faciunt j^Ao^v, fecundum ra- 
tionem h. e. qvi ex certa rerum noti-j 
tia depromptae indicationi innixi, 
talem remedii materiam admini- 
ftrant, qvae fatisfacere indicationi 
poteft & fatisfaciet,fuas modo partes 
natura peragat, do d e illud explican- 
te: 320 
DE MORBO 
te Dno. Van der Linden Sei. Med. Ex- 
erc.y. 31. 
18. Sed qvod in aliis officio- 
rum generibus omilibus , idem heic 
qvoqve prava obtinuit confvetudo, 
ut etiam K^cojp^oiQfiermone Medi- 
cis Hippocrati in lege appellatis obli- 
qve aditus pate.at. Hi vero cum re- 
rum naturalium imperiti morborum 
eaufas reCte inveftigare non posfint, 
ad Medicinam factitandam funt in- 
epti. De qvibus non immerito cum 
Polybio lib. z. # 3. bi/lor. qvxras: 
•πή οβελοί ϊατφίηάμνχσιν αγώντ©* 
τας αίτιας των τα ιτωματα ty&fi' 
σεων; Cui ufui &grotis Medicus e fi, qvi 
eaufas affefluum corporis ignorat ? 
Ejufmodi Medico Ariftoteles gravi 
morbo decumbens fcite refpondit: 
μήτε, inqviens, ως βοηλάτίω με fi· 
^άττ^ε,μητε ώς σκαττανεα·, ^ι· 
ί^ά^Λζ) ·ζ^Ή^ν tLuo asriaV} ατως ε^ας 
έτοιμου το τγμ^<^· Neme cu- 
res, ut bubulcum velutfojforem .· fed 
prius caufam edoce, fic me promptum-» 
habebis ad obfeqvendum^i^MZ 7E- 
liano 9. Variar. z 3. 
§. Z9. Phyficum ergo vult Hip- 
pocrates non rerum naturalium pri- 
mis principiis inhaerentem, fed ulte- 
rius progredientem, & infpeciecu- 
jufqve rei eaufas profundius infpici- 
entem,· id expresfit his verbis τσ^ρς rd 
tIw ε^ιν όξων, 
ad hominis habitum vires refici- 
ens qvidem fonant illa ad verbum, 
ted plus eft in Grassis qvam in 
Latinis. Latet enim in his proprie» 
tas individualis indicibilis,neqve fiib 
fenfum cadens, vo- 
cant,qvi vocibus tantum fuperbire & 
rerum cortices lambere folent, dc-» 
qva Gal. 3. m. m. y. icite fcribit: tya 
eft,' « φυπν άκ^ως η- 
τπςάμον , οϊον ΐ^πνοω τόν 
Ατχλητπον, αυτός α$ qv&xrt&h· Ego 
vero fi & propriam cujufqj naturam-» 
accurate explorarefcirem, qvalem dE- 
fculapium forte mente concipio, talia 
forem. Et Ballonius 1. Epidem.pag, 
38· poft dilucidum ejus rei exem- 
plum, Magni refert ad prudenter me- 
den dum non duitatis tantum, non-» 
domus peculiarem habere notitiam-^, 
fedcujuff ΐeanimo im· 
preffam tenere. 
§. ;o. varie apud artis no- 
ftrae Antefignanos accipitur: Primo 
pro omni eo qvod ftabile firmumqvc 
eft, nec facile folubile aut mutabile^ 
& tum opponitur τη difpo- 
fitioni. Secundo pro partium foli- 
darum ftrudura ac compofitione, 
qvx confiftit in crasiitudine & graci- 
litate, & ea acceptio uiitatisiima eft. 
Tertio pro figura, qva aliqvid fiat, ja- 
cet aut repofitum eft. Loca Hippo- 
cratica &Galenica harum acceptio- 
num vide fis apudFoefium in Oeco- 
nom. ^varto pro temperamento 
mufculorum totius corporis Autori 
artis med. cap. 50. 
p. Nulla harum fignificatio- 
num textui pratenti poteft adaptari, 
cum ATTONITO. 
321 
cum revera nulla iit tanti, ut Medi- 
cus ab ejus exa&iflimaperfcrutatio- 
ne prudens, vel eam negligentius re- 
fpiciendo temerarius appellandus 
veniat. Temeritatis ut ne Medicus 
iniimulari qveat, maxime ei refpici- 
endum eft ad id, qvod in arte facien- 
da eft omnium difficillimum; unde_> 
ei adjumentum debet advenire, ne in 
praefentium cognitione & in futuro- 
rum praefeniione fallax, in curatione 
vero fruftraneus deprehendatur. 
§. j z. Cognofcendorum autem-» 
difficillimum nihil aliud eft qvam_» 
η ϊ^ίη φυσις ; pxiipria QMjuffa 
naiiUM, velut artis noftrae Parens lo- 
qvi amat, i. Epid. 3. inprincip. Lo- 
cus ipfe praeclarus eft & dignus ut in 
omnibus morbis praecipue vero fe- 
bribus curandis Medicis qvibufcun- 
qveinrecentiffima fit memoria,con- 
fer Foef. in Comm. Dn. Van derLin- 
denMed.phyfioL 3.1 p. &M.phyfjy. 
33. σωματ(&, 
φύσις , differt corpui a corpo- 
re, natura a natura, inqvit Hippocra- 
tes,^flat. tex. 8. Et lib. de faEt. tex. 
6. Democritus idem fcripfit Hippo- 
crati in Epifl. & έλυμελίύυυ rd σκήνε· 
^·, uniiwfgrn.corpori* naturam Me- 
dico confiderandam efte fvadet-.. 
Conf. Hippocrat. devet. med.tex. 3 6. 
§. ergo hoc iQ locode- 
notat non tantum habitum in fpecic 
fic diiftum, fed infuper temperamen- 
tum tam totius qvam partium, tam_» 
commune qvam proprium. Eft e- 
nim ftilo Laconico familiariffimum 
fub eo,qvod maxime confpicuum eft, 
etiam ea, qvae funt obicuriora, com- 
prehendere. 
§.34. Sic per TwM&lib. z.pror* 
rhet. & lib. 3. Epidem. fiat, peftil. fr- 
pius Hippocrates intelligit τΖώ 
rd σύ^Λτ^> τ^υυ firtcu εκάςα 
κ^,σιν > corporis formam & propri- 
am cujufqve temperiem, Galeno ex- 
pofitore. Sic per άφωνίαυ) ununb 
maxime manifeftum iymptoma o- 
mnium animalium adionum inter- 
ceptionem denotare freqventiffime 
folet. Sic in cachexia a habitu viti- 
ato morbus denominatur, cum ta- 
men vifcera pleraqvt omnia fint ma- 
le affeda. Confer Ballon. de virg, 
& mul. morb. cap. ^.p. w. 3 2. 
$. 35 Dum ergo Hippocrates 
Medicum prudentem jubet refpicere 
habitum»innuit,ex habitu tanqvam-. 
remanifefta atqve obvia inqve fen- 
fus incurrente id qvod in Natura^ 
magis eft abfconditum indagandum 
elfe. Abfcondita autem eft qvam 
maxime, fi qvid aliud proprietas cu- 
jufvis individui nulla lingva dicibi- 
lis. Hanc qvam eleganti Hofman- 
nus ex ore Scherbii exponat fimili vi- 
de fis apud eundem in Comm.uf.part, 
«•444· 
§. 3 6. Nec aliud volunt, qvae fe- 
qvuntur; Nam τη jungitur 
vis, qvod pari difficultate utrumqve 
cognofcatur, imo qvia pofterius abs- 
qve priore omnino nefcitur. Vires 
enim 322 
DE M.ORBO 
enim licet firmamentum fuum ha- 
beant in partibus folidis, difpofitive 
tamen ab iis tantum dependent, cum 
revera alimentum pofcant a fangvi- 
ne,fundamentum autem qvaerant in_> 
folo fpiritu. Annon igitur haec o- 
mnia prius diligentisfime inqviren- 
da & accuratisfime cognofcenda_> 
funt priufqvam de viribus vel con- 
flantibus vel fradis judicium fit fe- 
rendum ? 
§. 3 7. Fruftra vires fortes qvaerun- 
tur in partium fingularum denfitate 
& mufculorum optima conftitutio- 
ne, nifi fangvis qvoqve fit moderatus 
& bonus. Fruftra etiam iniangvine 
moderato & bono, nifi fpiritus qvo- 
qve fit multus aut unitus. Vide de 
his celeberrimum Lindanum. Sei. 
Med. Exercit. 13. 38.^ 
§.38. Haec omnia qvi in aegro- 
tis latis examinaverit, & eorum du- 
&u indicationibus omnibus fatisfa- 
tere conatus fuerit, αςα^μος cl?i 
, baudqvaqvam temerarius eft. Sic red- 
duntur ea ad fenfum magis qvam ad 
verbum. 
§.39. Στάθμη proprie eft funicu- 
lus , qvo utuntur fabri imprimis li- 
gnarii, ad exigendam lignorum re- 
«ftitudinem, qvem qvidam rubrica, 
alii creta, alii vero atro qvodamli- 
qvore oblinunt. Latinis vocatur_> 
amusfis. Gellio vero hb. ult. cap. 
^It. linea. De eo inftrumento infi- 
gnis locus eft apud Ammonium in^ 
Categorias driftotelis f. Archita. ως 
2$ ο τέκνων τη ςά&μη κερ-ξητα^ οργή" 
νω το^ς των τε όξ^ν ^νβ 
λων ι^των καμπύλων: ομοίως'.ο όι~ 
κο^όμ^ τη κα%τω jtdcf.Kg/νύση τχζ 
οξ&χς μύ ^ύτας των τοίχων, 
^vemadmodum faber utitur amufll 
infirumento ad exigendam lignorum 
rcSiitudinem aut curvitatem : fic et- 
iam domorum fruUor perpendiculo 
exigit parietes recine fint nec ne_s^ 
Hinc ςαίνμάομοα, ad amufim dirigo, 
& ςαβμητνς, ad amufpm dirigibilis, 
άςάθμητ^ vero, cumqvo^αςαθ- 
^^Foefii judicio convenit,&,qvod 
ad amufim dirigi non pote fi. Is cum- 
incertus atqve inflabilis fit nunqvam 
non temerarius eft. 
§. 40. Vocis proprietatem ftudi- 
oferefpexit Plutarchus in Ehemiflo- 
cle, cum fimile vocabulum adjungit, 
& alterum altero explicans dicit add* 
μα,λ^ άςά^μητ^, nec fibi con- 
flans nec ufdemfemper confiSlens. At* 
tamen fi proprie magis loqvi & re&i- 
us rem aeftimare velimus 
eft, q vi addj ςάθμης^fine amuff aut a- 
mufli haud infiruttus eft. Ille vero 
reilitudinem aut curvitatem alicu- 
jus rei exploraturus,annon temerari- 
um fumet judicium? 
£.41· Summatim ergo hxc eft· 
vera & genuina (nifi penitiflime fal- 
lor) Praeceptoris mens: Optimo at- 
qve nobililfimo Medico futuro ante 
omnia opus efie,poft adeptam plena-j 
riam univerfalium tam naturalium^, 
qvam prae terna,turalium rerum co-y 
gmtio attonito. 
323 
gnitionem, etiam particularium ac- 
curatiffima qvoad ejus fieri poteft co- 
l gnitione & examinatione ex habitu 
viribufqve tam fanorum qvam aegro- 
rum elicienda, nifi fine amnsfiin n- 
pere moliendo velit deprehendi, h.e. 
fine prudentia in curando temere o- 
mnia facere. Monitum hoc vere au- 
reum facile obtinuit, ut a propofito 
paululum digrederer, imprimis cum 
Foefiusheic in aliqvibus mancus, in 
qvibuldam vero nudus fit. In viam 
itaqve redeundum eft. 
§.42. Vomitum in morbo atto- 
nito cum temeritate qvam ante dixi- 
mus non eife accerfendum ex eo ma- 
nifeftum eft , qvod nullum five im. 
morbo ipfo five ejus caufa reperiatur 
ejus indicans, fit vero qvod maxim- 
opere prohibeat variis modis. 
§.43. Qvomodo enim ventricu- 
lus a vomitoriis agitatus, inflatus, 
tenfus atqve aeftuans diaphragma-- 
•non premet, pulmones nonar&abit, 
cordis iemitas,qvas liberas & perme- 
abiles efle oportet, non conftringet ? 
Mirum fane erit, fi in tanta collu&a- 
tione & conatu infelix aeger non ce- 
lerius fufFocatur, ut Jafonis Ziricaei 
jam mea faciam verba. Id vero con- 
firmat hiftoria, qvam idem Jafonre- 
fert de Praetore inter pocula attonito 
morbo correpto,cum enim Medicus, 
qvi etiam convivio intererat opem_» 
aegroto laturus pennam popofciflet, 
eamqve oleo intii.ilam in fauces & 
gulam ufqve dimifiiTct, qvo crudus 
& nondum in imum delapfus cibus 
excuteretur per vomitum fadum, ut 
inter manus vomitum molientis ex- 
piraverit. 
$•44· Judicet ledor, an non fatis 
gratioius m lympofiarcham fuumj 
fuerit hic Medicus dum officiofe il- 
lum occidit, uti Sidonius loqvitur z. 
Epift. iz. Idemqve Platerus obfer- 
vavit non tantum cum arte vomitus 
cietur, fed etiam cum iponte vomen- 
di conatus attonitos urget. Et Se- 
ptalius cavendumfvadet 6. Animad- 
verf. med. 66. Vomittis fugiendus* 
tumqvod ager in hoc motu fe ipfum~s 
adjuvare nefeiat: tum qvod*cumfe_3 
erigere neqveat, potius fuffo caretur ; 
tum qvod in repleto corpore vomitus 
caputreplerefoleat. Stibii ergo ufus 
in hoc morbo, potisfimum in paroxj- 
fmo j efl fugiendus. 
§.45. Eft qvidem vomitus in mul® 
tis cerebri morbis fatis proficuus, fed 
tantum iniis, qviperconfenfumfi- 
unt: iniis vero,qvi per elfentiam af- 
fligunt,eum valde noxium eife fanio- 
rum Pradicorum calculo dudum eft 
comprobatum. Vide Bertini Me- 
dicinam/. \^.cap. 17. Hinc nonfi- 
negraviflima ratione Trincavellius 
i.Confilior. 7μ inloqvendi&audi- 
endi difficultate vomitum timet, ne_j 
fiat major evaporatio ad caput, & 
major fluxio. Ecqvis enim eft , qvi 
non experitur, qvoties vomitus fibi 
paulo vehementior oboritur, multos 
cx 324 
DE MORBO 
qk inferioribus partibus vapores hu- 
morefqve ad cerebrum deduci ? 
5. 46. Graviflimae praeterea funt 
rationes, perfvadentes etiam in aliis 
morbis, ubi tantum non impendet-» 
periculum,potius ad dejecftoria qvam 
vomitoria medicamenta defeenden- 
dum efle, qvas cum Thomas a Veiga 
numero feptenario incluferit, & do- 
diflimepropofuerit, audiamus verba 
ejus Comm. in art. Mefi. cap. q^.p.m. 
159. Humores,inqrix, innata gravi- 
tate defeendunt ad intefiina facilius, 
qvam ad ventriculum confcendant, 
funtfi multo plures, latioreffi mefa- 
raica vena dporta adinteftinatqvdms· 
ad ventriculum delata: tum intefiina 
natura ipfa excrementorum fufeeptio- 
ni paravit, cum fi fint membra ventri- 
culo ignobiliora,incolumius eo deferen- 
tur noxia. Adde qvod brevior vias 
eft d corporis mole per mefaraica vafa 
ad intefiina, qvam ad ventriculum^, 
trattus vero humor cum medicamenti 
vi expelli non pofflt, fed recipientis 
membri, tanto majore facilitate ab in- 
leflinis excernetur, qvam d ventriculo, 
qvantb majore commoditate intefiina 
in excernendopraflant, ob duplicemus, 
qva pollent excreioria utra fi membra- 
nam. Illa vero ratio vel vahdifiima 
tfi, qvod etiam Hippocrate ipfo aut ore, 
robufiiorem naturam rcqvirit vomitio 
dej cilione. Inqvit enim (7. aph. 62.) 
purgandos effle robufios qvidem fupra, 
debiles vero infra. Sed & Galenus 
fi. EraH. 17.) cautior in vomitoriis 
meticulofiorfi. Jamfi Galenus timei 
afflictationes vomituum, qvare confu- 
lit commutari in dejebtoria, nobis tan- 
to qvam Galeni tempore infirmioribus, 
merito cavendafiunt,nec nificautifflme 
aggredienda, relinqvendafi agyrtis & 
circulatoribus illa cum multorum inte- 
ritu temere confidentium. Ha&cnus 
§.47. Dicis: Atqvi ob revul(Io- 
nem vomitus poterit efle auxilic, 
qvamob caufarn etiam Hippocrates 
interdum eo utitur, Vieluti ex 4. aph. 
6.patet, Galenus qvoqve 4. meth. 
med. 6. & 1;. meth.med. 11. qvselo- 
ca cum capite praecedenti fint addu- 
da, non eft qvod ea heic repetamus. 
Refpondeo: Ita eft, fed non in mor- 
bo attonito,ut in qvo Praeceptor lon- 
ge praeftantiora & tutiora praefcripftt 
revuliionum praefidia, nimirum fo- 
mentum, venaefedhionem & fimilia-»» 
Prudenter igitur Senncrtus antimo- 
nialia omnia ablegat propter vomi- 
tum, qvem purgando fimul movent. 
48. Tertio ad experientiam.» 
provocat Riverius propriam , qvod 
perfamiliare eft omnibus, qvi ratio- 
nales videri volunt, fine ratione ta- 
men Medicinam exercent. Qvo de 
veriiiimum eft judicium Petri Mona- 
N\\in Epiftohs d Scholtzio collectis ep. 
232. Reti epronuncias, fallax effle 0- 
mne experimentum, rationem autems 
ducem certiorem. Plerumq2 enim, qvi 
hac reliEta, undiq3 illa captant & cor- 
radunt, tandem fi e fua f ufirantur, 
etiam- ATTONITO. 
325 
etiam fi aliqvamdiu illis fatis feliciter 
ufi videantur. ^^od fi enim cafus 
incidat minies fieqvens perturbatiorve 
cujus fimilis ante illis non occurrit, ibi 
vero boni ifli expcrimentutores magis 
muti fiunt, qvampificis, & qvo fie ver- 
tant plane neficiunt. At ne^ in tali- 
bus ars defierit, qvi ejus prafcriptums 
fieqvuntur, fied ex fi/mp tornat ibus cau- 
fias invcfiigare jubet, ex qvibus omnis 
retia deinde & legitima petitur cura- 
tio. Deferturam qvoqve eife Laza- 
rum experientiam fuam certus fum, 
ii non aliis praefidiis revulforiis, fed 
tantum vomitoriis fuis contra mor- 
bum attonitum pugnabit. 
49. Educere fortiffima illa ex 
antimonio confeCta vomitoria ma- 
gnam pituitae atqve feri copiam non 
folum e ventriculo & vicinis parti- 
bus, fed etiam e cerebro facillime Vi- 
ro concedo. Sunt enim vires medi- 
camenti mihi perfpeCbilimae, ut qvo 
ipfe faepe graviflimos & refractarios 
caeteris non neglcCtis exrirpavi mor- 
bos, etiam qvartanam intra o&idu- 
um. Proprium corpus e) us medica- 
menti dextre adhibiti utilitatem non 
raro feniit,qvas inter infignis & obli- 
vioni neqvaqvam tradenda eft illa_>, 
qvamexaqva benedi&a appellata in 
Norvvegia affampta percepit. 
$.50. Eram continuis doloribus 
inteftina mea nunqvam non velli- 
cantibus faepius vero excruciantibus 
a multo tempore obnoxius, qvos nec 
ulla purgantia live fortiora five blan- 
diora, nulla lenientia, nulla difcuti- 
entia aut diflipantia poterant lenire 
nedum abigere, ufqve dum crocum^ 
metallorum Chymicis didum in vi- 
ni hauftu infunderem (dofin non ad- 
icnbo, qvam periti Medici noverunt, 
cjeteri arcendi funt a fimilibus,) & 
per nodem in loco calido aflerva- 
rem. Colatura mane aflumpta in- 
credibilem primum per os rejeci bi- 
lis,feri acpituit#copiam: mox alvo 
foluta primum excrementa prodie- 
runt more confveto, deinde una cum 
fero aliifqve inter fe mixtis diverfis- 
iimis humoribus excrevi lumbricum 
latum infexpartes qvafdam longio- 
res qvafdam breviores difruptum de- 
cem ulnarum longitudine, figura ad 
amuflim tali qvali pingitur a Senner- 
to lib. 3.praei. p. 2 febi. 1. cap. 5. vel 
aTulpio/z^. i.obfcrv. cap.^i· ut o- 
vumovo non poflit eife magis fimile. 
Eo excreto tanta per vices infeqveba* 
turferi exiguis albicantium^ermiu^ 
frndnlis permixti copia, qvantam in 
corpore meo etiam majori contineri 
noncredidilfem. Ab eo tempore», 
etiam evanuerant dolores ifti acer- 
biifimi, nec unqvam hadenus funt». 
reverfi. Simile qvid videre eft apud 
Salmuthum 1. obferv. med. 4 5. 
§.51. Libentisfime igiturRive- 
rio conceiferim, poife interdum be- 
neficio hujus medicamenti eaextir- 
pari mala, qvae aliis remediis nun- 
qvam funtcefiura: minime vero in 
morbo 326 
DE MORBO 
morbo attonito, falto{n non in prin- 
cipio obcaufas modo allatas. 
52. Experientia illa a Viro ter 
intra triennium eo remedio a morbo 
attonito liberato defumpta,valde lu- 
brica eft. Vel enim deceptus eft in 
morbi fpecierecfte determinanda, & 
carum,lethargum,coma,aut fimilem 
morbum habuit pro apoplexia, qvod 
ex inferiptione capitis allegati non_. 
■fine ratione fufpicor: « ομοιότη· 
•πς 8 μόνον το7ς ό^τνχρσιν,αΐλα ufij 
σοϊς dyofyfc 'ιατςόις φέρ^σιν αίτιοι. 
Si enim fimilitudines non folum t^vi- 
biulibet) verum citam optimis Medicis 
imponunt , ceu Galenus loqvitur_j 
Com. ad 4. apb. 2. ex Hippocratis 
b.Epid. ^.apb.ofl. QvisRiverium 
folum eximet? vel morbus fuit ad- 
huc in fieri, nondum tamen fadus?& 
tum ex vomitorio utilitatem ali- 
qvam fperandam efie fangvine exi- 
iftente valde impuro nemo ibit infi- 
cias , modo Hippocraticae curationis 
non fit prorfus ignarus. At vero 
heic fermo eft de morbo attonito fa- 
do. An autem poft morbum in u- 
fum fint vocanda, du&u Praeceptoris 
ex feqventibus fiet clarum. 
CAP. LXVIII. 
Etiam Sternutatoria & Eeficatoria ad 
liberam fluxionem retle adhiberi. 
§. ί. 
ΪΝ eorum qvi liberum fangvinis in_» 
cerebri arteriolis ftagnantis flu- 
xum operantur inftrumentorum e- 
numeratione {xx^^in Art. n. etiam 
Sternutatoriis & Veficatoriis locus 
fuit conceflus, ut, fi forte omnium.» 
revulfionum & averfionum inftru- 
mentis lege artis ufurpatis jugula- 
rumqve fe&ione legitime admini- 
Rrata morbi attoniti materia vel nul- 
latenus vel non fatis loco affe&o 
moveatur, & fpiritibus influxuris 
nondum fufficientem praebeat viam, 
etiam illa a prodente Medico in fub- 
fidium qveant vocari. 
/. 2. Etqvantum qvidem ad Ster* 
natatoria attinet, plus qvam notifi 
fimum eft Hippocratem Sternutatio- 
nem in graviffimis morbis valde pro- 
ficuam efle cenfuifle. Sic enim ait 
lib. progn. tex. i j. cv τοϊσιν αώλοισι 
νόσημα σι τοίσι ^αναττο^εςάτοισιν όι 
ττ/αξμο} λυσνπλχσιν, w a/iif morbis 
letbalijfimis (praeterqvam pulmonum 
& pleurae) ftemutationespro fiunt. Ad 
qvae verbaCarolusValefius duBourg- 
d i e u; ^vidni vero fialumrefit fignum 
Sternutamentum, cum etiam gravifii- 
morum ATTONITO. 
327 
morum morborum admiranda fit the- 
rapeia : nam appoplediicos adhibitis 
ptarmicis five Sternutat oriis fenfibus 
reftitutos viderimus} ut faltem ante- 
acia vita crimina facra exomologefi 
expiarent 3feq. commendarent numi- 
ni y cum c at era remedia morbipertina- 
cia eluderet. 
3. Unde vix qvifqvam PracH- 
cantium Medicorum repetitur, qvi 
non ad Sternutamenta in attonitis 
qvoqve confugiat. Potenter humo- 
res in cerebro etiam commovent Ster- 
nutat ori ayqv a Er r hin a acriorafiunt 
fua acrimonia cerebrum ad expellen- 
dos humores noxios valde ftimulanL, 
& irritant, ait Nymannus, lib. de a- 
popl. cap. 46.p. m. 334. de qvo ta- 
men qvidam adhuc dubitant: alii 
vero Sternutamenta prorfus rejici- 
unt^. 
§. 4. In dubitantium numero eft 
Ballonius lib. t.Epid. pag. 6. fcri- 
bens : Nonnullis prafertim vino de- 
ditis Apoplexia. Qvidam in Apople- 
xiam cadit, omnibus modis agitatur, 
pulvis hiera injicitur in nares. An-* 
ita agendum ? Obfervarunt Apople- 
^icum injecto fimili pulvere Epilepti- 
cum extitifie. calidiora m os & 
nares ad Sternutamentum excitan- 
dum injiciuntur, qvia cruda omnino 
materia efi, amovenda, fiunt. Pro- 
pterea etiam ea penitus amovere vi- 
detur Rondeietius Obferv. in cap. de 
apopl.p. m. 110. Sternutamentum-^, 
ineptit,provocare (qvodpervulgato er- 
rore fatim omnes faciunt} n&xiums 
eft,qvia humor biliofus in corpore cere- 
bri efi, non in ejus ventriculis. Itaqve 
Sternutatione non potefi excuti. Pra- 
terea agitatione capitis & pettori* ce- 
rebrum repletur humoribus adfe tra- 
filis. fjvare fi emutatio non condu- 
cit fed etiam Udit plurimum. 
^.5. Verum enim vero , fi ea_r 
Rondeletii mens eft,ut Sternutatoria 
medicamenta nullo modo & tempo- 
re adhibenda efie velit perfvadere-,, 
vehementer errat: fi vero exiftimet, 
eanonjiifi poft univerfalia remedia, 
h. e. evacuationem, revulfionem & 
derivationem applicanda efie, opti- 
me fibi conftat & fentit. Nam pag^ 
praced. 108. fcrip ferat : Sternutato- 
ria pofi illa umverfalia remedia appli- 
cantur tuto , fed circa principium non 
fine periculo. 
§.6. Qyo etiam aurigare viden- 
tur qvotqvot de morbo attonito uti- 
lia pofteris reliqverunt praecepta-» 
Heurnius lib. de morb. capit, cap. 13. 
aperte fcribit: Cavendum ne ineunt e 
morbo utaris Sternutamentis, nam fu- 
mis caput replent, qvae tamen paulo 
ante commendaverat. 
$. q. Cum Heurnio geminus eft 
Lonerus lib. de apopl.p.m. 489. idem 
profefius. Mox ab initio,dtt,Sternu- 
tationes ciere nocet,qvoniam cerebrum 
undiqs tam fecundum ventriculosfuos 
qvam corpus eft humiditatibus refer- 
tum repletumq3 nec qvicqvam loci re- 
fiat, in qvejn per trudi vel amandari 328 
DE MORBO 
poffit humiditaSjfed agitatione capitis 
& pellor is f ut fit in Sternutationibus, 
cerebrum magis opplctur humoribus ad 
fe t rallis , qvod adeo non fit, ubi cere- 
brum prius expurgatum ab humidi- 
tatum maxima parte vacuum falium, 
fiaciumjs naHumfuerit , in qvod hu- 
miditates ex ejus ventriculis & aliis 
partibus expelli pertrudive pojfunt. 
Ideo poft hac intra nares fu filetur ali- 
qvis pulvis fi emutationem movens, fi- 
qvidempropter liberioremfiirationem 
magis hac qvam alia dolidiore forrnd-^ 
narium meatus obflrnente deleblor. 
8. Optime ita cenfet Loncrus 
& praeeuntem habet Hippocratem^, 
qvi j. de morb. 3. attonitorum cu- 
ram proponens,ita fcripfit ,· Txrv ην 
βχλη j^pp-iedaetv ,^ρ/άν xluo κεφΛ- 
Tdubi ταμων αχάπν£ι<ην πνιέαν· 
ην ο ο^υωη εχη, π\αρμ*ς εμτπιέ&ν 
ufftbai κεφαλία) κα&αίξαν κχ- 
φοκη^ευω^εσι, Hunc fi velis curare, 
caput fovere & fecando refiirationem, 
i.e. laxamentum/^m Si vero do- 
lor tenuerit, etiam fiernutationes ex- 
citare oportet caputpurgare levibus 
& odoratis. Vides Hippocratem^ 
poft univerfalia praefidiaadminiftra- 
ta demum adSternutatoria medica- 
menta devenifte. 
9. Imo nec poft morbum atto- 
nitum natura vel arte curatum iif- 
dem abftinuifle perfpicuumeft, ex 2. 
de morb. 21. ubi fic fcriptum eft: ην $ 
εμφρων οκφυ^ τον νχσνν} 
μνακομίΰΌζ ώονον σιτιοισιν^ εττίιυυστι 
^οκεη\%ύαν^ες ταξ ρίνας αναντ^ 
φάρμακου (q 2^Ai?mv όλίγας ημέ- 
ξαζι κατιτίβίκον Οοςτπ&ν, Si vero 
mentis compos fiat morb umfi effugiat, 
& cibis eum refeceris., at fi ita tibi vi- 
deatur valere indito in nares ejus me- 
dicamento}&paucis diebus interjebdis^ 
dejeblorium ( medicamentum ) biben- 
dum dato, 
§. io. Ex qva vero medicamen- 
tum in nares attonitorum indendum 
vel infufflandum debeat efte materia 
non eft qvod valde fimus foliciti, 
cum maximis, medioxumis & mini- 
mis ea fintnotiflima , imprimis ho- 
die , confvetudine nares fuas vel er- 
rhino vel ptarmico qvodam velli; 
candi plus fatis invalente: qvam rc- 
de, videat qvifqvis fanitatem pro- 
fundere, lufumefie non autumata, 
cum enim Sternutatio fit vehemens 
& totum corpus percellens aeris lon - 
go fpiritu attrafti ex capite pulmoni- 
bus expulfio, nemo non videt, eam_» 
non nifi neceilitate id jubente effe_> 
concitandam. 
§. 11. Ex qva Hippocrates fuum 
defumpferit Sternutatorium & alios 
defumendos praecipiat videre eft, loco 
cit.tex.z^. οΗ^τηςπνρρης έγχανες 
τας ρίνας £μύξναχ avS^ χαλκχ. 
A fomento vero in nares myrrham & 
aris florem infundito. Re^tene id fe · 
cerit nec ne, breviter aperiendum.,. 
Qvid myrrha fit prioribus feculis 
valde fuit controverfum & inutili- 
bus dilputatiunculis obfcuratum_j. 
Nos A Τ Τ Ο Ν Τ Τ Ο. 
329 
Nos cum Diofcoride & omnibus fa- 
nionbus cenfemus eHe Ucrymam_» 
arboris in Arabia nafcentis,qvam A- 
nazarbeus i. de medicinal.mat.cap. 
78. dicit 
^ξυ-ανηκίώ, Amaramy odoratam^a· 
cremiale facient em. Amaror non_» 
fine partium tenuitate eft, ob qverru 
myrrha ad profundiora penetrare^, 
fangvinem attenuare, vaia aperire^», 
vifcerum obftrufttones expedire apta 
nata eft, acrimonia has virtutes non-» 
parum adjuvante : Amaror & acri- 
monia odoris plenitudinem fere ha- 
bent conjun&am fpirituofae fubftan- 
tix teftcm. Ciim autem ευωδία fpi- 
ritui humano valde iit accepta, eva- 
porando facile poteft ad cerebrum.» 
adfcendere, in ejus profunda fe inii- 
nuare, jam receniitis facultatibus via 
fternere, fuo acumine fternutationes 
excitare atqve fic fangvinem in cere- 
bri arteriolis morantem loco movere 
valebit. 
$.u. Qyoniam veroobWorAijK- 
εμφρων » attonitu/ 
tnentis iterum compos faEtus, h. e. ad 
fereverfus omnia fegnitcr &obfcure 
videtur fentire, Hippocrates myrrhae 
particulam ex floribus aeris adjungit, 
qvac non tantum vehementius ab- 
ftergat, fed & roiione fua altius pene- 
trare & fanfum naturalem excitare 
qvita iit, non tam ad fpecio*um me- 
dicamentorum apparatum & delica- 
tulum adflantium oculum qvam ad 
eorundem efficaciam Kipicieado, 
§.i$. Viden'qvamcircumfpe&us 
fuerit Hippocrates in invenienda ea 
auxiliorum materia, qvaeindicatio- 
nibus flatu inatis certiiUme fatisfa- 
cereapta nata iit natura non invita. 
Ut idem faciamus omnis nobis ope* 
ra eft impendenda, nifi maximo no* 
ftro immerito velimus audire Medi- 
ci rationales, qvodeqvidem fieri non 
Coteft, nifi morbi effentiampenitus 
abeamus cognitam, arqve ex ea ve- 
ras edotfli iimus eruere indicationes 
certa auxilia evidenter monftranteSo 
§. 14.. Qvid vero vulgus Medi- 
corum heic audeat in propatulo efl 
iis, qvibus artis penetralia adire, nec 
inveftibulo faltem haerere & datum 
& volupe eft. Hoc certum eft,illum 
haec & fimiliaaltofupercilio conte- 
mnere,atqve ideo multis utilitatibus 
privari, qvibus graviorum morbo- 
rum contumaciae potuiflet occurrere. 
§. 15. Poftenoribus feculis ad 
Stcrnutatoria etiam veiicatoria fue- 
runt adjunfla, q vae tenuiflimas qvaf- 
dam in cute relinqvunt particulas, 
qvas dum fpiritus profligat, fimul fe- 
rum eliminat,atqve fic veficam attol- 
lit. Unde multiplicem experiuntur 
utilitatem qvotqvot bubonibus pe- 
ftilentibus,febribus malignis, arthri- 
tidi, catarrhis, & omnibus omnino 
morbis, qvi materiam fuam fero de- 
bent, vel faltem eam fero habent per- 
mixtam, medicas admovent manus. 
16. Sic & in morbo attonito, 
cumfangvis in cerebri arteriolis 
w 330 
DE MORBO 
cnv committens valde ferofus eft, ea_» 
multum pofle, fpiritum laceflendo, 
ut morbi materiam loco moveat,& fi 
pote expellat,nullus dubito, qva inu 
re ingentem Pradicorum numerum 
habeo 0|U«04/^ov>qvamvis paulo ali- 
ter ifti rem explicent. 
§.17. Utrum vero etiam Hippo- 
crates Veficatoriis in morbo attoni- 
to fit ufus,dicere non aufim, cum in_» 
illius fcriptis altum de his fit filenti- 
um. Si qvid tamen fufpicionibus 
concedendum eft, opinor,Coum Se- 
nem ut in ftyli brevitate & vocunu 
fignificantia, fic& in medicamento- 
rum efficacia admirabilem efle, qvo- 
rnodo & in morbo attonito fe prae- 
ftitit, dum particularem arteriarum-» 
cerebri evacuationem fternutatorio» 
medicamento emoliri fatagens flores 
aeris in ufum vocat, qvibus omne id 
efficere conatur, qvod fe longe pofte- 
riores Veficatoriis perficere allabo- 
rant. >. 
18· Coi exemplum imitandum 
fibi proponant, confulo,praxin aufpi- 
caturi, & morbo cognito indicatio- 
nibufqve fecundum artem ftatumi- 
natis efficacia conqvirant medica- 
menta, qvorum virtutes a multis fe- 
culis fufficienter fint exploratae & in- 
concufsa ratione confirmatae,· nec 
faciles aures praebeant bellatulis no- 
vorum medicamentorum fuccinato- 
ri!>us,nifi & aegrorum falutem & pro- 
priam exiftimationem in fummunu 
velint adducere difcrimen. 
CAP. LXIX 
Confeflionem Anacardinam, fiheria- 
cam [milia male attonitis adhiberi. 
SUnt, qvi pro auxiliorum materia 
qvoqve venditant Confe&ionem 
Anacardinam, theriacam,mithrida- 
tium;caftoreum & fimilia , qvx fe- 
brem excitando morbi materiam de- 
betdifcutere autabiumere , in qvo- 
rum numero funt Dominicus Leo- 
nusjohannes Heurnius,Daniel Sen- 
nertus,Gregorius Nymannus &plu- 
§. i. 
res alii j Leoni verba funt: Omni 
ingenio certandum efi, ut Ele fluarium 
Anacardinum cum hydromelle per os 
adflomachum defcendat: unius defis 
fingulo die fit drachma una. Provo- 
cat enim febrem^vaprafentaneum re- 
medium in hoc affeflu ejje fokt, & ma- 
teriam pituitofam exficcat & refolvit. 
Iit paulo poft: ^vod /i ob tempus ni- tnis calidum ufus confetiionis Anacar- 
dina nimis fufjetius fuerit , ejus loco 
detur theriaca vel mithridatium aut 
cafloreum cUm hydromele. 
§. i. Prudentiores tamen hoc non 
audent,nifi poft generofiora prtefidia 
& in morbi declinatione,qvodHeur- 
nii verba arguunt le&a lib. de morb, 
capitis cap. z j. Si fangvini mixta 
materia videbitur findatur cephalica j 
dein clyfma injice vel glandem ; a ca- 
floreo naribus injetio fler nutet, & opo- 
panacis galbani & euphorbii parum_s 
diffolve in oleo amygdalino amaro, & 
de eo guttulas aliqvot naribus & auri· 
bus impone. Deinde cafloreum in- 
fundatur cum pipere ex aqvafalvia 
oxymelite,veltranfglutiat anacardina 
compofitionis drachmam unam aut al- 
teram.cumpauco oxymelite vel tuntun- 
dem theriaca vel mithridatii· 
§. ;. Haud aliud prse fe ferunt_> 
Sennerti verba, i. Prati.med. z. cap. 
j j. fcripta: Confetiio anacardina,ut 
in omnibus cerebri frigidi morbis fic 
belc fummopere probatur, perfe eams 
exhibendo (modo ager ad fe redierit, 
(y medicamenta folidiora admittat^) 
vel cum aqva vita dijfolvendo. Et~. 
paucis inrerjeftis porro fcnbit: Non- 
nulli cateris non juvantibus febrem^ 
excitandam effle, qva prafentuneum fit 
ad materiam pituitoflam exficcandam 
refolvendam remedium : pro- 
pterea confetiionem anacardinam_i 
cum hydromelite vel alio conveniente 
liqvore unius drachma pondere exhi- 
bendam senfent^ 
ΑΤ ΤΟ NI T Ο. 
331 
4· Qyam fententiam videntur 
haufiife ex Mefue fcribente, qvod E- 
leduarium anacardinum ventris to- 
tius inferioris & cerebri affe&us fri- 
gidos compefcat,fangvinem reddat-· 
puriorem,& inde fpiritu animali pur- 
gatiore & tenuiore reddito , fenfus 
omnes, apprehenfionem,intelledum 
& memoriam juvet, coloremqve vi- 
vidum corpori tribuat. Et exRhafi, 
cui Confe&io Anacardina di&a eft 
Theriaca Paralyfis, Tortura &Apo- 
plexias. 
§.5. Verum enim vero, qvam fpe- 
ciose haec dicuntur, tam perniciose a 
credulis & incautis adhibentur, cal- 
culo non fatis fubdu&o. Nam ut_. 
de Anacardio primum dicam, verum 
qvidemeft in frigidiufculis &pitui- 
tofis corporibus crudiore fangvine_j 
abundantibus eumpfein calidiorem 
commutando anacardinam confe&i- 
onem aliqvid pofle, qvod exMefues 
verbis evidenter colligitur: at vero 
in calidiufculis, velut attonitorum ut 
plurimum fant, corporibus eandem 
non tantum inutiliter, fed & maxi- 
mo cum damno adhiberi jamdudum 
compertum eft. 1 
§. 6. Multa enim funt in medio 
exempla eorum, qvibus confe&ionis 
hujus ufus peftime ceffit, adeoqvi- 
dem, ut qvidam ab ejus ufu maniaci 
fint fa&i & catenis opus habuerint. 
Qvod non ignoravit Rhafes, dum ca- 
lidiflimos anacardios, & frigidis ae- 
gritudinibus oblivioniqve auxilium 
fare. 332 
DE MORBO 
anacardinam attonitis neqvaqvanv 
adhibendam» cum in fanis corpori- 
bus ejus ufas tam male cedat. Qvid 
autem dicendum eft de Theriaca-», 
qvam Leonus fubftituit, fi ob cali- 
dum «gri temperamentum calidum- 
qve aerem confe&ionc anacardina 
uti non licet? Nunqvid illa fine, pe- 
riculo & cum fru&u attonitis poteft 
exhiberi ? Neqvaqvam. Qvomam 
nec bafis nec esetera theriacam ingre- 
dientia ullam attonitis afferre qvc- 
unt utilitatem 
fin theriaca unanimi o- 
mni um, qvantum ego qvidem fcio> 
confenfu conftituere dicuntur vipe- 
rae,vel potius trochifo viperini fpeci- 
ofis teftimoniis ex Italia in totanL# 
Europam transportati, fed maximo 
fuo immerito , qvod liqvido depre- 
hendere poterit, qviiqvis fepofita au- 
toritate & praeconceptis opinionibut 
abjedis aeqviorc rationis lance o- 
mnia pompofam theriaces compofi- 
tionem ingredientia voluerit ex- 
pendere. 
$. io. Nulla incautis Juvenibus 
major &damnofior poteft obvenire 
peftis , qvam magna medicamento 
alicui a multis annis conciliata fa- 
ma, qvte multorum oculos adeo per- 
ftringit , ut ad accuratum ejus exa- 
men icfe nunqvamdemittant, nec vi- 
dere poffint qvot & qvantae circa pri- 
mam inventionem & obfervationem 
commiflae fint hallucinationes,etiam 
a lenibus faeptufcule cQnjfidentiori- 
ferre, fangvinis tamen aduftionem- 
generare, ac f ortaffis ad amentiam», 
perducere: deniqve veneni non ex- 
pertes cfle & humores adurendo oc- 
cidere,ftatuit, & varias contra ftran- 
gulatorium eorum venenum antido- 
tos conqvirere allaborat. Confet». 
Hofmannum x. 54. 
CTfeq. 
$. 7. Qya vero fronte aufi funt da- 
re medicamentum calidiflimum & 
£cciffimum,in qvarto gradu Serapio- 
nis judicio, qvi vinum liqvorem be- 
nignum & humanae naturae familia- 
riffimum attonitis concedere flagiti- 
um autumant ? imo, qvi ne dyftcres 
qvidem cum vino parari permittunt? 
Utiliffimam difficultas illa Heurnio 
expreifit capiti fupra ci- 
tato annexam: Moneo tandem, in- 
qvit, non temere incumbendum effe in 
tifum rerum calidarum trdine tertio^ 
(multo miniis qvarto) maxime/fue- 
rint tenuium partium, (f ex plurimis 
aereis ffirituoff^ partibus confli te- 
fint. Nam in illis affectibus , ubi hu- 
Tnorum luxuriat copia ,prafertim fan- 
geinipermixtorum, fuffett ut horum u- 
fus efl. Hac enim cum calore fuo ca- 
put plethoricis caufis augeant, agtr in 
periculum abripitur, maxime nondum 
tFudcuato corpore, fi corpore non ad- 
Vio diemfuerit frigido. Ahoqvin enim 
fufis humoribus caput implent^ mor- 
hu» vire i acqvint eundo. 
§. 8. Jure igitur Medicus corda- 
m jubeat wtulare confeiUonem»# ATTONITO. 
333 
bus qvamprudentioribus. Hocin- 
primisfadum eft circa theriacam o- 
mnium alexipharmacorum Reginam 
& canti ubivis gentium teftimatam_>, 
ut non credatur fallere pofle: cum 
tamen in viperarum natura invefti- 
ganda a tot feculis longiffime & tur- 
piter iit aberratum. 
11. Ecqvis enim eft, qvi nefti- 
at , famigeratiflimos autores prodi- 
diife, tantam efle fcrpcntum cum fo- 
liis fraxini,betonicae, fagi, qvercus & 
aliorum antipathiam,ut mortem po- 
tius fubeant, qvamhis fefe commit- 
tant ? cum tamen nemini non obvi- 
um iit , qvam libenter ferpentes di- 
dtarum arborum & herbarum fron- 
dibus fiveiiccis five viridibus fe con- 
tegant , & qvamfeftinent,ut fefe fub 
iis pollint occultare. 
§. ii. Qyis ncfcit Nicandrum, 
Galenum,Plinium,Serapionem, ^E- 
ginetam,Avicennam & plerofqve an- 
Ciqvorum Philofophorumdmo ex re- 
centioribus UlyiTem Aldrovandunu» 
certiflimum eiie perfvaiumhabuiife, 
qvod hominis jejuni faliva interfici- 
at ferpentes? qvod tamen jamdu- 
dum compertum eft fabulofum. 
H· *n ^a^cn' le&iono 
adeo hofpes eft, ut non viderit, e.inb 
i. Antid. viperas praegnantes a 
trochifcorum compofuione arcere? 
dubio procul de viperis ova habenti- 
bus intellegendumeft : cum tamen-» 
& femellae, & magnae & corpulentae 
caiteris praeferantur, qvae fane eo 
tempore , qvod oportunum judica- 
tur, nonlunt fine ovis. 
14. Omitto prorfus aniles de_» 
mirabilibus viperae cum muraeha a- 
moribus fabulas ab ipfo Nicandro 
credulo vulgo atttibutas , &ab An- 
drea apud Athenaeum lib. 7. deipn^. 
cap. 1 juxta Cafaub. velcap.19.jwc·* 
te Natalem Comit, falfi convi&as. 
§. 15. Hocfaltem ingenue pro- 
fiteri non verebor, duo in viperis in- 
primis efleconfideranda, de qvibus 
a multis annis non immerito dubita- 
vi, qvamvis neminem videam, qvi 
non de iis fit maxime fecurus. Al- 
terum eft, utrum vipera» habeam ve- 
nenum proprie didlum : alterum-, 
vero,utrum earum caro-aartute pol- 
leat alextpharmaca. 
5.16. De priore tam certi funt, 
ut vix qviiqvam reperiatur, qvi noiu 
viperas fumme venenatas proclamet, 
inhoc tantum diverfi, qvod non iru 
una omnes venenum illud reponant 
parte, vetuftiffimis illud per totum-· 
corpus difperfumeiTe autumantibus: 
aliis caput & caudam: aliis iblum 
caput accufantibus : aliis iterum-, 
fel: aliis liqvorem mandibularem-, 
tantum venenofum jeftimantibus3 
Hi pofleriores, ut majoremfempen^ 
veri praebuerunt fpeciem: fic & po- 
tiorem invenerunt applaufum. 
17. At vero cum certis experu 
mentis innotuerit, flavum iftum ti- 
qvorem in veficulis fub viperarum 
dentibus falcatis contentum innoxie 
ia-r. 334 
DE MORE O 
in corpus afliimi, ut llluliris Franci- 
fcus Rhedus inde in eam devenerit-, 
opinionem,didum liqvorem nonni fi 
vulneribus infufum venenofum efle: 
nondum fimpliciter his poffum af- 
fentiri,fed magis cxa&am & omnibus 
numeris abfolutam ea de re adhuc 
expeito experientiam. 
ig. Qyamvis igitur in re tam 
dubia difficultatibufqve pleniflima, 
qvae ereitiora ingenia tamdiu exer- 
cuit, vix certi qvid ftatuendum fit-.: 
tamen certis phoenomenis adduitus 
fufpicor, vel dentium viperinarum 
extremas & fubtiliflimas cufpides 
tam alte in animantium corpora^ 
[adigi,ut inde particulae qvaedam in_> 
membranofis partibus relinqvantur 
dira invehentes fymptomata; vel fla- 
vumiitum liqvorem mandibularum 
per vulnufcula venis communicari, 
& in fangvine gangraenam excitare.» 
inevitabilem , nifi cito fuccurras, 
mortis caufam. 
§. ip. Priori fententiae libentius 
adhaererem,qvoniam ea admifla faci- 
lius refponderi poteft ad omnes diffi- 
cultates de viperarum natura agita- 
tas: & ratio eam varie confirmare^ 
videatur modo animum offendant-, 
a praeconceptis opinionibus vacu- 
um. Nam 
20. Plufqvam notum eftqvam 
acerba homini obtingant fympto- 
mata ex punitura animalculorum 
l etiam minimorum qvoties extremi 
Opicis qvicqvam paulo altius in cor- 
pus adaiti relinqvitur, qvod aeru- 
mnofo fuo exemplo fatis comproba- 
vit Nobiliflima apud Fabricium Hil- 
danum ^.Obferv. Chirurg. 79. ma- 
tronatui ex pun&iuncula vefpae itu 
dextro metacarpo accepta ftatim ob- 
oriebantur dolores maximi, inflam- 
matio, febris ardentiflima, delirium, 
freqventes vomitiones, ventris con- 
ftipatio, & plura alia cum praefentif- 
fimo vitae difcrimine, epidermide fub 
finem curationis ablata. An ideo 
vefpafuit venenofa, aut aculeo fuo 
venenum communicavit? Non pu- 
to. Nam longiore & acutiore prae 
apibus vefpae armatae funt aculeo, 
qvem penitius in corporis partes pof- 
funt adigere,& fi non totum,tamen-, 
ejus particulam ibi relinqvere enu- 
meratorum fymptomatum autorem, 
cum &apes aculeis fuis eqvos necafi 
fe compertum fit, qvos nemo fanae 
mentis venenatos dixerit. 
21. Nec ab animalculis tan* 
tum tot tantaqve hominibus obve- 
nire qveunt mala, fed & ab inanimis 
rebus,qvibus nemo unqvam venena- 
ti qvicqvam attribuit, idem accidifle 
planum faciet funeftus fummi Ana- 
tomiciAdriani Spigelii cafus ex pun- 
itura vitri extiniti. 
/· 22. Qvanto expofitus fuerit-, 
periculo fponfus Lubecenfis ex in- 
confpicuo fere vulnufculo ab acicula / 
Aqvifgranenfi in manu finiftra acce- 
pto erudite more fuo edocet Vir ma- 
ximo fuo merito Celeberrimus Dn. 
Simon ATTONITO. 
335 
Simon Paulli Regiorum Archiatro- 
rum primus Amicus, qvovis nomine 
colendus,in aurea fna defebb.malign. 
παρεκβάσν. §. 32. Integra ibi re- 
cenieturhiftoria , ad qvam benevo- 
lum Ledorem remitto, ut ex ungve, 
qvod ajunt, leonem xftimet. 
§.23. Satis fane videtur repetitis 
Illuftris Dn.Rhedi experimentis con- 
firmatum, maxillarem viperarum li- 
qvorem altius vulneri impreifum, 
fangviniqve communicatum morti- 
ferum exiftere ,· nec mirum , ciuru 
haud difficulter exigua ejus portio 
fangvinis malTae communicata ejuf- 
dem συςασιν naturalem poffit dilfol- 
vere, partes alienare , ferum beni- 
gnum in virus convertere, atqve fic 
fpiritum internecioni dare, qvod ex 
omnibus e viperae morfu fuperveni- 
entibus fymptomatis demonftrare_j 
polfem,fi ex profelfo hac de re feribe- 
reinftituilfem. 
24 Poffitne vero famigeratus 
ille viperarum liqvor innoxie intra^ 
corpus non a brutis tantum , fed & 
hominibus faepiufcule aifumptus ve- 
neni nomine proprie venire , de eo 
adhuc valde dubito, nifi etiam alias 
res veluti funt vitri fradi frufta, lucii 
dentes, apum aculei & fimiles fan- 
gvinem corrumpendo aeqve gravia-> 
mala invehentes in venenorum claf- 
fe reponere animus fit. 
£.25. Relido autem viperarum, 
fi qvod habent,veneno, porro viden- 
dum eft, cur 
cantatam illam compofitionem the- 
riacam a tot feculis appellatam. Ob 
vim earum alexipharmaram ajunt o- 
mnes. Ubi autem illa? Per toturm> 
corpus & inprimis per carnem di- 
fperfa, refpondent audader. Qvi- 
bus hoc poliunt demonftrare argu- 
mentis? Heic haerebunt pleriqve. 
16. Rem acu tetigifie atqve_s. 
enuclealfe vult videri Qvercetanus 
in Pharmacop. dogm. reflif. cap. 23. 
dum non trivialem aut omnibus ob- 
viam rationem fe heic adhibiturum 
promittit. Qyam vellem promiffis 
ftetifiet, & nihil fine caufa, ut gloria- 
tur, dixiifet! Primoydxiyluce meridia- 
na clariuspatet, viperas vere & autu- 
mno abundare & vigere jb;r> tuebas 
ejjentiis βνε balfamo natura pretiofo 
& radie ali, qvia novatum βε ponunt 
induere & renovare pelle, veter e ab· 
jepta. 
$.27. Nulla erit injuria,fi dixero, 
ipfis tenebris & denfa caligine haec 
eife obfcuriora : qvis enim non videt 
heic committi petitionem principii, 
ut vocant, cum dubium velit probare 
peraeqve dubium? Si ob id caeteris 
animantibus vivaciores funt viperae, 
& pretiofiore cirriunfluunt-balfamo, 
qvod fenedutem qvotannis depo- 
nant, cur non idem dicitur delocu- 
fiis, fcarabaeis, aut cancris fenedu- 
tem haud minus deponentibus? De 
his aperte Ariftoteles 8. hiH. αη.χη. 
νκΰυβχσι $ οι καρκίνοι το yrgeo; οι 
ββ μαλακόςγακοι. όμολογομβωζ' 
Φααπ 336 
DE MORBO 
ακβύβξμζς, όιον τας 
poA^Exuunt & cancri feneEtutem^ 
ξ$ qvidem crufiaceaperfricui : dicunt 
& tefiacea (exuere), velut Majas. 
Unde forte Plinius ^Natural.hift.i^. 
Similiter cancri^vi eodem (qvo locu- 
ftae) tempore occultantur^ ύΓ ambo've- 
ris principiofene&utem angvtum more 
exuunt renovatione tergorum. Cur, 
inqvam, non ex cancris ut innocuis 
animantibus alcxipharmaca petun- 
tur,cum hadenus viperis videantur., 
e ile praeferendi & vitae longaevitas iif- 
dem aeqve ut viperis attribuatur a 
Plinio 9. Nar.hift. J1. 
xg. Porro Qvercetanus dicit 
viperas in terrae linu & domicilio 
commorantes naturali qvodam in- 
ffindu exugere, & in alimentum al- 
licere cibum aethereumAqvem paulo 
ante vocaverat formalem & fpiritu- 
alem,falemfulphureum & pretiofum 
natura balfamum,&c.j qvi tam infi- 
gni vivifica & fpecifica facultate pol 
leat adverfus venenatam & dcleteri- 
am illorum naturam, ut fi eofatis re- 
ficiantur & inftaurentur, non folunu, 
vim acqvirant fpolia fua ftato tem- 
pore exuendi feqve renovandi: fed 
inftar medicinae infupet univerfalis 
fint ad omnem cutem leprofam, & 
qvavis alia labe foedatam tollendam 
& renovandam, &ad corpus qvavis 
ex parte vitiofum, putidum & in fru- 
ftamoxcollapfurum, ita emundan- 
dum, ut in purum floridum & fimum 
evadat: ita qvoqvs fieri ejuldemmt 
balfami virtute alcxiteriumfimmum 
contra omnia lethifera & praefentif- 
firna venena. 
§. 29. Proh hominum fidem,qvot 
ampullofa verba, qvibus multa qvi- 
demfpeciose affirmantur, nihil vero 
probatur. Si in latibulis tam ama- 
bili & cara viperas vefcuntur aura,ec- 
qvis non de urfis longum delitefcen- 
tibus & pingvefcentibus idem affir- 
maret, inprimis cum horum caro ae- 
qve ac viperarum vefcafir, & multi 
multas ex urfis peRmt medicinas? 
Qyin fimpliciter rejiciendae funt illae 
caisa nuce magis evanidae ratiuncu- 
lae. Scimus enim & ab ipfo Spiritu 
S. Gen. j. v. 14. edodi fumus Deum 
opt. max. in fecula benedi&um fer- 
pentibus prae omnibus animantibus 
maled xiife, &, ut terram [non aethe- 
reum cibun ] comedant omnibus di- 
ebus vitae, ferio injunxifle,cum indi- 
gnos fefe feciifent meliore cibo, ob 
inftrumentum diabolo conceffium in 
feducendis Protoplaftis. FaceiTat 
igitur hinc Qyercetanus cum fucata 
fua τπιλνλο^α, &efficacioraqvaerat 
argumenta, fi commentitiam vipera- 
rum vim alexipharmacam velit far- 
tam tedam. 
§. jo. Qyod de cute leprofa aut 
aha labe foedata renovanda affertur 
e Galeno videtur effe defumptum, 
qvi 1 1 .fimpl. med fac. circa initium. 
affcric viperam in vini ampullam 
mefforibus allatam illapfam ftatim 
mortuam dR, meliores vero vinum 
dtud ΑΪΤΟΝ! Τ Ο. 
337 
iftud averfantes leprofo dedifie, qvi 
eo epoto ftatim convaluit, qvod aliis 
hiRoriis ibidem addudis' confirmat. 
§.51. At vero videre debuiifet-, 
Galenus, an experientia illa fit fatis 
tuta, cum in experiundo cefpitare fo- 
leat, cujus rei exemplum dedi fupra 
c^.30^.23. nec omnibus ejus ex- 
perimentis fit fidendum. Qvifqvis 
enim faepius vidit viperas in vino fex 
horarum (patio inambulantes haud 
fane crediderit Galeno, eam in vini 
ampullam illapfam ftatim mortuam 
eife. Et vero fi ampulla ad viperae 
introitum aperta fuit relidla, qvis ne- 
gabit eadem facilitate, qva erat in- 
greifaeampotuiffeegredi? Neqvid- 
qvam dicam de eo, qvod falfum fit-, 
viperas fragrantium liqvorum cupi- 
diilimas eife. 
§.32. Etqvis ipnndebitleprofiim 
iftum non potius abftinentia , qvae 
multos graves morbos curat,& aqvae 
infolitudine ifta potu curatumfuif- 
^fe,qvam pauco vino , in qvo vipera,* 
mortua eft, fi nil qvidqvam de hifto- 
riae veritate dubitare velimus ? pra> 
fertim cum Galenus ipfe dicat tugu- 
riolum homini ad fontem in colle»» 
conftrudum, necplus cibi eifuiife_> 
allatum, qvam qvantum vitae fufti- 
nendae fatis erat: & compertum fit 
Elephantiacos fruftra viperas come- 
diife. Scribit enim Julius Palmari- 
us lib. deElcphant. Fernelium qvam- 
vis diligentiftime ftuduiftet aliqvos 
viperarum ufu r^ftituere, nunqvanx» 
tamen in tota vita voti compotenu 
fa&um efle: qvin ipfe Palmarius vi- 
ceras aliter atqve aliter paratas exhi- 
buit nullo fucceilu. Affirmat qvo- 
qve Galenus loc. cit. efum carnium^ 
viperinarum inextingvibilem & ar- 
dentiffimam inducere htim,qvod dur 
abus luculentiffimis hiftoriis refur 
tat noviffimus & curiofiffimus natu- 
rae viperinae obfervator Francifcus 
Rhedus in egregiis fuis obfervatio- 
nibus/. w. 32. Haec ideo adduxi, u£ 
ne ftatim credamus, cum experientia 
praetenditur. 
. Si igitur in viperina carne 
fammumeffccalexipharmacum con- 
tra omnia lethifera & praeientiffima_j> 
venena, cur non ea carne cibamus 0- 
mnes eo^ qvibus venenum velintra 
corpus aflumtum, vel extra admo- 
tum minitatur exitium ? 'Conftat-j. 
enim ex Plin. nat.hift. olinu 
qvofdam viperis in cibis ufos eiTe_». 
Et lib. 7. cap. 2. Aithiopum, Macro- 
biorum & Serarum longaevitatem vi- 
perarum eiui attribui. Confer Dio- 
fcorid. 2. de re mcd. 1 g. 
§.34. Scio qvid poffitrefponderi., 
nimirum non efie obvium cibum, 
cum ob periculofam capturam, tum 
qvod in his regionibus non poffint-. 
haberi, faltemnonincopia, qvibus 
viciffim relponderem; ii non vipe- 
rarum, faltem ierpentum fere ubiqve 
praefto eft copia , qvos viperis fatis 
dextre poifumus fubftituere, ut pru- 
denter cenfet Hafnienfis, Academiae 
ocel- 338 
DE MORBO 
eo qvanto minor remanfura fit por- 
tiuncula qvantitate pSnis biscodi 
detrada. Qvantum vero emolu- 
menti aegroto fperandum fit a dimi- 
dio carms viperinae grano omnibus 
cordatis & veritatem fidentibus per- 
pendendum exbibeo. 
5. 56. Ego confidenter affevero» 
ipfo ftupore magis ftupidum efie_» 
eum, qvi non intelligitenormiter-· 
heic peccari in perpetuas medica- 
mentariorum leges, qvibus ab ipfis 
Medicinae primordiis cautum fuit-., 
fimplicium effentias, extra&a, falia_» 
& fimilia longe minore dofi exhi- 
benda effe, qvam ipfam earum rerum 
iu-bftantiam. Nam vplarilenx^ipera- 
rum falem ad fcrupulum unum at- 
qve etiam ultra neceflitate poftulan-1 
te exhibent vulgares Pradici: & ta- 
men in carne viperina exhibenda et- 
iam in trochifcis viperinis panis bis- 
codi mole adauctis ad granum u- 
num non audent adfcendere, 
57. Neminem autem efie au- 
tumo, qvi ignoret,omnem alexiphar- 
macam vim volatili viperarum fali 
adfcnbendameffe, fi modo ulla in il- 
lis unqvameft dcprehenfa, de qvoa 
multis annis jamdudum dubitavi, & 
porro dubitabo, ufqvedumvelipfe_> 
videam , vel alios fide dignisfimos 
comperiar vid*ffe, folo viperarum 
carnium efu morbos a venenatorum 
animalium morfu illatos, &fympto- 
matum diritate confpicuos nullis ali- 
is 
ocellus Illuftr. Thomas Bartholinus 
honoris & amoris caufa heic nomi- 
natus in eleganti fua differ tatione_> 
prima de Theriaca, cum nulla qvan- 
tum ad vires & facultates alia fit dif- 
crepantia inter viperas Italorum & 
ferpentes noftrates, nifi qvam forte 
coelum calidius & frigidiufculurru 
qveatefficere,illam tamen parvi pen- 
do,cum aeqve fapida fit, &aeqve nu- 
triat heic vefca aliorum animalium 
caro, ac in Italia, aeqve etiam fenectu- 
tem deponant noftrates ferpentes, ut 
vrperae. 
$.55. Iterum igitur qvaero, cur_. 
non ipfam exhibeant carnem, fi tanta 
in ea refidet visalexipharmaca ? Vi- 
det enim qvilibet bonus, qvem prae- 
concepta opinio non fallit, ingen- 
tem illam Theriacam ingredientium 
farraginem vires carnis viperinae ale- 
xipharmacas, fi qvae funt fueruntve, 
facili negotio obliterare , qvod ne_» 
gratis dixiffe videar, velim Lciiot-» 
amicus mecum accuratius aeftimet-. 
praegrandem illam compofitionem, 
qvae fi 19,,librarum, & 3.Unciarum 
iit , doles communes dabit 1848. 
(Nam drachmam vulgus Medico- 
rum non folet excedere.) Si ergo ad 
minutias qvis dividat tres illas unci- 
as trochifcorum viperinorum, liqvi- 
dd deprehendet unicam theriacae 
drachmam nihilo plus poffe contine- 
re£ trochifcisdidis , qvam granum 
, dimidium & tertiam circiter grani 
wiuspartem5neqvidqvam dicam de ATTONITO. 
339 
is medicamentis intervenientibus 
fuifle curatos, 
§.38· Ob has igitur & plures ali- 
as praegnantes rationes rejectis tro- 
chileis viperinis, a ovibus vel nihil 
vel admodum parum utilitatis expe- 
dandum eft,folum opium bafeos nn- 
mine in famofe hujus Antidoti exa- 
mine optimo jure venit appellan- 
dum , ut cui omnes in ea unqvam de- 
prehenfae vires prae caeteris ingredi- 
entibus funt adferibendae. Sive enim 
in Pefte ahilve morbis malignis ad 
eam tanqvam ad facram anchoram 
confugiendum eiTe exiftimes,in qvi· 
bus tamen multum poife nondum a 
qvopiam potuit deprehendi ? opium 
Ipiritus continendo & conftringen- 
do eorum disfipationem inhibere,ni- 
mium aeftum demulcere atqve pra- 
vorum humorum impetum refrena- 
re poterit. 
59. Si vero omnis generis do- 
lores fedare : immoderatis vigiliis 
occurrere: & praeternaturalem qvo- 
rumcunqve humorum profluentiam 
fiftere & inhibere in animum indu- 
cas, opium iterum illud eft, qvod fpi- 
ritum qvietando elegans anodynum 
conftituere , vel eundem fugando 
narcofin inducere , vel immodicos 
humorum impetus cohibere, atqve_» 
fle omnem heic paginam abfolvere-, 
valet-,. 
5.40. Haud aliud in oculis ha- 
buifle aut animo volutafle autumo 
primum & leniorem Neronis Medi- 
cum Andromachum , qvi celeberri- 
mam hanc Antidotum vel inveni (Te t 
vel adauxiile dicitur, dum eam voca- 
vit tranqvillitate o^ris 
praeftanda, qvam virtutemfoliopio 
omnino debuit imputare, atqve ira . 
denominationem facere a potiore. 
i· 41 · Unde & in priorifeculo Ex- 
penentisfimus Norimbergenfis Rei- 
publ. Medicus Hieronymus Schalier 
omisfis trochifcis viperinis theria- 
cam compofuit Galeni theriaca haud 
inferiorem, eaqve cum tanta ufus 
utilitate, ut novam eo modo coaClus 
fit moliri compofitionem in multos 
annos fufFe&uram. Ita ille ad Mel- 
chiorem Fcndium Medicum Wi<te- 
bergenfemfcribit inEptftola, qvaeft 
97- intereas, qvas Scholtziui collegit: 
Mihi penitus perfvafi^ne^idjtne ratio- 
ne,imo cum aut ori tat e Galeni, Antido- 
tum hanc fi ex rebus efficacibus debite 
prap aretur, etiam abjip carne vipera, 
omniapoffie,qva ab antiqvis ei attribu- 
untur ,hocfiolum dempto, qvod in mor- 
fibus viperarum non tantum auxilii 
prabeat. Deinde in theriaca aetate 
aeftimanda abje&a de carne viperina 
cogitatione iolum opium obfervat, 
eoqve mitigato ad ufum totius com- 
pofiti accingitur. 
/.42. Si jam vires medicamenti 
compofiti ex ejufdem bafi funt «fti- 
mandae, meridiana Solis luce clarius 
e procedentibus apparet, nihil omni- 
no νίη;^ιιϊιχ£ριρ atqve ficneqvein 
theriaca pofle deprehendi, cujus ra- 
tione 340 
DE MORBO 
tione attonitis illaposfit cenferi uti- 
lis : elfevero,qvamobrem iis iifplus 
qvam exitiofa, qvod non ignorabit-» 
qvifqvis memoriam indicationum 
fupra ftatuminatarnm recolere , & 
non vanas theriacae vires cum iis con- 
ferre allaborabit. 
§.43. Valeant igitur, qvimedi- 
camenta νάξκωσιν utentibus indu- 
centia attonitis praeferibere & exhi- 
bere, & tamen aqvalitatibus narco- 
ticis morbum attonitum derivare», 
non verentur. Valeant,qvi ea atto- 
nitis fuis propinant medicamenta^, 
qvae fpiritus ligando & conftringen- 
do fenfus omnes porro obtundere-* 
qvita funt, & tamen primam & prae- 
cipuam curatoriam indicationem irt 
eorum excitatione & fpirituum agi- 
tatione coniiftere autumant. Vale- 
ant ! Sed fatis in iis, qvae praeter rati- 
onem & neceflitatem funt confidam 
laboratum eih· 
CAP. LXX 
Purgationem vero pofi morbum re^isfi- 
, me adminiflrarh 
§· I. 
OVid in morbo faciendum fit ex- 
plicuimus atqve ratum fecimus 
ha&enus, qvid poft morbum fadu o - 
pus, proximum eft , ut dilpiciamus. 
Poft morbum dico, more vulgi mor- 
bum «ffafle aut abiiife cenfentis, 
qvoties fymptomata maxime con- 
fpicua non amplius affligunt autmo- 
leftafunt. Parum enim refert, fi 
cum vulgo interdum loqvamur, mo- 
do cum eruditis fentiamus. 
§. 2. Notatu digniffima funt hac 
de re aurea admirandi Praeceptoris 
verba lib. de inter, aff. text. 1. ην fe- 
^ττίύ^ςν^ίης ^cv 
φυλακή ε^ εαυτόν ι τπίλαϊσιν 
'ϋ^ΤξοτπΆστζσα η v^tr^ οά-πν a πω* 
λΰας έ^ετ· ^vi curatus & fanus 
faEius esi, ni fifui curam habeat plet iftf 
revertens morbus caufa intentus fa- 
Etusefi. Cum qvibus feregemina_B 
funt,qvae habentur i.Epid.^. ^.Epid. 
tex. 18. G.EpidA.n. & i.aph. 12. 
rtz εγκαταλιρ,ττΐχ,νο^α cxdotin vx~ 
ϋΌκπμε^ κ^ύην χ^ζπςγοφας ποιέ^ν 
εκύ^εν· ^να intus relinqvuntur in-» 
morbis poti judicationem recidivas 
facere confveverunt. Qyae accura- 
tiffimo fuo calculo dudum approba- 
vit Aretaeus 2. Cur. acut. 10. jS,in- 
qviens, *πνιέ& yd εγκα- 
η έμπνησιν τ^επετα^. 
' dut ATTONITO. 
341 
Λιίϊ enim recidivas faciunt, qva intus 
relinqvuntur, aut ad fuppurationem^ 
tendunt. Non oportet nos effe fecuros 
de morbis,prafertim βpars a liqv a pri- 
maria laborat,donec neflros agros con- 
Valuijfe 'viderimus, nam timenda funt 
morborum fucceffiones, ajebat Ballo·- 
nius i.Epid.pag. 205. 
3. Τλ &γΛατΆλιμπανόμ& 
Hippocrati funt reli&ae poft evacua- 
tionem imperfe&e, infra modum & 
ex parte tantum fa&am particulae^ 
ieueorum, qvae evacuantur aut eva- 
cuata funt fuperftites & remanentes 
qvaedam reliqviae, Galenus Comi 
ad 6. Epid. z. 11. duos proponit mo- 
dos,qvibus aliqvid intus relmqvatun 
Verba ejus funt: ^ως 
•rd εναιβρτξό- 
τβ χνρχ, έπρρν ή d·^ 
της νοσω^ϋζ Bifariam^ 
inaudiendum e fi aliqvid intus relin- 
qvi: uno qvidem modo humorem mor- 
bum facientem, altero vero morbofam 
difiofitionem. Hollerius i. aph. 12. 
eleganti rem explicat fimili. 
4. Etiamfi nulla relinqvatur 
materia, ait, tamen a febre relin qvi tur 
qv alit as qvadam feti difiofitio morbo- 
fa in corpore, qva colle Elis excrementis 
recidivam facit, ^vem admodum fi 
ignis e foco fub ducatur, remanet tamen 
€ aliditas qvadam in foco langvido-s. 
Rede. Nam igne fublato non re- 
manet merum accidens, caliditas fci- 
licet,fed multae particula; igneae pro- 
prium caloris fubjeftum, cujus virtu- 
te caliditas illa durat atqve agit,rede 
fic fcribente Sebaftiano Baflbne/M. i# 
Philo fi natural. intent.^. art, 7. 
§. 5. Heurmus fatis apte diipofi» 
tionem illam relidam vocat empy- 
reuma, cui Bertinus 10. Medicin.^. 
imbecillitatem afluit. Attamen ii 
nihil aliud qvam mera relinqvitur-» 
imbecillitas, recidiva nulla eft metu- 
enda, qvod eleganter jamdudum te- 
flatus eft Thomas a Veiga Com. in z„ 
diff.feb. 2. Videtur autem vera re- 
cidiva in qva ex morbo pragreffb relin- 
qvitur humor fulciens ad recidivan· 
dum fua natur a^nifi vel medicamentis 
vel tenuis fimo vibtu repugnet ager* 
Nam fi humor fuerit tam exiguuspit 
non accedente alta concaufa non reci- 
dive t , efi difiofitio apta ad morbum, 
non vera recidiva: adhuc minus fi 
nuUw humor relinqvitur. ^valitas 
enim fola reliPta non videtur fufficere : 
qvia in omnibus morbis periodicis re- 
petentibus, etiam per longiflima inter· 
valla relinqvitur intemperatura illas 
partis, & tamen non dantur recidiva- 
re. Relinqvitur ergo qyod morbo- 
fa Galeni difpofitio,ne latum qvidemt 
ungvem diftet a morbifico humore, 
qvaeeft pars morbi materialis, cujus 
fi particula poft criflnrelinqvitur,ne- 
ceifum eft omnino novum ob id na- 
turam moliri bellum. 
$.6. Cur autem in morbis aliqvid 
intus relinqvatur , caufam dicimus 
triplicem. Primo fractam naturae 
vim: Nam cum Ipiritus non eft tam 
fortis^ 342 
DE MORBO 
fortis, ut totam materiam morbifi- 
cam unica vice qveat expellere, tunc 
virium recolligendarum gratia pau- 
lulum ab opere defiftit,ut deinde ma- 
jori conatu contra hoftem polfitin- 
furgere, atqve eum tandem penitus 
interimere. Deinde meatuum an- 
guftiam. Fit enim interdum, ut, li- 
cet fpiritus ad materiam expellen- 
dam fufficiar,tamen impediatur ideo, 
qvod vix non fatis patent. Hoc mul- 
tis de caufis contingere-poteft im- 
prxfentlarum non attingendis. De- 
mum materiae contumaciam. Nam 
nifi materia fatis fit edomita,fpiritus 
five proprio aufu five medicamento- 
rum ope ftimulatus atqveadjutus ex- 
cludit tantum potiorem materiae par- 
tem,eam fcilicet,qvx ad exclufionem 
apta eft reddita ineptiori relida,& in 
tempus commodius refervata. 
§.7. Etiamii autem hocfreqven- 
tiifimum & maxime confpicuum fit 
in febrium generibus omnibus νοσή- 
μοτι ηοινοτο&ς morbis commumfii- 
mis Hippocrati hb.de flat. pag. 297. 
15. appellatis,in qvibus όταν £ πυρεία 
παυσαμβρχ μ diva Imo tw σνμτί\ωμο- 
mv f εγκα^λάττε^αα τι λεπτοί της 
ι&τχ , qvando c efflant e febre 
fymptomata qvadam remanent, a(i- 
qvidreliquiarum morbi intuc relinqvi 
dicitur, ut mea jam faciam Galeni il- 
k Comm. ad 6. Epid. 1. aph. 11. ta- 
men haud minus faepe in aliis morbis 
qvamplurimis, plerumqve vero gra- 
vioribus id prxter fpem obfervatur, 
in qvibus expedit, ut puifo morbo 
Medicus aegrum fuum verbis Supre- 
mi Servatoris Job. v. 14. alloqva- 
tur, 'ί^ε, γε^ονας» μηκέτη, ό- 
μόξ^νε/ίνα μη γρ^ντισοι γινητομ 
Eccefantufattus es,cave denyo pecces, 
ne qvidpejus tibi eveniat. 
§. 8. Reipexit qvidem Servator^ 
nofter in hoc monito ad cauianu 
morbi fpi ritualem, qvx peccatumcih 
Peccati enim ftipendium mors, Eom. 
ό.ν. ιγ. tam prima qvam iecunda_, 
Apocal. 2. v.u.tf 20. v. 1 5.&. mor- 
tem praecedentia varia morborum at· 
qve calamitatum genera. Lev. 28.^. 
14. 15.16. & 1. G2r.11. v.30. Ve- 
rum tamen nihil prohibet verba illa_, 
etiam naturalibus morborum caufis 
applicare. Si enim aegrotus a mor- 
bo relevatus peccet Medico, dum vel 
Medicamentorum debitorum morbi 
reliqvias auferentium aflumptio- 
nem, vel dextrum Icgitimumqve re- 
rum non naturalium ufum eaidem_> 
reliqvias abfumentcminjungit, non 
obediendo, fit neceflario, ut idem 
morbus, a qvo fanatus videbatur, re- 
vertatur, nifi alius exinde emergat 
gravius periculum intentans. 
§.9. In morbo attonito hoc me- 
rito metuendum efle Hippocrates hb. 
2. de morb. his verbis adftruit. ην $ 
εμΆξω) οκφύγη τΖώ ν£· 
σον, ^μΑικων ολίγος ήμέξαςηατωτΒ· 
&κον 3ος thmv fjv 76 μη κα^πς ^μα 
άυ^ς τΐυυ ν^σον 'όφοςγέψαμ Si vero 
(attonkus)^^ compos fiat & mor- 
bum ATTONITO. 
343 
bum effugiat, intermiflispaucis diebus 
dejeftorium bibendum dato. Nifi 
enimpurgaveris, metus e fi, ne morbus 
rurfus revertatur. Exempla paffim 
obvia hoc dudum comprobarunt^, 
undeForeftus xo.obferv.qi.in fchol. 
ait: idjam pluries obfervavimus, qvi 
fecunda aut tertia vice attoniti vel 
apople Ilici fiunt, qvodtunc moriantur. 
§. i o. Hinc vere Jacchinus in 9. 
Rhafy. fapifilme recidivam facere^ 
vide, ut cum ex abfcejfu falloparum^, 
■levatifuerint, rurfus morbus invadat, 
aut etiam foporgravis, a qvo non eva- 
dunt. Etenim bis, qvi longioris tem- 
poris apoplexiis pereunt, evenit, ut plu- 
ries in melius evadere videantur, & 
rurfus concidere, qvod fere evenit fe- 
nibus valde: ut ahqvi etiamfeptimam 
uff diem perveniant audientes & in- 
teUigentes,&partes qvafdam corporis 
moventes, & cibum fument es .· mox 
fubitb concident rurfus & pereant: 
qva etiam ab antecedente caufa, qva 
non facile tollitur,refiitui potefl:. Id- 
circo Medicis fummepere laborandum, 
ut difiofitos a gravi morbo apople&ico 
prafervent ·, vel eos, qvi fernel ab eo 
correpti fuerunt , pramuniant, ne ite- 
rum, utfiepius contingit, in eundem re- 
cidant, rede monet Nymannus de^ 
apopl. cap. 46. 
J. 11. Atqve ficdecila eft qvaeftio 
An ? Qyo vero tempore purgatio fit 
mftituenda an nimirum in princi- 
pio,aninvigore, autanin declina' 
tione,de §0 non aeqve inter omnes 
convenit, id vero priufqvam excutia- 
mus ante omnia explicandum erit, 
qvid per purgationem proprie debe- 
at intelligi. 
12. Venit qvidem vulgo pur- 
gationis nomine qvodvis medica- 
mentum purgans appellandum,apud 
dodos tamen ea pridem invaluit 
confvetudo, ut non nifiipfe purgan- 
di adus eo denotetur. Inhacacce- 
ptione purgatio duplex eft, Sponta- 
nea & Artificialis. Spontanea dici- 
tur illa, qvae fit fine admiriculis artis, 
άυτυνΜτως vocat Hippocrates, h. e. 
fionte, cum nimirum proprio inftin- 
du natura excludit alie- 
na, prava, noxia, utut etiam hoc faci- 
at coade, cogente fcilicet caufa mor- 
bum, vel jam faciente, velmoxeffe- 
dura. Confer Celeberr. Dom. Van. 
der L inden 1 5. Sei. Med. 136. Haec 
viciflim duplex eft: Naturalis, qvae vi 
& robore naturae,& Symptomaticas, 
qvae vi morbi perficitur. Illa ut ae- 
grum femper juvat fortioremqve__» 
reddit, fic haec nunqvam non laedit, 
debilioremqve efficit. 
§.13. Artificialis eft, qvae fit arti- 
ficio & ope Medici,h.e. cum natura.» 
a medicamentis ftimulata atqve ad- 
juta aliena & noxia eliminat. Di- 
cis : Eriftm cum artis minifterio ma- 
teria expurgatur, adio naturae tan- 
qvam caufae principali a debet attri- 
bui. Reipondeo : Verum qvidem 
eft adionem illam ex totoibliuseife 
naturae, cfim nihil in nobis peraga- 
tur, 344 
DE MORBO 
tur,qvod non fiat a natura: qvia ta- 
men natura ifto in negotio penitus 
qviefceret, nifi a medicamentis artis 
beneficio adminiftratis excitaretur, 
& qvafi cogeretur, hinc eft, q.vod arti 
attribuatur, qvod alias eft naturae. 
§.14. Artificialis purgatio rur- 
fum duplex eft: Univerfalis & Par- 
ticularis. Unrverfalem praeeunte_» 
Fernelio ^.Meth. Med. 1. vocamus, 
non eam, qva omnes humores , fed 
qva ex univerfo corpore , aut certe 
maxima ejus parte, edu- 
cuntur. Particularem , qva pars 
qvaepiam fola a noxiis humoribus 
purgatur. Veluti cum cerebrum.» 
per nares & per palatum expurgatur. 
§. 15. In utraqve purgatione-. 
Spontanea & Artificiali materia ex- 
cernitur per varia loca variis modis, 
per vomitum,per iecefTum,per fputa, 
per fudores, per urinas, per menfes, 
perlochia. Omnes hae purgationes 
apud Hippocratem veniunt nomine 
καύσεως, qvamvis Galenus Com. 
ad ~j. apb. 6. fymptomaticas purga- 
tiones non κ ακραίες &d χενάπες ve- 
lit appellari, cxprefse contra Hippo- 
cratis mentem ceu patet ex \.apb. 2. 
Loca Hippocratica, fi cupis, videfis 
ad Foefium in Oeconom. Et haec eft 
communis purgationis acceptio. 
§. 16. Proprie vero tantum ea eva- 
cuatio inteiligenda eft, qvae fit per_» 
vomitum aut perfedem. Propriifi 
fime tamen non nifi artificialis per ie- 
dem exclufio eo denotatur. Sic vel 
centies lib. de intern. affebt. ufurpa·. 
tur, ubi qvoqve vocat, 
licet το dare nonfemperlocum, fed 
alias qvoqve modum expurgationis 
fignificet paflim apud Hippocratem. 
Hoc in loco tantum propriam am- 
pledemur acceptionem,qva defigna- 
tur evacuatio per vomitum aut per-» 
fecefium medicamentis elective pur- 
gantibusmt appellant,accurata. 
§. vj. Medicamenta ifta duplici 
adhibentur modo. Vel enim infun- 
duntur per alvum: vd per os exhi- 
bentur. Eorum, qvae per alvum in- 
funduntur dextrum ufum, qvando 
nimirum &qvomodo hoc in morbo 
veniunt ufurpanda in -fuperionbus 
dilucidavi. Qvae vero per os aftu- 
muntur in triplici funt differentia-·. 
Alia enim noxios humores per os ex- 
pellunt tantumj alia per fedem tan- 
tum, alia deniqveperos &iedemfi- 
mul j qvae.Medicis omnibus ufitatif- 
fime vocantur Vomitoria & dejecto- 
ri a. Utrumqve Praefidii genus qvam 
enixe in morbo ipfo rejeci f tam ftu- 
diose poft morbum jam reqviro, fre- 
tus validifiima Hippocratis ratione 
nuperrime prolata, ijv μη fi ^Λ%ξης 
ο^μα άυ^ις rlw νχσνν Ni 
enim purgaveris^mettueft, ne rurftup 
morbus revertatur. 
§. 18. Qvando vero evacuatio- 
nes i ftte moliendae fint, una cum iis, 
qvae circa molitionem ipfam notatu 
occurrunt digniflima, nemo unqvam 
melius docuit Hippocrate Hb.de viti. 
ac»t. ATTONITO. 
345 
acut. tex. ?8· duminqvit: Xp^ ad λ* 
λαμ£ανον'& ταζ αίσιας cUi%a- 
ξζντα φαξΙΛΛΧΑίο&ν ην μη χχφίζηται 
αΐω t tIw 3 κάνω κοιλιυυυ,ην μη 
χωξέη κλυ^μυ, ova ^αλα εφ^ον ό^&' 
*&} Kwiw μη ελααίον δώδεκα, κοτυ- 
λών· ην j ρωμηώυτΌν τ^έχη π λείαν 
ε^καχ^εκα,. Oportet vires refumen- 
tem ad crifes refyi ciendo pii fi allevetur, 
fuprapurgare: Ad inferiorem vero 
alvum }nifi enemate dejiciat, afina lac 
coctum dato : nec minus bibat, qvdm 
duodecim heminas. Et fi viribu* pol- 
leat plufqvam fedecim , Ideoqve fi- 
lum textus feqvendo veluti Com- 
mentarium eidem faciens fic incipio. 
§ 19. λναλαμ^αχοντα·, Vires re- 
(umentem. Cum hoftc fortisfimo 
qvi vehementer conflixit, impendio 
plerumqve debilitatus eft, ut novum 
aliqvem laborem aggredi non poflit, 
nifi prius-vires refumferit. Cum_» 
morbo attonito Natura cum. collu- 
datur, omnes virium nervos inten- 
dat necefle eft, fi vidoriam de tanto 
hofte reportare geftiat. A conflidu 
cum redit,mirum non eft vires adeo 
fradas efle, ut purgatione univerfali 
koftem fuperatum penitus conficien- 
dum iterum aggredi non poflit. 
§. 2.0. Franguntur attonitorum-, 
vires modo non uno. Primo enim 
in difficillima ifta refpiratione fuli- 
ginibus praecluditur exitus, aeris ve- 
ro qvantitas ea, qvae fpiritus ex aeqvo 
contemperet non admittitur. Hinc 
ventilatione prohibita non poteft 
nonlangvefcere, & in metufuffoca 
tionis verfari. Deinde gencroiisii 
ma attonitis adhibentur remedia^, 
tam qvoadqvantitatemqvamqvoad 
qvalitate,qvae cum in fanis, dum re- 
bus fuis adhuc utcunqve praefunt- 
magnam virium imbecillitatem effi- 
cere valeant, qvid in morbo graviffi- 
mo & acutiffimo autumabimus ea_* 
efle effe&ura. Tandem confumun- 
tur qvidem vires attonitorum, non_» 
autem< refarciuntur , qvia cibi nil 
qvicqvam polfunt aifumere. 
§. zi. Merito igitur.ad tempus 
aliqvod qviefccndum efteis, donec 
viribus fumptis novum qveant ordiri 
bellum. Hippocrates hoc confide- 
rans vult attonitum,limulae ad fe re- 
diit & morbo fuperior videtur cibis 
refici ac renutriri, ην^εμ^ξων 
ua) τΐυυ νχσον, od/ateo μίτος 
ojutov σπΊοισιν» inqviens Λ ζ. demorb. 
Qyibus cibis? Liqvidioribus,multae 
nutritionis facilimaeqve concodio- 
nis, jufculis caryophyllis, cinnamo- 
mo,majorana,roremarino,falvia,ne- 
qvaqvam vero macere aut nuce mo- 
fchata conditis. Qyamdiu ? Etiam 
hoc dicit Hippocrates> ολίγος 
ξας,/aucis diebus, & heic idem innuit 
voce αΛαλαμ%α»ονί&·) in praefenti lo- 
qvens,dum nimirum vides eum vires 
refumere_j. 
§.zz. Qvid vero illudeft, qvod 
jubet ταςng/σιας <&ι3·εωξέ&ιν ? Cri- 
feos vocem in verfione retinui,qvia_. 
latinam qva utrumqve, morbi nimi- 
rum 346 
DE MORBO 
rum folutiones atqve excretiones, 
qvas Hippocrates graecailla vocefi- 
gnificare videtur, exprimerem,inve- 
nire non potui. Ad morbi folutio · 
nem omnino refpiciendumeft,priuf- 
qvam ulteriora praefidia generofa_» 
praefertim accerfamus. Utpluri- 
mum qvidem morbus attonitus ter- 
minatur in paralyfin Praeit icis omni- 
bus id obfervantibus, nonnunqvam 
tamen etiam fluxu oris phlegmatico, 
qvalis luc vcnerea laborantibus 
poft inunctiones mercuriales acci- 
dit, finitur, Sennerto notatore. i. 
Tratt. med. 2.32. Interdum alvi 
fpontaneo fluxu, Nymmano fcriben- 
te de apopl. cap. 34. Aliqvando itu 
Epilepiiam definit , qvod exemplo 
propofito Foreftus teftatur 10. ob- 
ferv.^Q. Vomita oborto morbum-» 
attonitum prorfus ceiTaiTe tribus ex- 
emplis comprobavit Sennertus in-» 
paralipom. p. 120. Ad excretiones 
igitur fi qvae contingunt valde attem· 
dendum eft,an fcilicet fiant cum Eu* 
Qog/AfCum allevatione, & an fuffici- 
ant. Inde enim fumendae iunt indi- 
cationes remedia ipfa, eorum mate- 
riam re&umqve ufum monftrantes. 
Hv μη κχφίζητα^β enim 
non allevetur excretionibus iftis 
fpontaneis cuuifupra-^ 
purgandum efi. 
$. 24. Το φαξμ,ακ&αν de fola_» 
purgantium medicamentorum exhi- 
bitione apud Hippocratem dici, e 
Foefii Oeconomia difcat, qvi non di- 
dicit ex ipfo Hippocrate. Cum au- 
tem additur-ni in fpecie iignifi- 
catur locus, per qvem materia fit ex- 
purganda,per os nimirum?qvod faci- 
unt vomitoria. Foeiiusalio tendit, 
& -r αΐω reddidit, ven- 
trem fuperiorem medicamentopurgare 
oportet. 
§.25. Verum qvidem eft τΐώανώ 
koiKVujj apud Hippocratem locis ab 
ipfo in 0. conomia adductis interdum 
ventrem fuperiorem thoracem, in- 
terdum etiam ventriculum denota- 
re, fed tum κοιλία femper additur, 
nec daw folum verbo jungitur, uti 
heic fa&um. Nec obftat,qvod η χά· 
Tjh κοιλϊη mox ieqvatur, qvia fimile_> 
exemplum,e nullo probato Autpre_» 
poterit adduci. Scribendum enim 
iic fuiflet, tZu) α,νω χα- 
λί^ ,τΐιν κάτω %ν μη &c. Si ven- 
trem fuperiorem, thoracem fcilicet, 
aut ventriculum proprie fic dictum.» 
foliim voluiffetintelligi. Praeterea 
morbus attonitus fedem fuamncru 
habet in thorace , ut is prae caeteris 
partibus iit evacuandus/fed in capi- 
te. A fcopo igitur aberraife mihi 
videtur Foefius, cum Hippocrates de 
purgatione univerfali , qva totum 
corpus a fuperfluis & noxiis & qvi- 
dem per vomitam expurgandum eft, 
loqvatur. De alvi enim evacuatio- 
ne peculiariter verba feqventia prae- 
cipiunt. 
/. 26. Videri qvidem vulgo Hip- 
pocrates poteft inepte vomitionenu 
atto ATTONITO. 
347 
attonitis praefcripfiife, cum vix qvif- 
qvam Pradicorum modernorum-, 
hoc praeceptum obfervet: fed opti- 
ma id fecit ratione & confilio. Pri- 
mo enim vomitus veteribus erat fa- 
miliarifiimus , nec minus illi profue- 
runt remedio ifto, qvamnos purgan- 
tibus per alvum hodie proficimus. 
Confvetudinis autem qvanta vis fit, 
& qvam non temere, licet non iit o- 
ptima,fit mutanda Hippocrates do- 
cet z.Aphorif.^Q. & \.aph.\y. im- 
primis fi, ut Galenus 7. rnetb. med. 6, 
9. meth. med. 16.^10. loqvitur, iru 
alteram degenerarit naturam, velut 
in Rege Mithridate , qvi longo fuae 
antidoti ufu temperamenti fui pro- 
prietatem adeo immutafle fertur, ut 
nulla ei potuerint nocere venena.», 
tum etiam cum maxime cuperet. 
§.27. ConfveviiTe autem veteres 
vomitionibus iaepius corpus evacua- 
re,vel ex Hippocrate ipfo confiat lib. 
defalubr. diat. ita eade re loqvens: 
οτις ειχ^ rdμΐυυος οις ε^ξμε&ν, ct~ 
μεηον εφεξής ττΌΐεε^ τ&ς εμέτας mi 
ημερησιμαίλον 'τπνπχαί- 
3εχα. ^vi verofinguld menfibus bis 
vomere confvevit, ille re id tus duobus 
diebus continuis vomuerit, qvam qvin- 
to & decimo qvoqve. Confer Gaien. 
5. Uf.part. 4. 
§.28. Hoc Graeci didicerunt ab 
2Egyptiis,de qvorum moribus Hero- 
dotus in Euterpe·, συξμαίζασι η- 
μίξας επε^ης μ luo ο ς εμετοισΐ 
ρΐώ ύγηίυυυ κλύ^μαοι* 
Singulis menfibus tribus diebus conti- 
nuis purgant fe ex Syrmaa, vomitibus 
at^ enematis fanitutem confervantes. 
§.29. Qyid cropράϊζαν, τυρμοΜα^ 
& συξμΛΪ^μος fit & qvam varia eo- 
rum fignificatio vide fis adFoefium_* 
in Oeconom. & Hofmannum Comm. 
in Gal. Uf.part. n.zj^. jEgypti i ve- 
ro qvemadmodum plurima alia re- 
media a brutis animantibus, JEliano 
terte habuerunt, fic vomitum a cani- 
bus, de qvibus Ariftoteles y.hiffor. 
an. 6. aa Kwasg, ovis τι τπνωσιν) sfis- 
τον πνιχτι, φαγχται τινα πΐαω. Ca- 
nes,cum qvaparte dolent, vomitum fi- 
bi cient comefa herba qvddam. Pli- 
nius inqvit: Canes vomitum homini- 
bus monffraverunt : qvi agrefcentes, 
aut cholera in ventriculo onerati, aut 
lumbricis infeffati,herbam tritici,aut 
afiera graminis folia edunt & rodunt, 
qvo ventriculum exonerant t qvempo- 
dagra , paralyfi, arthritide, nephriti- 
de aut affhmate laborantibus revulfi- 
onis ergo prodejfe novimus. Propte- 
rea Aegyptii Canes fiub Anubis nomine 
adorarunt. Confer Langium 2. E- 
piff.med. i.tf 48. Ergo cum etiam 
Grasci ad vomendum proni elTent-», 
dandum erat aliqvid confvctudini eX 
1. aph. 17. 
§. 3 o. Deinde totum corpus poft 
morbum attonitum debet expurga- 
ri , imprimis vero cerebrum. Non 
potuit igitur Hippocrates aliam eli- 
gere viam,qvam brevisfimam,ubi ni- 
hil aliud impediebat. Btevisfimam 
cic 348 
DE MORB O 
efte viam illam, cum totum corpus 
debet purgari,in propatulo eft iis,qvi 
fedionibus anatomicis vigilantes in- 
terfuerunt. Qvi nunqvam eas vi- 
derunt, confidere poterunt admira- 
bilem induftriae & dexteritatis ana- 
tomicae teftem tam magnum qvam_> 
verum (qvo elogio Nobiliif. Dn.Joh. 
Ant.vanderLinden ipfe accuratisfi- 
mus Anatomicus Virum maximo 
fuo merito dignatur) Highmorumu 
inqvam, in Difqvifit. an at. Imo eun- 
dem Dn. van der Linden in Medicina 
fuaPhyfiologica^ docebuntur,qvan- 
to brevius fit iter ex arteria magna 
per arteriam caeliacam in ventricu- 
lum, qvam per mefentericam in in- 
teftina, cum mefenterica multo infe- 
rius enafcatur. Caeliaca tam multa 
tamqve infignia vafa largitur ventri- 
culo, non in gratiam nutritionis fal- 
tem (qvorfum enim indiguifiet tot^ 
tantifqve corpus exangve & molis 
non magnae) fed ad fuggerendunu 
ignem ciborum concodioni fuffici- 
entem, & adfeqveftrandum ifthuc a- 
liena & naturae infefta. 
3 1. Neqve enim aliud eft ha- 
rum arteriarum officium, qvam me- 
faraicarum, qvibus concodionis & 
ftqveftrationis diitae munus inHar- 
veiana luce demandamus omnes, 
qvia par heic eft ratio,& inteftina ni- 
hil aliud funt,qvam ventriculus con- 
tinuatus & produdus. 
f. 32. Certus fum naturam in no- 
xiorum eliminatione haud minus vi- 
am iftam per caeliacam in ventricu- 
lum ampledi, qvam per ramum me- 
fentericum in inteftina. Perfvafe- 
runt me creberrimae gravidarum in_» 
primis menfibns vomitiones fine ul- 
lo vel corporis proprii vel foetus de- 
trimento obfervatae. Qyare natura 
in his noxia atqve fuperflua nona- 
mandatad inteftina, fi per ventricu- 
lum expurgare, contra ejus confve- 
tum eft ordinem? 
$.3$. Criticas evacuationes na- 
turam moliri, & feliciter per vomi- 
tum perficere novum non eft, vel le- 
viter faltem in arte verfatis, velut_> 
cum m καταράχι a 
ciim menfes vertuntur in vomitum, 
qvemadmodum Hippocrates lib. i. 
demorb.rntd.p.sqi. loqviamat, & 
Benivenius deabd.cap.^i. Braflavo- 
lus Comm.ad^. aph.\\. & ^.Dodo- 
naeus in obfervationibus. Foreftus 16. 
obferv. 25. 28. obf 3. Langius 1. 
epiEt. med.^Q. & z.epid.med. 10. 
Liebautius Com. in 7. apb. 3 7. Apud 
GregoriumHorftium vero Joh.Chri- 
ftoph. Eyfcnmengeruspartii .lib. 1. 
ob[\ 33. Bartholomaeus Merclinus 
ibidem obf 41. Bernhardus Stiebe* 
rus lib. 2. Epift. med. p. 565. Joh, 
Freitag ibidemp.61%. ApudFabric. 
Hildanum Joh. Jacobus CrafFtius 3. 
obf. 12. Qyin Salmuthus 2. obferv. 
med. 54. Ballonius 2. Epid.p.161. 
Rodericus a Caftro 1. de morb. mul. 
3. aliiqve pasfim obfervant, qvibus 
rnw καταμΙυιΑων λύσις - ATTONITO. 
349 
menfibus Erumpentibus folutio 
contingit Hippocratis effato 5. aph. 
32. Sangvinis illius ab utero reflui 
via nulla alia eft,qvam qvae a Senner- 
to ^.prall. med. 2. cap. 11. repudia- 
tur, nimirum per venam cavam ad 
cor,aqvo vicisfim ablegatur ad ven- 
triculum. Natura enim ordinari- 
am atqve confvetam viam inveniens 
praeclulam,aliam qvaerere cogitur, & 
qvidem fi. nihil obftat brevisfimam, 
qvalis haec eft in ventriculum. 
§. 34. Abfonum ergo eft , qvod 
Fernelius fcripfit 6. Pathol. Vo- 
mitionem cruentam nullam eqvidems 
naturalem ejjeputo, ne^ aut inpletho- 
ra aut in menfium fuppreflionenaturam 
'vacuandi hanc viam unqvam moliri. 
An qvicqvam agitur in corpore hu- 
mano,qvod non peragatur a natura ? 
vel fi mavis ab anima feu peripiritu 
primarium ejus miniftrum ? etianu 
in ftatu praeternaturali. Nam natu- 
ra ceffante nullae fiunt excretiones. 
Hoc ideo dico , ut omnes boni vide- 
ant,qvo jure & qvam vere dicat Ho£ 
mannus animadv. in Mont.cap. 5.§.1. 
Inter verePhilofophos dum collocat 
Fuchfius Fernelium,profe(ft0 facit il- 
li injuriam. Caveto igitur qvifqvis 
es,nec tam facilem praebe aflenium-, 
iis,qvae tam magnifice de tantis viris 
praedicantur, fed re diligentiflime ex- 
pensa maturum demum ferto ju* 
dicium-». 
§.35. In mutilatis idem non raro 
contingere folet,ut pede manuve ab- 
latafangvis redundans per vomitum 
rejiciatur, tefte Liebautio iny.dph. 
3 7. Fabricio Hildano de Gangr. & 
Sphac,capjdt. Sennerto ^praPl.med. 
1 .f.i .ciz. Hofmanno 3. Inflit. med. 
ρό.άΓ' 151. Hujus verba funt : Ciim 
pracifa pars aliqva fuerit^ tum, cum.» 
natura tantum gignatfangvinis-,qv an- 
tum antea ; fuperfit autem ille, qvi 
partipracifa debebatur, [oletfe natura 
exonerare , qvidem velper vomitum 
fangeineum, velper dyfenteriam cru· 
entam^ Cur autem non femperper 
feceffum ? cur interdum & qvidem.· 
faepe hepius per vomitum? Caufam 
facile vides. 
$6. Perfvaferunt deinde qvo- 
qve vomitiones navigantium. Cum 
enim motu infveto,qvo corpora cum 
navifubitofublevantur atqve depri- 
muntur, excitato, humores in vafis 
Hippocratis tcftimonio 4. apb. 14. 
turbantur &fecedunt, cur non defe- 
runtur ad inteftina potius j qvam ad 
ventriculum ? Si reftitas dicendo, 
ideo ad ventriculum deferri, qviain 
ventriculo natura ab aura marina^» 
potiffimum ftimulatur atqve irrita- 
tur. Refpondeo irritationem illam 
heic non adeo effe fpedandam, qvia 
idem contingit curru vehentibus 
praeter folitum, ubi aura nulla*mari- 
na. Qvinimo ufu compertum ha- 
beo plurimos febricitantes fruftra 
deje&oriis defatigatos fuiife febrc_> 
necqvicqvam concedente, unico ve- 
ro vomitorio, coqve improprie dido 
& co- 350 
DE MORBO 
& copia folum ventriculum laceflen- 
te totam morbi materiam eife cxclu- 
fam,de qva Medici fuere certi, qvod 
in ventriculo neqvaqvam delituerit. 
Abunde igitur monftratum eft Hip- 
pocratem breviflimam elegifle viam, 
per qvam reliqvias morbi extermi- 
nandas efle praecepit. 
37. Pofle autem per vomitum 
eos humores, qviinpenitiflimisat- 
qve remotiflimis corporis partibus 
haerent, fatis dextre evacuari, ab ad- 
mirando Praeceptore dotftum eft. 
Cum enim lib. 1. de diat./.351. do- 
cuiflet, qvomodo fuperflua corporis 
frigiditas & humiditas prudentiae 
inimica vitftus ratione, atqve exerci- 
tiis poflitemendari, vomituminiu- 
per injungit, fi forte a laboribus at- 
qve exercitiis qvidreliqvum fit,^vfx- 
εμέτισι ρ^εε^οκως Vro- 
χα^ύάρητΛΐ τα σκμα, et τι ^ϋεεςερρν 
όι πόνοι ' Conducit et- 
iam vomitionibus uti, ut repurgetur 
corpus^fi qvid negligentius labores per- 
fecerint. 
§.38. Clarius lib. de intern.affefi. 
tex.z 1 · ubi pituita obfeflis vomitum 
confulit, loqvitur: εμείτ^ τπωνοινϋ 
μεγαλύω κύλικα·.^ ^Λ\ 
τι αεκρηρι^ρίου. ελκ^ ^tAat.iov το 
φλέγμα. των άχξ^ν %νμονί 
&ξ<Μν<Ι μΆον το σ&μα, Vomat 
bibendo poculum vini magnum aqva 
tepida temperatum. Attrahit enim 
magis pituitam ^humorem ex carni- 
bus pnagif^ exficeat corpus. Si ex car- 
mbus evacuant vomitiones, faneex 
habitu corporis atqve remotiflimis 
ejus partibus humores abducunt. 
§. 59. Huic tamen fententiae ob- 
ftare videntur ea,qvae 2. dediat. text. 
36. fcripfit: εμετοί ΐχναίνκσι 
τΐα' Μνωσιν τ??ς· τζοφης, ΰμεν τοι 
ραάνχσιν , ην τις τη νςερααη 
όξ^ς· νγξαάνχσι τυυυ πλη· 
ξωσιν,ι^ τ/tz) ξυυύτηξιν της σας* 
κος τ!α> ^TtovUy Vomitiones ex- 
tenuant propter evacuationem ali- 
menti. Non eqvidem ficcant , fi qvis 
poftridie refie medeatur , fed h ume- 
fiant propter repletionem colliqva- 
t tonem carnis ex labore. 
§. 40. Qvi obiter haec infpicit 
οναντίωσιν qvandam iis contineri ju- 
dicabit, a qva tamen facile abfolvitur 
Praeceptor vetuftisfimus,fimulac tex- 
tum paulo penitius velimus infpice- 
re,cum utrumqve fit verum. Nam 
& ficcant corpus atqve etiam hume- 
dtant vomitiones. Siccant faneob 
evacuationem. Qvod evacuatur-», 
hurmdum eft : humido autem eva- 
cuato, qvei corpus non redditur fic- 
cius qvam erat ante humorum per_» 
vomitum exclufionem. Humedant 
verd τσ ον τ&Γaw» 
μάτι της ^υωτηζι(& ύζαν £ πυν&>pro- 
pter id, qvod in corpore ex colli qv at io- 
ne relifium e fi d labore. Atqve il- 
lud tantum interdum eft, ut inde na- 
fcatur dyfenteria, lienteria, diarrhaea 
& hydrops, obfervante Hippocrate 
Epidem-fefi·^. 
$ .41 .Hoc, AT TONI Τ Ο. 
351 
£.41. Hoc, ut plenius intelliga- 
tur,fciendum,qvod vomitoria totum 
corpus expurgantia (de iis enim Hip- 
pocrates heic loqvitur,· neqvaqvam 
vero de levioribus folum ventricu- 
lum evacuantibus) fimul ac in ven- 
triculum defeendunt, abradaiit cru- 
ftulam illam mucilaginofam , qva 
munita eft interior ejus membrana»», 
ne fuccorum acrium morfu prompte 
vexaretur, & in tunicis relinqvant-. 
particulas qvafdam fpiritum lacef- 
iendi atqve irritandi finem non faci- 
entes, donec humores primum qvi- 
de m in vafis majoribus, deinde etiam 
& ipfo corporis habitu contentos 
tina cum ipfis medicamenti ftimu- 
lantis particulis ventriculum fubver- 
tendo rejiciat. Qyibus rejedtis fer- 
vidiffima in ipfa irritatione concepta 
Ipiritus ira fedatur qvidem, calor ta- 
men igneus, haud fecus ac fluctus in_» 
concitato poft procedas mari, ad 
tempus remanet, qvi humidum cor- 
poris praefertim in habitu corporis 
ulterius fundit, fufum , nifi inedia 
mox fubfeqvente in alimentum cor- 
poris cedat, corpus ipfum humecftat. 
Si vero id ipfum alimenti loco a calo- 
re abfumatur, ficcius fit corpus. 
§.42. Haec mens eft admirandi 
Senis,nifi penitiflime fallor,idqve fa- 
tis perfpicue verba proxime fubfe- 
qventia videntur innuere,dum dicit: 
ηυ οέ τις εαση καταναλωτήν οι, 
τη ύςεραίη ες r!u> ττρ$ερμω 
^τη ζηξαί- 
νασι , Si vero qvis hac finat abfumi^ 
postridie autem in alimentum calori 
& victus ratiom fegniter adjiciat, fic- 
cant. Hoc ergo tandem vult Hip- 
pocrates. Vomitiones ut ficcent_. 
corpus aut humedient in tua habes 
poteftate. Qvod fi velis, ut exfic- 
cent, cave mox alimentum praebeas, 
vel aiTumas, fed tantifper expeclato, 
donec calor naturalis humidum ab 
igneo ipiritus calore liqvefadlum ab- 
fumpferit, vel fi omnino aliqvid cibi 
refedtionis gratia dandum vel aflu- 
mendum eft,iit illud parum & fenlim 
offeratur. Si vero velis, ut hume- 
dent, tantum alimenti ftatim eft ex- 
hibendum, qvantum natura ferre po- 
terit,ut non fit neceffum, calorem id, 
qvod in corpore a colliqvatione reli- 
dum eft, ad fefe rapere, eoqve loco 
alimenti frui. 
§. 45. Modum colliqvationis 
qvinefcit, ad culinam ablegandus 
eft,& jubendus ut refpiciat carnes in 
verubus affandas, & videbit deftilla- 
re primum aliqvid aqveum, poftea_» 
vero liqvefcente pingvedine craffius 
qvoddam, qvod nihil aliud eft,qvam 
pars carnium fucculenta , qvae qvo 
magis elicitur ab igne, eo ficciorcs & 
aduftiores carnes redduntur, eaqve^ 
penitus abfumpta carnes vix aliud 
qvicqvam qvam carbones & cineres 
fapiunt. Qvod ab igne culinario 
fieri videmus, fit etiam ab igne ani- 
mato calidiore qvam par erat efFedo. 
Confer qvae de colliqvationis dfedi- 
bus 352 
DE MORBO 
bus erudite di fleri t NobiliiT. Dn. van 
derLinden. 15. Sel.med.i 99. & fieqq. 
& Ballonius 2.Epidem.p.x 8 5. impri- 
mis qvoqve Hofmannus in Collefl.de 
ichorit. 93.^fitqq- Huc etiam fa- 
ciunt,qvae Jacchinus habet in q.Rha- 
fis6ip.359. 
§.44. Exemplum peculiare, ubi 
vomitus totum corpus imprimis ve- 
ro caput evacuat, habemus lib. 2. de 
morb.tex. 17. juxta Salium,ubi po- 
tiflimam curationis parte Hippocra- 
tes jubet abfolvere vomitoriis, cum_» 
in hydrocephalo caput ab aqvofa 
materia liberandum eft. De capite 
vero in fpecie lib.de loc.in homp.^10. 
6. loqvitur: ρόα coc κε- 
φαλης peovr@fi εμ,ετ&, Fluxione ex 
capite manante vomitus utilis efi. Et 
3'de diat.p.3jO. Ubi in capitis do- 
lore ex repletione, ii cito curatio de- 
bet abfolvi, helleborum praeteribit-,. 
Cum autem helleborum (impliciter 
vocat Hippocrates, tunc album in- 
telligit, qvi vomitum validiflime 
movet ,· tefte antiqviflimo Galeno 
Com.ad 5. aph.i. & alibi paffim. Vi- 
de Foefium in Oeconom. in voce 
£θξ&>· 
^.45. Convenire & cum maximo 
fructu vomitoria in capitis dolori- 
bus adhiberi, integra eaqve do&ifli- 
ma qvaeftione 1. Decad. 2. in Proble- 
mat. fiuis indubium fecit Gregorius 
Horftius, Medicus dum vivebat in- 
Cgnls, ubi varios allegat autores. 
§, 46. Sunt autem,fateor, qvibus 
placita Hippocratica non arrident, 
nili recentlorum calculo eadudum-, 
iint comprobata. Audiant ergo ifti 
difertiflimum Fernelium eleganti o- 
rationislerie magnas vomitionum u- 
tilitates 3. meth. med. 3. proponen- 
tem : fifvafacilis, inqvit, & modera- 
ta. obtigerit vomitio> fialuberrima 
purgationum omnium prafiantisfima. 
Noxios qvippe humores ex ipfis fonti- 
bus finceros elicit & vacuat, omnem, 
qva in ventriculi capacitateejuf^tu- 
nicis hsretyiUuvicmmprimis expurgat, 
e pr acor diorum membranis , e cavis je- 
coris ac lienis, & ex pancrea omnis ge- 
neris fupervacuos humoresfinceros eli - 
cit, qvos plerum^ nec hiera nec aliud 
vehementisfimu etiam fi e qv ens phar- 
macum in alvum exturbare pote fi : In 
ventriculum enim ex his locis via bre- 
ves ac expedita magis qvam in alvum 
dire EI a fiunt, per qvas fiacilis efi vomi- 
tio. ^vanqvam autem primum ab 
interioribus evellit ,confiec ut ion e tamen 
caput rehqvumf corpus levat, ^vo- 
circa omnibus opitulatur affeflibus» 
qvi dpracordiorum impuritate ortum 
acceperunt,langventi appetentia, nau- 
fiea,cibifiafi i dio, crebra vomitioni,ven- 
tri culo pr acor diifif di flentis, i flero, 
cachexia , febribus intermittentibus, 
hemicrania,vertigini,incubo, epilepfia, 
fiuffufioni omnibuf^ capitis affeflibus, 
qvi pracor diorumfffnpathia contrafli 
fiunt, & qvos e pracor diis in reliqvum 
corpus effufia impuritas protulit. In-» 
qvocunfi igitur affeflu langvefcit ap- 
peten^ ATTONITO. 
353 
petentia , άΓ naufea vomendi defide- 
riumfatigat ,fipharmaco nonfati*fit, 
•vomitione curandum. Nam qva pur- 
gatio non eluit, extirpat vomitio , & 
qva illinc non facile labuntur in al- 
vum prompte in ventriculum remeant. 
Tanti igitur vomitionis vis afli- 
manda-Λ. 
47. Delicatulis faluberrimum 
iftudpr&fidii genus reformidantibus 
vel etiam omnino refpuentibus jam- 
dudum reipondit Experientiflimus 
Qyercetanus Tharmacop. degm. re- 
flit. cap. 16. Vacuatioper vomitum 
in longe majore freqventiore^ olim erat 
ufu, qvam jam apud nos. Nonnulli 
inter Medicos recenti ores, eum idcirco 
abdicare videntur, qvod corpus plus a- 
qviyUti opinantur, commoveat & dis- 
turbet,nec non moleftijflmaplura indu- 
cat fympt ornata : ad duitis pratereas 
his ratiunculis, noflras regiones multo 
figidiores ejfe qvam Gracorum: cujus 
nationis Hippocrates feqventijfime ea- 
dem vacuatione utebatur, & infiniti 
poli illum alii Graci autores ipfius ex- 
emplum fi. uti : addunt etiam homi- 
nes noHrarum regionum ejfe multo pi- 
tuofiores & minus ad vomitum procli- 
ves. Sed his rationibus & argumen- 
tisparumponderis inejfe nemo non vi- 
det : qva idcirco tanqvam fiivola ex- 
plodentur , cum e contra hujus vacua- 
tionisufius utilijfimus fumme necef- 
fariusfit ad plurimos ajfeHus gravis- 
fimos ΰ' dejeratosprofligandos, licet 
vel iis remediis concitari debeat qva 
timidulis illis meticulofis Medicis 
ex auditu tantum horrorem incutiunt. 
Sed qvomodofe natura amicos illi ju- 
ti itant, cum reliti is iis 3 qva maxima 
agendi vi & potestate excellunt, qvo- 
rumd ne periculum qvidemfacere au- 
dent, potius ejufdemfint inimici ? Sic 
enim natura adulatores tantum fiunt, 
qvi imbecillis nimis & invalidis prafi- 
diis eam fi ultra propugnare conantur^ 
nec potentibus fatis armis illis hostem 
ferocifiimum adoriri cogitant: qvi 
interim velut invitius euntia illorum 
eccoproptica, imb vomitoria blanda-* 
& adulantia ridet & refiuit, qvibus 
elifis vix fecundo ad eadem auxilia.* 
refugere audent. 
48. Qvae duobus,ut ajunt, Ver- 
bis comprehenduntur apud Septali- 
um 3. Animadverf. 10. Eo uff mol- 
lities nostrapervenit, ut vomitivorum 
ufus fere exoleverit, ut vel eam effe^> 
caufam etiam credam, ut raro rebelles 
morbi a nobis evincantur j ne tamen-λ 
id fine animadverfione relinqvam^, 
animadvertendum,qvod duplex fit vo- 
mitus arte procuratus: Univ er falis u- 
nus3 qvo totius corporis compages , fi 
qvid mali conceperit, evacuatur per 
vomitum : Particularis ait er,qvo ven- 
triculus aut a colle Si is per fie excremen- 
tis in fe aut ab ajfufis aliunde inani- 
tur. His album adjecit calculum.» 
Chymicorumcandidiflimus Angelus 
Sala in Tern. Emet, rem ipfam nom 
iblum rationibus atqve autoritati- 
bus, ied & exemplis qvamplurimis 
com- 354 
DE MORBO 
comprobans , abunde docentibus, 
qvanto cum commodo non tantum-, 
ferofi , fed & vifcidi atqve impadi, 
nec folum in venis majoribus , fed & 
partibus remotisfimis contenti hu- 
mores per vomitum rejiciantur. 
5. 49. A podagricis doloribus 
vomitum prafervare nobiliflimus 
Crato teftatur apud Scholtzium con- 
fil. 105. Nec ullam in arthritide me- 
liorem efle evacuationem & diverii- 
onem, qvam eam qvae per vomitum-» 
fit, Hieron. Captvaccius novit apud 
eundem Confil. z^z. Qyod calculo 
fuo approbat Liberatus de Liberatis 
q.Podagr. polit, q. De vomitu^ in- 
qvit, illud breviter annuo, ab omnibus 
& omni tempore merito collaudari, fi 
pronus fit ad vomendum agrovans, fi 
pe Plus non laboret nec caput dole at. 
Eitpereum revulfio manifefila (fi ex- 
crementorum tutu minoratio : provo- 
candus igitur bis in hebdomade cibo 
humidioripragravato ventriculo, me- 
dicamentis primo levioribus, fuccejfive 
valentioribus ufurpatis. Non alio 
autem vomitoria id faciunt modo, 
qvam qvod ferofi acerrimiqve hu- 
mores primum e vafis majoribus,de- 
inde vero etiam minoribus deferan- 
tur ad ventriculum, reje&a igituE__» 
materia exqvifitifiimos dolores in ar- 
ticulis eftedtura,qvid mirum,fi dolo- 
res ipfi paroxylmum facientes cef- 
fent? Sunt enim qvadam vomitoria, 
qva ventriculumfolum expurgant,alia 
vero qva trafunt ah tmiverjo corporei 
qva in variis morbis prioribus utiliora 
ejfefolent, ex vero fcribit Primeroiius 
^.deerrorib. vulg.n. Hinc patete 
qvam prudenter Fabr.Hildanus de^> 
dyfent.tAp 8. dyfentericis praeicribat 
vomitum,acribus fcilicet humoribus 
ad inteftina tendentibus ad ventri- 
culum derivatis. 
§. 50. Ne vero qvidqvam hac in_. 
rerelinqvatur dubii,adjiciam egregi- 
am Thomae Erafti cenfuram, qvae eft 
qvsdt. 1. de purgant, med. fac. apud 
Schmetium in mifcellan.p. 160. Per 
vomitum five fyonte acciderit, five a 
vomitorio pharmaco excitatus fuerit 
totum aliqvando corpus purgatum^, 
conflat. Sane antiqvi haud infe- 
qventiusper vomitum corpus evacuaf- 
fe videntur qvam per inferioris ven- 
tris folutionem , qvod Galenus in Com. 
in libellum de falubr. diat. in expofit. 
1 5. fent entia palam affirmavit. Et 
qvi hclleborum album agris propina' 
vit, testificaripoteri t, evacuari non- 
nunqvam bumores longeplures, qvam 
ut in ventriculo colle St i harere potue- 
rint., -/Df vacuat non aha ratione, 
qvam qvi a inftgni fu a acrimonia na- 
tura inimicus e fi , utilifif fucci vel ni- 
hil omnino vel prorfus minimum infe 
continet. Unde citm primum in ventre 
calef a Eius efi, atqve is medicamentum 
adeo malignum percepit, ex fur git ad 
ipfius expulfionem : & cum eo fimul 
qvacunf ibi barent ejicit. Duabus, 
ergo rationibus iftis, ob confvetudi- 
nem nimirum & viam breviorem,in- 
dudus A ΤΤΟΝΙΤ Ο. 
355 
du&us Hippocrates prudenti fane 
confilio reliqvias morbi attoniti di- 
fcuiTurus vomitum injunxit. 
§. 51. Qyae vero circa vomitio- 
nem eamqvc legitime atqve ex arte_, 
perficiendam fint praeftanda atqve__» 
obfervanda , hoc in fpecie qvidenu 
Hippocrates textu allegato noncx- 
preffit, ex aliis timen ej us locis haud 
difficulter illud eruitur. Ubi ante_» 
omnia primo obfervandum eft an ae- 
gri fint ευήθεις,ad vomendum faciles, 
tales vero funt \σγροι. graciles. Qvi- 
namfunt ifti? Non funt extenuati, 
qvos Hippocrates τ i.aph. 2. vocata 
σήμα!#, corpora extenu- 
ata, vel morbo,vel ftudiis, curis,moe- 
rore,vigiliis, vel inedia, vel immodi- 
ca aliqvaevacuatione,· fed itr^voi x, 
Κεπ\οι φυστί, graciles & tenues natu- 
ra,apri 6. Epidem. 4.2 3. vocantur*, 
^ξμοκοίλιοι, ^φλξζοι, Kj όξυ^υμό- 
ή api, ventre calido,venofi & iracun- 
diores ; verba fignificantiilima, qvi- 
bus fatis innuit Medicorum maxi- 
mus, qvales graciles heicintelligat, 
neqvaqvam macilentos, fed tenues 
Celfo ita vocatos lib. 2. de re med. 
eap. 1 o. qvibus ampla eft utriufqve*, 
ventris atqve vaforum capacitas, ca- 
lentiorem arguens temperiem- T» 
^sp^ εξ^ον dvs^vjjcu te 24^" 
φύσησα·, Caloris enim opus efl dilata- 
re &flatu divendere,^itGAierwxs-lib. 
i. de temper. 4. 
£.52. Haec omnia comprehen- 
diffe videtur Λ. Epidem. 1, his verbis: 
ων αν φλέζες f κοιλαί, 
τα ο^α ευςεα, «σιν οι λεπίοι, οι j 
τηονες ταναντια τχτε&ν. figi vafa^ 
ventres & offa habent lata, hi gracilas 
funt $ obefivero contmria eorum ha- 
bent. HI veniEfethones ferant fa- 
cillime vid.Ballon. z.Epidem.p.\iu 
Ceifus rotunde lib. z. de remed. cap. 
i o. Tenuioribus magis fargvits, ple- 
nior ibus magis caro abundat. Faci- 
lius ita<^ illi detractionem ejufmodifu- 
fment. Et qvia calidi fupt, colli- 
gunt plerumqve humores bilioibs 
per vomitum rejici aptos. 
Ne vero qvis facile τΐω 
i^roTjfrareftringat ad maciem, qvac 
eft tenuitas praeternaturalis, qvarrL* 
Germani dicimus 
caro enim qvaii decidit 
obftat aphorifmus,qvi prae manu eft. 
Cum enim Hippocrates τχς \%νχς 
per vomitum purgare jubet, minime 
macilentos & extenuatos intelllgit» 
qvippe qvi nullam omnino per fupe- 
riora ferunt expurgationem,eo qvod 
nunqvam non fint infirmi conienti- 
entibus omnibus artis proceribus» 
fed tantum tenuitatem naturalem-»» 
qvaeproprieeftgracilitas, &qvairL» 
Germani vocamus 
Propterea Hippocrates τ^ς φ^ινω^εαζ 
arcet a vomitu t^.aph. 8. ubi licet-. 
Interpp. de folo ulcere pulmonum* 
& qvae propriiflime φ^ίτις vocari 
confvevir,cogitent,verum tamen eft» 
etiam de extenuatis dici, idqve vel ex 
famdicoib Oeniade Epid. i. per- 
Ipicu- 356 
DE MORBO 
fpicuum eft,cui εφ$νε έ- 
, corpus tabefiebat ac liqvefce- 
bat,^^ ullo pulmonum ulcere.. 
^.54. AutorDefin.Med. inqvit: 
φ^ισις <$ν> η λε^ομ^ρη κοινώς omom 
μείωσις τε σνυυτηξις. 
Tabes eft communiter diEta omnis cor- 
poris diminutio i/ colliqvatio. Et_. 
Plato in Timao : dvw fio εαυτώvqo - 
(plfijibju εαντχ φ^ίσνν τπζξεχων , ncp, 
άυττΕ ύφ' αυτχ πτΕϊγων 
nfil 3ξων. Pro qvibus Cicero :: Itas 
fefe confumptione & fenio alebat fui·) 
cum ipfeper fe& d fe & pateretur & 
faceret omnia. Ariftoteles eleganti 
metaphora dicit φ%ης σελίυόης, luna 
plentium, velut Gaza reddit, cum po- 
tius iit defeEtus 4. Gen. an. 10. Sane 
reftilfimeqvoqve emaciati aut ma- 
cilenti a vomitionibus praefertim u- 
niverfalibus^de qvibus nos loqvimur 
arcentur, cum maximum inde acci- 
piant detrimentum, & non nifi in' de^ 
terius prolabantur, ii ulterior carni- 
um exficcatio atqve colliqvatio acce- 
dat a vomitoriis3qvod vel ex fola Oe- 
niadis hiftoria abunde innotuit,con- 
fer omnino qvae Do&iflimus Ballo- 
nius devirg. ΰ"mul. morb.p. j^.\vtic 
de re difputat. Qvoniam igitur inu 
tenuitate naturali fere omnia illa re- 
periuntur, qvas vomitiones poliunt-.· 
facilitater graciles jure optimo ευη- 
μείς qveunt dici. 
§.55. Talis qvoqve eft οςις 
ί^εμεειν^νΐ vomere confievit. Sunt 
plurimi, qvi a naturaqvidemnon-. 
funt ita conftituti , ut evacuationes 
ex facili ferant,ufu tamen crebro apti 
redduntur,idem circa vomitoriorum 
ufum contingere poteft. Superius 
ditftumeft vomitionem veteribus fe- 
re omnibus fuifle familiariffimam-,, 
ut qvi ad minimum fingulis menii- 
bus aliqvot vicibus vomitionibus o- 
peram navarunt, hodie confvetudo 
illa generalis ceftavit qvidem, non_> 
tamen ob id defunt?qvi haud difficul- 
ter vomitoriorum operationem fu- 
ftineant, imo qvibus forte fortun^ 
ifta familiaris redditus eft vomitus, 
ut qvietem nullam inveniant, priuf- 
qvam id, qvod moleftum eft vomitu 
iit rejectum, veiut ex Dom. Panaroli 
obf.i i,.PentecA. videre eft 
igitur funt graciles & aflveti. 
56 Δυ<πμ&<ς contra,qvos qvia 
Fernehusmatb. n.ed. 3. una cum_» 
incommodis d fficilem vomitionem 
concomitantibus fuccinde exhibuit, 
audiamus illum: 6)vibusprtjfum an- 
guHum^s o<Vus^ & qvibus ict vix gra- 
cilis & ob^nga, ii raro ac certe violen- 
ter vomunt. Et paulo poft : Violen- 
ter rurfum & periculose aRhmaticiy 
tabidi & ii , ptospracordiorum in- 
ftammatio· aut dolor exercet; metus 
enim eft autfuffocationis , aut cruenta 
exftuitionisyaiit ruptionis, ^vemadmo- 
dum & m motu omni vehementioi o. 
Crebrior dijfteili}^ vomitio ventricu· 
lum^pracord.a & qva jub his funt vi· 
fcerajrebra validag3 concuficne debi- 
litat) eo^ humores rapit impuros : ea- ATTONITO. 
357 
put implet, fenfuffa degravat & of- 
fundit,. 
§. 57. Qyapropter oppido necef- 
fariam efle Medici prudentiam mo- 
nebat Ang. Sala Tern. Emetic. infin. 
his verbis: Sunt qvi vel f/onte vel 
vomitorii viribus lacejfiti, indefinenti 
vomitionis preffura gravia fepe inci- 
dunt fymptomatn. Ideo^ Medicum 
horum omnium gnarum oportet ejfe^ut 
telorum praviforum aciem convenien- 
ti remediorum lima vel avertere vel 
obtundere faciliuspoffit. Hxc pri- 
ma cautela eft, qvam in vomitorio- 
rum exhibitione Medicus confcien- 
tiam fuam illaefam lervare , & eunt 
frudu contra morbum pugnare ge- 
ftiens. accuratiilime debet obfervare^ 
$. 58· Secundo fciendum eft,qvi- 
bus medicamentis vomitum hoc qvi- 
dem in morbo debeamus ciere. A- 
pud ^Egyptios promifeue omnibus 
in morbis ibla Syrmaea id fuit praefti- 
tum^unde etiam invaluit conlvetudo·' 
illa , ut omnem vomitionem voca- 
rent Syrmaifmum. Syrmaea autem 
ex qva Aegyptii vomebant allidu.e 
non erat βξωμα. 2^ ps- 
λιτ&,edulium ex adipe i^meUe^ de_j 
qvo apud Herodotum, nec potus ex 
aqva & hordeo qvorundammec ob- 
fonium apud Diodorum Siculum:: 
fed potio ex raphano primario com- 
polita. Hoc liqvet ex Erotiano lo- 
cum Hipp. deartic. text. 3 5. ubi iru· 
aure fra&a aegrum jubet. Εμεπν 
(fic enim lege udum 
ell cum Foeiio, non συξμε^μ^) co- 
mere levi vomitione^^owzntz: ver- 
ba Hc habent: or^cuct, λ^τα/ Ί 
βάφεις» ην τινες με& αλ* 
μης ε^ίονης χα&αά&Α). Syrmaa 
dicitur longus raphanus, qvo cum mu· 
ria ad purgationem qvidam in cibis 
utuntur. Locus autem Hippocrati- 
cus εχρτεβέ innuit purgationem per 
vomitum. Hippocrates ipie folus 
verae & rationalis Medicinae condi- 
tor facile profpexit non poife omni- 
bus & non raro diverfisiimis mor- 
bis uno eodemqve remedio obviarm» 
iri,qvoties vomitum ciere neceflarx- 
um duxit, divcriis utitur materiis. 
§. 5p. Qvpd Angelus Sala noiu 
animadvertit, alias tam abfurdam & 
tanto viro indignam iph non affin- 
xiifet opinionem, dum enimr^/>. z, 
Hemetologia fuae (Emetologia potius 
dicendum eflet,qvia ingraeco εμε)^· 
eft cum fpiritu leni) hanc ejus fuiiTe_> 
fentcntiam fcribit: qvbdfl qvu men- 
firuo femel flatio Bacchi Genio tan- 
tumindulgeat, utflomacho adnaufe^ 
amuffa repleto vomitus excitatur j Ca« 
nitas hominis tutius coriflervetur^gri 
tudines prafertim chronica citius & 
jucundius profligentur. Graviifimam 
Viro facit injuriam, defententiis aut 
opinionibus ejus judicando , qvas 
non fatis perfpexit. Forfan alienis 
tantum vidit oculis, & calumniam.» 
iftam in Hippocratem evomenti fa- 
ciles nimis aures praebuit, ut folet_» 
Chymiftarum vulgus Praeceptorum-»- 
vetui- 358 
DE MORBO 
vetuftiilimorum atqve optimorum-· 
fcripta, vel negligerc vel obiter fal- 
tem infpicere. Si propriis credidit 
oculis, immaturum de eo tulit judi- 
cium. Incivile efle lege non pcrle- 
da judicare Juris Confulti clamitant. 
60. Qvod ii perlegit Sala libros 
Hippocratis dedidt. non potuit eum 
latere, qvod faepius in fanitate decli- 
nante jubeat provocare vomitum.· 
poli repletionem ex cibis ficcis & a- 
cerbis j. de diat. 26. ex acribus plu- 
rimis &fal(is ^.de diat.\6 ex variis 
item text. 14.. & ex aliis alibi: verum 
Ii non ofcitanter fed attente psrlu- 
ilrAlTet, non debebat qvoqve eum la- 
tuifle Divini Praeceptoris inllitu- 
tum; Conftituerat enim redam & 
optimam rerum, qvas vocamus non- 
naturalium adminiftrationem prae- 
fcribere,qva obfervata, famtas vacil- 
lans non tantum poiTet confervari, 
fed & in ftatum meliorem reduci. Id 
vero ut commode polfet obtinere^», 
neceife erat tempori in qvo vivebat, 
& hominibus qvibufcum fibi nego- 
tium erat, fefe accommodare. 
§. 61. Hippocratis tempore im» 
Craecia homines plus alfumebanL-» 
qvam natura effet ferendo, ne itaqve 
femper ex repletionibus laborarent, 
opus variis fuit ad demendam illam 
copiam remediis, qvae inter etiam e- 
rat vomitus, cui ita erant alfveti, ut 
nullo non die eo uterentur. Hoc 
remedii genus, ur pleraqve alia, ab 
jEgypths acceperant, fed, ut fere fo- 
let, abufus ufum veru & legitimun 
tantum non obfcuraverat, ideo poft 
yEfculapium Hippocrates abufunu 
iitum maxima exparte abrogavit. 
Qvia autem confvetudinem invete- 
ratamlicet pellimam, fimul & femel 
eliminare periculofum & infru&ife- 
rum foret, admirando conhlio maxi- 
mam ejus partem emendavit, facile 
praefentiens homines in abdicanda^ 
gula non ita feqvaces e fle, minuendo 
illud, qvod prorfus e medio pellere^ 
nec poterat nec confult um judicabat. 
§.62. Sic enimfcribit lib. de In· 
fomn. text. 6. οτα* πληρω&ηβϊϊς cv 
Wμΐυυί Ιμεσάαω'ϊχπΌ'Τω'ΐ γλυκέων, $ 
υδαρών £ κ^φων. Cum repletus fue- 
rit, bis in menfe vomat ex dulcibus, & 
aqvofis & levibus. Difvadet vero o- 
mnino vomitum cum nulla repletio- 
nis adfunt certa indicia lib. 5. de diat. 
text. 9. ίμετοισι 'j, rjv μη Ιις πλησμο- 
νή eyftvfypri %ξέεο^. Vomitionibus 
autem nifi repletio altqva innafeatur, 
minime utendum. ToleraiTe Hippo- 
cratem confvetudinem iftam, non_» 
veroprobaife inter alia exprcile in- 
nuit modus loqvendi,dum lib, de fa· 
lubr. di<£t. text. p. ait: στις wxfyt Tif 
μΐινος ε^εμέ^ν» αμ^νον εφεξής 
ττοιεει^ τχς εμετας^&ν δυσιν ημερησι 
μα.)^.ον, η ττεντε^Μ^εκα- όι 
vmv τύναχτιον τηιεασι. ^vi confve· 
vit fingulls menfibus bis vomer e ^melius 
οβ duobus diebus continuis vomitum^ 
ciere qvam decimo qvinro qvoqve die* 
siliiplane contrafaciunt, Qv x con- 
fvccu- ATTONITO. 
Λζ εχχσι, Helle borus periculofus esi 
carnes fanas habentibus ? Non elt 
autem periculum tantum in hellebo- 
ri exhibitione, qvantumfibi Sala^ 
cum Meihaeo imaginatur : Mefnaei 
verba funt: Albus helleborus ? qvia 
hujus temperatis hominibus cfl mole- 
fius f velut venenum prafertim fuffo- 
cans, vitetur. 
^.65. De hoc periculo injufte 
qverelam inftituielegantiffimisHof- 
manni 1 .de med. offcinal. 18 · 11 · ver- 
bis oftendo. Videtur mihi, inqvit, 
qverela effe, qvalis illa Mathematico- 
rum qvorundum imperitorum Calum_a 
dcfcendijfe Ei effe jam propius terra* 
nefcio qvot millibus fiadiorum. Ego 
vero audivi duos magnos Mathemati- 
cos effuse ridere, qvoties dicebatur ta- 
le qvtd. audivi etiam explicare de- 
ceptionis caufam tam diferte , ut nos 
alii α,^ωμετςοι fatis intellegeremus^ 
Ut de albo helleborc non dicam, qvis de 
HeUeborifmo Matthioli lib. J. epiEE 
qvidqvam mali dixit, fi modo dextrb 
uteretur ? fijvis de Oxymehte Hellebo- 
rato Juli ani,majore iV minore,qvod 
album recipit,unqva dubitavit? Ego in 
pleuritico pene depofito miraculu vidi, 
ES? videre una mecum alii ,qvi experi- 
memu Gefneri magnopere laudarunt, 
^yid? qvod Montanus Syrupum rofi 
/ol. vigorat hell. nigro ? Voluit nimi- 
rum indicare Vir magnus,qvifit verus 
ufus hellebori etiam purgandi gratia l 
At ignavia noilra facit, ut, qvodfupra 
qvejius fum ex Maffaria, non curemus 
359 
fvetudo longo adhuc poft Hippo- 
cratem tempore apud Romanos vi- 
guit. DcC.Caefare enim Cicero ad 
Atticum lib. 13. Epift. ult. fcnbit, 
qvcd εμεϊικίώ fc. ripspax , diem fuum 
vomitorium egerit. 
§. 6$. Neqve verumeft,qvodAn- 
gelus fcribit, Hippocratem cibi po- 
tufqve repletionem pro vomitorio 
praefcripfifie, fed tantum eo ipfo cor- 
pora ad vomendum difficilia voluit-, 
praeparari, velutpaifim teftatur , in- 
primis vero hbello de Helleborifmo in 
principe Tofe μη ρηϊΰίως cuco uajtti- 
vwv m σήματα, ττλεονι Ί^οψη ucy 
ανατπίυσί. ^yi non facile per fupe- 
riorapurgantur, iis antepotionem pri- 
us hume Et are corpora pleniore alimen- 
to & qviete oportet.Et hoc qvidem de 
ftatu lano, in morbofo vero qvoties 
Hippocrates,ut de Syrmata janon di- 
cam,priefcribir Helleborti, yomitori- 
oru omnium fortiffimu. ipfo Sala il- 
lud fatente, qvi ob periculum illud e 
vomitoriorum ordine exulare jubet. 
£.64. Fallitur egregie, dum Hip- 
pocratem non aufum fuiffe Demo- 
crito helleborum propinare ob me* 
dicamenti violentiam atqve perni- 
ciem. Qyid enim fano & rerunu 
praeclariflimarum fpeculationi va- 
canti opus erat Medicina aut Medi- 
co? cum Servatore qvaerendum eft. 
IlleneHelleborumpr.vCcriberetfano, 
qvi ipfe deHclleborif fcripfit. 
ξ(^ύοίΐκιαίύΐιν^704ς 360 
DE MORBO 
ullos magnos morbos, qvi a nunqvam^ 
expedimus nos ex lenientibus. Fert 
natura noflra, d chymiafiris prabitum 
crocum metallorum , Mercurium vita, 
alia venena mineralia^ non ferat boc 
vegetabile^prafertim in decoRo vel di- 
luto? Confer Gefnerum loco mo* 
do ab Hofmanno citato, vel a Johan- 
ne Bauhino in Hidl. plantar. univerf. 
Tom. 3. cap. 34. p.m.G^. Vitatur 
ergo periculum omne de facili , ii 
modo obferventur ad ungvem o- 
mnia, qvae ab Hippocrate ipfo atqvc 
aliis probatis Autoribus in fortio- 
rum purgantium exhibitione obfer- 
vanda elfe ftudiose palfim incul- 
cantur, 
§.66. Nec hoc perpetuo utitur»» 
Hippocrates, fed & rerum neceflitate 
fic exurgente longe mitiora atqve». 
tutiora in ufum traxit vomitoria,ve- 
lut videre eft lib. defalut.diat. text.y. 
ubi Hylfopum incoqvit in aqva cum 
aceto &fale pro vomitorio. Et Tri- 
plex vinum inpotupermiftum, au*· 
fterum, dulce & acidum,eundemim» 
finem aifumere jubet ibidem. Item 
vini aqva tepida temperati magnum 
poculum lib. deintern. aff.text. 21. 
Mei,lac,acetum & aqvamfimul mix- 
ta & in olla tepefada lib. de interna, 
aff. text. 7. Lenticula: Decodurru 
cum meile & aceto lib. 2. demorb.in 
Hydrocephalo. Alii & origani De- 
codum in vino dulci cum meile & 
aceto acerrimo ibidem in FryfipeUte 
pulmonis. Et alibi alia. 
§. 67. Qyibus medicamentisHip- 
pocrate pofteriores vomitum conci- 
taverint ex magno Pradicorum li- 
brorum numero fatis conflat. His 
noftro feculo haud minus utilia», 
qvam elegantia vomitoria addide- 
runt Chymicorum candidiflimi,qvos 
inter Salum magno fuo merito repo- 
nimus , qvibus non idiotae aut cir- 
cumforanei , fed Medici arte nobilif- 
fima fatis inftrudi tutisfimepoifunt 
uti. Attamen cum eorum alia vali- 
diora fint, alia rurfum mediocria»., 
qvorum haec primam corporis regio- 
nem tantum, illa vero totum corpus 
expurgant, veluti infuperioribus fa- 
tis fuperqve didum atqve probatum 
fuit, & vero ad primam corporis re- 
gionem evacuandam Hippocrates in 
verbis proxime feqventibus alia pra> 
icribat medicamenta, qvae mox vide- 
bimus,dubium nullum efl,qvin per . 
το αχω, innuat vomito- 
rio validiore totum corpus purgan- 
dum elfe. Hoc qvi novit, nec cum 
illotis,ut ajunt,manibus curationem 
aggreditur,facile de Materia aut For- 
ma materiae ad vomendum exhiben- 
dae in individuo, Socrate aut Callia, 
hoc vel illo poterit decernere. Qvod 
tertio obfervandum erat. 
i'. 68. Sed cum non uno in tem- 
pore Hippocrates vomitoria exhibe- 
re jubeat, ante &poft cibum, qvod- 
nam ex illis commodisiimum & prae 
caetero eligendum? Non fatis atten- 
tus fuifti, qvi hoc qvsris. Didum enim eft nuperrime cur a fumpto ci- 
bo vomitiones ab Hippocrate inili- 
tuantur, verbo jam dicam, qvod fi ae- 
ger fit ευεμαις, hoc eft facile ad vo- 
mendum pollit irritari ,,οιηηΐηό prae- 
i ftat ante cibum p^o|umvc vomitum 
ciere, fic enim multo felicius & me- 
lius humores e vafis eliminabuntur-* 
Tralliano , Gentili & Arculano fic 
ftatuentibus. Confer Primerofium 
de Errorib. vulgi cap. 11. ubi fimul 
circa redam vomitoriorum admitti- 
ftrationem optima proponit monita. 
$.69. Ne vero qvicqvam legiti- 
mae curationi defit , Hippocrates, 
poftqvam admiranda dexteritate do · 
cuiflet, qvomodo ex fecunda atqve 
tertia, ut hodie vocamus omnesjcor- 
poris regione morbi reliqviae fint ab- 
igendae, tandem primae qvomodo fit 
proipiciendum, haud minus fideliter 
inculcat,· ut textum propofitumfe- 
qvamur , dicit porro; τΐω κάτι» 
χοίλίΐυυ μη κλυ^μω» ad 
inferiorem vero alvum (evacuandam) 
ni fi enemate dejiciat. Certum eft & 
tam nobifmet,qvam aliis aegris me- 
dendo obfervamus qvotidie a medi- 
camentis tam furfumqvamdeorfum 
purgantibus totum corpus imprimis 
vero primam ejus regionem, qvae 
Chylificationis organis circufcribi- 
tur,magis incalefcere &exficcari. 
$.70. Incalefcit corpus, qviafpi- 
ritus a medicamento irritatus atqve 
accenfus totam fangvinis maifam a- 
gitat concitatius, & motu & agitati- 
ATTONITO. 
one vero calor. Qyemadmodum_, 
autem in irritato atqve irato mari 
tempeftatibus ceflantibus vehemens 
illa fluduum agitatio & concuflio 
non ftatim ceifat, fcd ad tempus ali- 
qvod perdurat: ita etiam in corpore 
humano cum fpiritus ardentius fla- 
grans vehiculum fuum fervere fecit 
femel,non ftatim remittit fervor ifte, 
fed permanet, ufq; dumfpiritus qvi- 
etetur, & ex qviete refrigerium nan- 
cifcatur. Hoc nervose Galenus ef- 
fert,dum Comm. in 4. acut, 44. dicit: 
Purgationes μβρ σψόοξως γ· 
σώμα ement er corpus con^ 
moventes fi angunt, 
§. 71. Exficcari vero corpus a 
purgantibus notius eft qvam ut mul- 
tis debeat demonftrari. Serum e- 
nim,qvod tam alimentis in corporis 
partes omnes diftribuendis, qvam_» 
excrementis e corpore flve naturali- 
ter five artificialiter educendis, pro 
vehiculoeft, etiam a mitiflimis pur- 
gantibus funditur & effunditur. Eo 
effufo partes haud fufficienter hume- 
<ftantur& oblinuntur, hinc ficcitas 
atqve acrimonia. Illa fi fit paulo 
major, alvi excrementa non egerun- 
tur. Neqve enim tum liqviditas 
naturalis ad excernendum invitat-», 
neqve fpiritus facile expellit,cum ve- 
hementi agitatione laflatus qvieti 
ftudet. 
^.72. Siccitatem illam cum ex 
fiti finita purgatione obrepente Pra- 
dicorum oculatiores deprehendif- 
fent, 
361 362 
DE MORBO 
fent, hume&antibus exhibitis eam 
voluerunt emendare. Fernelius id 
obtinere vifus eft Syrupoviolarum^ 
aqva diffoluto in magna copia, qv£ 
agendi ratio valde probatur Ballo- 
nio 1.Epid.p. 59. ActiusSermon. 3. 
capλ ] 3- aqvam frigidam abforben- 
dam fvadet, qvod non difplicet Pri- 
merofio 4. de Errorib. vulg. 15. Hip- 
pocrates vero noxam iftam &ipfe e- 
mendat & alios emendare jubet κλυ- 
Qpvfenemate. Generale praeceptum 
dederat 2. de morb. 5 5. 
7 ας κοιλίας} rfi) βαλαν^ς 
μη κοιλίη πήσησι νη- 
σί νχοτισι, Suffufo in alvum utitor,aut 
glandemfupponito,nifi alvusfubduca- 
tur in omnibus morbis. Qyare his 
potius,qvam per os aifumptis^alvus 
ducendaeft? Piationem proponite 
lib.de Med. purg. text. 5. άκινέναοο- 
σερρν 'fio, minus idpericulofum eff. 
$.73. Cum autem enematum va- 
ria fint genera,de qvibus cap.6^. plu- 
ribus egimus, fciendum qvod heic 
non nifi admodum lene poffit com- 
petere,qvale Celfus z. deremcd.n. 
cx aqva, in qva foenum graxum, vel 
ptifana vel malva decoda fit,parare 
jubet. Ad cujus mentem proxime 
accedit Claudinus lib. deingrejf. ad 
infr. 2. cap. p. Qyi illud ex aqva_» 
hordei cum faccharo rubeo conficit. 
§. 74. Qvod fi Ipiritus qvieti poft 
purgationem adeo eft intentus , ut 
corpus non fatis nutriatur,& enema- 
tc alvi excrementa non proliciantur, 
qvid tum faciendum ? docet hoc iis 
verbis Hippocrates: ova γΐλα έφ- 
licii} afina lac cotium dato. La- 
disut dotes variae funt, ita etiam u- 
fus varius exiftit. Lallis qvidcwj, 
commoditates, inqvit Gefnerus ele- 
ganti libel.de lati. & oper. lacl. p. m. 
17.aprifcis qvoqve Medicis recenfen- 
tur: moderatu, inqvam, alvi dejebtio, 
lonifa fucci generatio : & qvod per 
venas digeElum bonam qvidem car- 
nem meliorem facit : mordaces au- 
tem humores expurgat qvofcun^ in- 
venerit. Claudinus ex mente Gale- 
ni lib. de ingrejf. adinfir. in appendice 
fefl.%. tat: Lac & alimenti vim ob- 
tinet & medicamenti, ^va alimen- 
ti rationem habet, hume LiatJubfanti- 
fice & nutrit \ qva medicamenti f i- 
gidum efi ac humi dum,at temperat, de- 
terget, confolidat acfislit. 
§.75. Ut reliqvas facultates hac 
vice miifas faciam, de eo tantum di- 
cam, qvod optime nutriat, & mode- 
rate dejiciat. Optime nutrit,qvia_j 
optimi fucci eft, qvod Diofcorides te- 
ftatur lib. 2. cap. Γάλα κονως 
μάρκαν ευχυμον Com- 
muniter qvidem lac omne bonifucci efi 
& alibile. EtAriftot. cum 7. Polit. 
17. dicit, apparere ex caeteris ani- 
mantibus & gentibus οις Αμελές 
ε&ν κυαγαν τΐώ τπλεμιηϋάεζιν, vius 
vd yaLaKji^ 'rqoQlw ρεάλιςα οικί- 
αν τοίς σ&μασιν> qvifindent conciliare 
fibi corporis habitum bello aptum, lac 
alimenttim ejfe c erp oribus appropria- ATTONITO. 
363 
tiffimum. Varro de re ruftica ait: 
EJi lac omnium rerum, qvas cibi caufa 
fumimus liqv entium maxime alibile. 
/. /6. Qyod moderate dejiciat, 
deeo Actius Tetr.i.ferm.z.c.yi. ot 
σοι 'ή χυμοί (Ιαχνωοας svwnv> όκκΛ- 
S-cupm τ γάλα , ^gicunq^ humores 
mordaces infunt , eos expurgat lac. 
Hippocrates lacie purgat depurgare 
docet locis tantum non infinitis, & 
Langius z.EpiEi. Med. i. teftatur_», 
veteres ex Cnido Cycladum infula»» 
Medicos,foliim elaterio & tempefti- 
valadhs forbitione ( valentiore fcili- 
cet atqve mitiore medicamento) at- 
gros purgafle, Et Hollerius ad j. 
aph.6^. Qvod non fine ratione cre- 
ditum fit a veteribus Medicis la&i 
vim inefie repurgandi fangvinis. 
Celfus fuccindle & nervose,ut omnia 
lib. 2. cap. 12. Sunt^ valetudinis ge · 
nera,qvibtu ex laciepurgatio convenit, 
adeoqve hoc omnibus certum eft, ut 
neminem fciam hac in parte dubium 
aliqvod movere. 
j. 77· Qvemadmodtfm autem ne- 
qve chylus neqvefangvis lubftantia 
iimilaris dici meretur , ficneqvelac, 
nifi forte qvoad lenfum tantum, ieu 
Galenus 5. de alim.[fac:\6. docet: 
Lac tumet fifenfui qvidem fimilare ap- 
pareat,'ex diverfis tamen fub st antiis 
ac facultatibus e fi compofitum. Ubi 
Arifiotelem explicare videtur, qvi 1. 
hidl. an. 1. lac inter partes fimilares 
repofuerat, imo etiam fangvincm & 
carnem. 
78. Similiter Ariftotcles p 
hiil.an.ia. tantum geminas tradit 
la&ls partesji^^e, υ^Λτ^όνι^ καλοί· 
ορρος, σωματω^έζ> οι καλοιτα^ 
TVppgfcborem aqvofum,qviferum νο- 
catur y & corporeum qvoddam, qvod 
vocatur cafeus. Nimirum ha partes 
facillime fep arantur per folam coagu- 
lationem·, acfeqventiffime fenfihus ex- 
ponuntur Deulingil fubnotatio eft 
di^. de laH. Sed videtur-» 
Philofophus ioqvi de lacte recens 
mul&o & ad ignem ftatim coagula-. 
to,qvemadmodum facere folent, qvi 
optimae notie cafcum inde cupiunt-» 
conficere. Tum enim pingve vel 
pars butyrofa cum corpulenta illa ac 
craflicrc fubftantia unam conftituit 
congeriem, nec facile incurrit in fen- 
fum, alias vero accuratius remaefti- 
mans pingvedinis in la&e haud eft 
oblitus,ut an. 20. χλητάργρι 
'•^cavcS γάλαητι λιπαρραης, n cv 
τοίς ττεττη^όαι ελαιώδες. Ineii 
vero in lacie pingvedo, qva & in cafeis 
evadit oleofa. 
' §.79. Ciim vero accuratius par- 
tes ejus examinantur, nemo non fa- 
tetur cum Galeno 4 de fimpl. mtd. 
fac. 17. qvod lac ex tribus fabftanti- 
i$, qvalitate diflidentibus,conftet_». 
Subftantiae illae funt: Pingvis & bu- 
tyro fa^ qvae digerit & dolorem lenit-* 
& emollit: craffatf cafeofayOpxnxi- 
trit & ulcera fanat: ^qvea ferofiy 
qvae mundificat & moderate abfter- 
gendo purgat. Qvare etiam Hip- 
pOCI4" 364 
DE MORBO 
pocrates (impliciter hoc adhiben- 
dum praecipit in tertio renum morbo 
lib.de intcrn. aff. text. 17. ες 
σιν μυρτιά ορρω inqviens: 
adpurgationem qvidem fero utitor. 
§. 80. Jam .vero qvia omnis ab- 
ftergendi alvumqvc dejiciendi vis la- 
cii debetur, qvatenus abundat fero, 
&hocincafu primario haec facultas 
qvaeratur,facile patet, qvare Hippo- 
crates praefcribat ovx yaLat lac afna. 
Eft enim lac afininam omnium, qvi- 
bus utuntur Medici tenui(Iimum_>, 
plus ferofae qvam cafeofae aut butyro- 
fae continens fubftantiae. Lac afnU 
num ,inqvit Caefalpinus i.frec.art, 
Med. 11. exteris frigidius humidius 
ac tenuius ^citiuspertranfit^ minus coa- 
gulatur in ventriculo} minus corrum- 
pitur. Gemerus de labi, & op.labt\ 
pag. 16. ^fininum ocyus defcenditt 
paucijfima pingvedinis particeps ebli 
propterea raro in alicujus ventriculo 
tranfit in cafeum. Claudinus in-5 
app. de ingr. ad infirm. f. 8. Nullum 
efi lallisgenus, qvodufy adeo bene de- 
tergat, ac facit lac afninum^qvod illi 
accidit,propter infgnem feri copiam. 
Lac autem qvodvi^qvb tenuius yo me- 
lius mundificat & ab Lier git , ajebat 
Hofmannus 5. InLlit. med. 19. Te- 
nuitatem & frigiditatem lailis afini- 
ni qvoqve celebrat Caefalpinus 1. 
qvasl. med. 24 fubfinem idcoqvefer- 
vorem humorum contemperat & ex- 
ficcata, humeitat apud eundem ibi- 
dem,dcTiiricavellium yConfiliord)^. 
& i. Confil. ^^.infin. Nec facile in 
aqvam vertitur, utaliala&is genera 
Paulo Craflo apud Trincavellium j. 
confilior.6v. His adjungi poliunt il- 
la, qv£ allegat Horftius %. pr obleni. 
3. Bene ergo & optima ratione Hip- 
pocrates lac aiininum caeteris prae- 
fert. 
§. gi. Sed qvtimobrem vult /φ- 
_%ν, cotium ? Codo utebantur vete- 
res utplurimum in dyfenterica alvo, 
cum caprinum, qvod pra: rcliqvis ad- 
ftridlona facultate pollet,haberi non 
poterat, vel ubi caprae vefcebantur_. 
herbis purgantibus. De modo co- 
qvendi abunde ex veterum mente_.· 
Gefnerus & Claudinus locis fupra_. 
laudatis. At vero tantum aberat,ut 
dejedtoria facultas ladli eilet adi- 
menda, ut potius eam ob caufam pri- 
mario qvaereretur. Vitium aliqvod 
in exemplaribus fubelfe, ne fufpican- 
dum qvidem eft, qvia multoties tam 
eodem libro qvam aliis in locis pur- 
get ladle afimno codto. 
§. 82. Si qvid video.exiftimo co- 
dionem heic intelligi leviffimam, 
eumfaltem in finem inftitutam , ut 
pingvedo, qv& coftione leviore fu- 
perficiem fere petit auferatur, fal ve- 
ro adjiciatur,qvod alias reddit lib. de 
intern. aff. tex.19. ubi etiam mei ad- 
dit,qvod tamen heic ufu venire non_> 
poteft, ne ardor in ventriculo excite- 
tur, qvod facere interdum eodem lib. 
tex. 45. perhibetur. Lac femel de- 
codum minus infiare Dtolccrides 
tra- ATTONITO. 
365 
tradit. Haec conj edura mea eft, 
qvam tamen facile & libentiffime 
abjiciam meliora edodus.· Sal enim 
fi adderetur dejedoria facultas inii- 
gniter polfet augeri: Qyicqvid enim 
ejus in lade eft,id a folo fero eifc me - 
do audivimus. Serum vero eam 
facultatem poflidet beneficio falis, 
cujus partes qvafdam continet. 
8 3 · Saifa omnia 
hx efll· jamolim docuit Hippocrates 
lib. de loc. inhom.tex. 66. Ία Gzra* 
χωςηταία, οςίν. οσα ΰλι^^> 
τμ,71^ατωΰ$αι οσα ον πιπ jzp - 
μοισιν 'λετΑαυονται ( >8 ηοιλίη ^ρ/^η 
vf) ταΖλα vz-i αλμυρό,, οσα 
των 'πιάτων ττλει^ν ε^σι· Alvum 
fub ducentia hujufmodi funt : ffga- 
cun^ lubrica & incidentia funt & 
qvacunf d calore attenuantur (ven- 
triculus enim calidas eff & aliafab 
fa, & qva horum plurimum habent. 
Celfus Hippocrates Romanus idem_> 
docuitlib. z. cap. 11. Acris ef ma- 
rina aqva vel alua fale adjecto. Et 
mox : Si acrior efi eo plus extrahit. 
Et Plinius j i. nat. biH. q. Salis na- 
tura e^ in medendo mordens^adurens^ 
repurgans^xtenuans^dijfolvens. 
§.84 Hac de re egregiam habe- 
musThom2eErafti,Viri profunde do- 
cfjcenfuram Itb. demed. purg.fac. in 
Mifcell. Smetiip.m. 158· ^godfal- 
fa ventremfolvant. adexcretionem 
folicitcnt, poft Medicos etiam idiotis 
notum efl. Et pag. feq. ^vis igno· 
rat hodie plerojq. fi tenue admodum^ 
vacuari thermarum potufalfarum^ ? 
Recitabo historiam veram hucfyeflan- 
tem. Aurigaqvidam nor paucos fe- 
bre diuturna febricitantes, aut altas 
male affeci os, haustu vini exhibito, in 
qvo manipulum falis prius diffolviffet, 
liberavit. Per vomitum & dejedlio- 
nem purgati funt magna cum violen- 
tia, qvi h auferunt. ffidam d diu- 
turno capitis dolore & febribus tertia? 
nis nothis, poft^vamdiu easfufiinuif- 
fent,hac ratione convaluere. Sed mul- 
ti alii,qvibiu intempefive exhibitum 
fuiffetpharmacum, aut debiliores ex- 
titiffent, gravifftme hinc offenfi fue- 
runt : nonnulli -etiam ob eam caufam, 
ut videbatur interierunt. Si tantae 
falis vires funt,haud abfurdum eft, 
Hippocratem inco&ione Ja&is illud 
& addidiife, & addi voluiife. Si in 
his non acqviefcis , vide qvasfo an_> 
Celfus loc. cit. fatisfaciat cum dicit: 
Dejediionem antiqvi inter ali a molie- 
bantur fando lac vel afininum vel bu- 
bulum vel caprinum, ei<ffalis paulum 
adjiciebant, decoqvebantf id & fub- 
latis his,qva coierant,qvod qvafi ferum 
fupererat, bibere cogebant. Si in venr 
triculo corrumpitur, admiranda & 
formidanda inducere valet Sympto- 
mata, qvae coftione-pncgrefsa prohi- 
bentur. Confer Ballon. z. Epid. 
§-85- Qyantitatemlactis biben- 
di traditurus , duplicem confhtuit 
dofin, minimam & iummam· Mi- 
nima his verbis continetur 366 
μη ελαοχον ^dbiv.a.v-oavK^^necmi- 
nus bibat qvam duodecim heminas. 
§. g6. PerziwA^y nilnihZ^A 
nam & qvidem Atticam, qvae uncias 
novem continet juxta Fernelii calcu- 
lum,intelligendam eile indubium fe- 
cit Beatiflimus Dn. van derLinderu 
16. Sei. Med, i oo. &feqq. qvem vi- 
dere omnino operae pretium eft. He- 
minae duodecim Congium faci- 
unt exa&e. Congius autem menr 
fura eft novem librarum. Similem 
qvantitatem praeferibit Hippocrates 
lib. defal. diat. ubi vomitorium con- 
fici jubet. Haec minima dohs eft. 
§. 8/· Summa vero dohs his ver- 
bis eircumfcribitur ην ο ρώμη αυτόν 
'περ/εχή,πλ&ον ε^ΆΟίοεκα» fivero vi- 
ribus polleat,plus qvam fedecimfx.. he- 
minas. Ne dubites ulla in re, vide_» 
ftrme eandem qvantitatem praeferi- 
ptam lib. deintem. ajf.text. 14. ην ή 
μη ov&tov (yf\al) εχης, βοΜον η αγ^όν 
£φ^Όν(οιό'όνΜ 6ζτπΜν)τρρα ημιχόεα, 
'ΖΡ^ρχεαζ με Κι. Si vero (lac) afini- 
num non habeas, bubuli aut caprini 
tres femicongios (ebibendos dato) 
meile admislo. Et eodem lib. tex.i{ 5 * 
in curando Typho ait: χνμ# 
ανα,γκιΐ^ ώοτον coembiv tp/Λ η^ί- 
χοα, α.λαζ Ad ebiben- 
dum eum cogito lentiumfucci tres fe- 
micongios,falem adjiciens. Imo, in 
primo renum morbo,eodem ]po.text. 
i 5. jubet. Τη bs υςεξοάη vp doro εξε - 
Civfav λόύκιϋΐ/ χυλώ vjz-roaafiypou jva 
χοενσιν? poilndic ex cicerum alborum 
DE MORBO 
fucco fuppurgare duobus congiis. Et 
tex. 3 5. in morbo lienari βοείω r, a'- 
γείρ εφ&ω (fupple pastozo-figcf) ^ύο 
χόενσι>μελι τΐώ ετίξίαι πνλίΚΛ 
(ic. χεων\ νυαΧ^αξ ^'ε πίναν %irh Bu- 
bulo aut caprino cobio (fuppurgare) 
duobus congiis, mei ad alterum pocu- 
lum apan dens. Alternatim autem^ 
bibere oportet. Qvam qvantitatem 
adhuc bis eodem in libro adhibet. 
Haec loca ideo a me funt adduifta, ne 
qvis putet me alterius vidiile oculis. 
§.88· Alias Hippocrates cumla- 
&e purgandum efte praefumit , fere 
octo heminis contentus eft i velut 
multis in locis videre eft. Heic ve- 
ro cum fummam dofin conftituit 
πλ«αν , plus qvamfc deam 
heminas,extendamus πλαη illud ad 
duas heminas, ut fummatim finto- 
dtodecim heminae, qvaefaciunt tres 
femicongios, vel congium cum fe- 
miiTe, perinde enim eft. Congius 
cum libras novem contineat, tres fe- 
micongii continebunt libras trede- 
cim cum femifle , qvae conftituent 
praeter propter cantharos vulgares 
vel femicantharos Friiiacos numero 
tres. 
§.gp. Vah, inqvies,tantum! & 
qvidem unica vice ebibendum! qvan- 
tum nemo Pradlicorum praeferibere 
auderet! Fateor videri qvidemfatis 
magnam qvantitatem iftam hodie, 
cum Medicina Hippocratica trans- 
formata eft in fophifticam, matrona 
in meretricem, Galenus Gom. in_> 
hunc ATTONITO. 
367 
hunc locum nihil habet qvodrelpon- 
deat, praeterqvam confultumfuiHe_>' 
antiqvis in maxima illud praebere.» 
copia. 
§. 90. Claudini^H^ini deingr. 
ad infirm. append.fi. 8. eft: Hippocra- 
tes communiter ab heminis duabus ufi- 
qve ad otio dat y imo alicubi ad hemi- 
nasfiedecim. Sed Hippocrates inpri- 
mis adpurgandum, CT qvidem forti- 
ter ^tt veteresfblebantjac iis locis pra- 
bet. Ipfe vero fummam bibendi 
qvantitatem definiturus libram u- 
nam non audet tranfeendere. Cui 
adlHpulatur Weckerus hb. 1. antido- 
mr. fjcc. fiecl. 16. Et Schroederus 5. 
Pharmacop. Med. Chym. 1. 4. Et fa- 
ciunt qvotqvot Empirico non ratio- 
nali more ad auxiliorum inventio- 
nem unqvam proceiferunt & adhuc 
procedunt, Galenum & Avicennam.» 
iolummodo feqvendo. Qvibus jam- 
dudumprognofticon fcripfitHippo- 
crates Hb. devet. med. fiub init. οςις 
'^ετερη όοω, εττρω 
ρέαν φυσ·^ It ενξηκεναι, εξα- 
τρίτην oq e^ctTmToif. ^vicumfi 
aliam viam aut alium modum aggre- 
di nititur, natura aliqvid invemfi- 
fie (praedicat) dffallit. Cu- 
raife autem Galenum nonfcmpeim» 
more Hippocratico, fed & Empirico, 
non tantum fcripfit Dn. van der Lin- 
den 15. Sei. Med. 12. fed & integra ex- 
ercitatione 14. fufficienter demon- 
ft ravit. 
§.q 1. Nec plim defuerunt emun- 
dioris naris Viri,qvi dudumfubolu- 
erunt , non efle omnia Galenica ad 
mentem Hippocratis confcripta, fed 
multa infuper fophiftice effe tradita 
atqvc exagitata. Audi ii placet ea_* 
de re limatiflimum Andreae Dudi- 
thii. Viri multijugae eruditionis,judi- 
cium, qvodextat earurru, 
qvas Scholzius collegit: Galeni cer- 
te immenfas illas cogitationes d*a- 
τα·λ^ας vix mihi fit verifimile a 
qvoqvam unqvam ad ufium pratiicum, 
ut vocant, revocatos efifie aut etiam.» 
poffie. Et Jane bonus ille Hir non vi- 
detur tantus fuijfepraclicus qvam The- 
oreticus. Otio certe niji abundajjet 
(qvodfit^cum d paucis opem no Pira ad- 
hibetur) nunqvam tot librosficripfijfiet. 
Roma non magnifiebant^ & erant alii, 
qvi ob artis ufium longe antefereban- 
tur : id qvod vel ex ipjlus demonfirari 
librispoteft. 
§.yz. Veritas ipfa Cratoni trium 
ImperatorumArchiatro Experientis- 
fimo htec verba extoriit Epifil. 164. o- 
peris Scholziani: Ut verijftme di^ 
eam, 'mc^t^qvodfient io^nulla commen- 
taria tam me in lectione Hippocratica 
adjuvare potuerunt qvamipfia praxis. 
Hac cum iis^ qvi nunc Hippocratem no- 
bis illuflrarefiudentfiefit,qvam frigidis 
fitpe nos doceant animadverto. Red- 
diderat fibi Vir Magnus totum Gale- 
num totis novem annis ita familia- 
rem, ut nulla dies abierit, qvinnoru 
aliqvot paginas fingulari attentione 
perlegerit ? nec tamen eam do&rime 
veri- 368 
DE MORBO 
veritatem atqve utilitatem inde po- 
tuit auferre , qvam ex Hippocratis 
feriptis reportavit. Cur non? Qyia 
praxis ipfa do&rinam Hippocrati- 
cam femper comprobavit, Galeni- 
cam vero non item. Idcirco nullum 
eidem fcripfit encomium. 
§.93. Htecnoneodico,utqvem- 
qvam a Galeni le&ione affidua ve- 
lim abfterrere, ut qvi artem in mul- 
tis maximopere juvavit, fed ut often · 
dam,non omnia, qvae apud Galenum 
leguntur, cum feriptis Hippocraticis 
aut qvod fere idem eft, cumreipfa-» 
convenire. Sint ergo feripta Hip- 
Lpocratis velut lapis lydius, in qvo, 
qvod non probatur,abjiciatur. Est 
enim potius erudita. Hippocratis opi' 
nioni affentiendum, qvam temeraria 
qvor undam periclitationi acqviefcen- 
dum ex vero fcripfit Ballomus egre- 
gii Vir judicii lib. devirg. & mulier, 
morb.p. 141· 
§. 94. Sed haec vix attingenda-» 
funt ei,qvi amat φ^γ^ν doi- 
v ον,κακαeffugere infernalem^ 
illam ferp entem, obtreEiationem, ii 
cum Pindaro πυ&· M loqvendum 
eft» Qvod plerumqve faciunt 01 cPn- 
^υμέονπς w xoajjjxv m οχ- 
λον, qvos Hippocrates vocat hb. de^ 
artic. auram popularem aucupari ge- 
fientes. Hi vero nuditatem fuanu» 
eo ipfo maxime produnt,cum vanum 
vulgus pravus judex exiftat honeftx 
rei. Excelfioris ingenii Viri, qvem- 
jadmodum vulgi laudes contemptui 
habent, fic etiam vituperationes ejus 
fpernunt & mote generoforum e- 
qvorumlatratus canum fecuri exau- 
diunt. Qvod fi qvis exiftimet odi- 
um in Galenum mihi haec exprimere, 
ei in os dicam,nullo me rapi hujus 
vel illius affe&tb fed tantum hoc di- 
cere, qvod veritas & confcientia ju- 
bent : E)olet qvod errorpectori infidet 
tuo. Populos qvod i flos perditus fe- 
cum trahis, dytbix. Prudent. hym. io. 
^IgeCp.interim tamen Stoicus non 
fum, ut omnes affedtus prorfus exu- 
ifle vellem videri, mentemqve meam 
itanoncompofuerlm, ut oblata re_, 
ridicula non rideam, vel indigna non 
indigner. Et qvis fane eft aut fuit-, 
ille, qvipoffit λαλ&ν μη Jvyfav&iv 
loqvi & non tangere. 
§ 95. Sed qvia Galenus in expli- 
catione fua heic valde jejunus eft, vi- 
deamus paucis, qvas obeaufas Hip- 
pocrates lac in tanta copia & ipfe_» 
exhibuerit,& aliis,ut exhibeant, au- 
torfit. Nam qvod de confvetudine 
Galenus profert, aliqvidfaltemeft, 
fed revera difficultatem non exhau- 
rit. Dixerat Hippocrates ipfe 1. 
apb.vp Dandum efle aliqvid con- 
fvetudini tempori atqve regioni: fed 
aliqvidtantum, non tamenomno. 
Nam potiorem cum vidlus tam me- 
dicamentorum rationem a morbo & 
viribus eife petendam non in uno 
Hippocrates innuit loco,qvod etiam 
fubnotat Hollerius Com. in aph. cit. 
§. 96. Qyare ergo Hippocrates 
tantam tantam praefer ibi t qvantitatem, ciim 
alias odio heminis fit contentus ? 
Qyia praefupponit talem cafum, iru» 
qvo η κοιλίη μη \}ζπ>χύύξεη κλύσμα 
alnus non dejiciat cnemate. Si nom» 
refpondet alvus enemate injedo, fi- 
gnumideft (pintam vel qyiefcere_>? 
aut aliis occupatum injedtum medi- 
camentum haud curare : vel Eeces 
nimis efie induratas, ob calorem & 
ficcitatem inteftinorum praeternatu- 
ralem , a potulentorum efculento- 
rumqve parcitate provenientem.». 
Hinc enim ficcanturfacesse alor natu- 
rales augetur ^defi i tutus aliqva ex parte 
prafente pabulo} atqve itu auget uryat 
jam defeflu alimenti fefe augens, calo- 
ris praternaturalis vim induat, atqve 
reprafentet, graviflime & vere fcribit 
Ballon. i.Epid. p. 
^.97. Alvum hanc adftri&am.» 
vulgares Pradbci curaturi, cum cly- 
fteribus acrioribus, &^js.necqvic- 
qvam efficientibus etiam per os datis 
purgantibus vehementioribus excre- 
menta volunt expellere, qvid aliud 
faciunt qvam qvod ex facile curabili 
malo incurabile,imo faepius certam.» 
mortem accerfant. Qyanto fapien- 
tius Hippocrates in cibo aut potu 
medicamentum qvaerit. Locus eft 
egregius & notatu digmffimus/zA^ 
aer. loc. & aq. text.i^. όκόσυν 
cu κοιλ'ιαα σκληραα ^υγκαάαον 
τατίοίσι ad m 
^κ,^ότητα (£ ΚΛμττζο^· 
ventres duri junt ad 
ATTONITO. 
369 
hoc idonei,ut adurantur, his [ane dul- 
ciffima , leviflima & fl>lendidiflim£ 
(aqv«) conferunt. 
§ 98. Hoc etiam perlpexifie vi- 
detur pcobus Theuart in annot. ad 
x.Epid.Ballon.pAt). cum ficfcribit: 
Ut ad ventres ardentes ciendos aqva 
molles & dulcesfic & medicamenta-λ 
lenientia^mitigantia, leniendo folven· 
tia,tf eccoproptica conferunt. Contra 
vero obfiunt calidiora & validiora me- 
dic amenta, ut fcammomatu metu ilei 
& incrementi caliditutis ,fic citat is & 
firmitatis intestinorum retentricis,qvjt 
caufa fiunt pracipua adilriUioris al- 
vi fiv e qvbd agrius, nec nifi^jc d- 
vdyvdvj alvus egerat reddat tf Itu^ 
corporibus duritie alvi praditis aut 
ficcis & (qv ali dis lenientia potius 
qvdm valde attrahentia conferunt 
medicamenta. Qvae vera funt,falteni 
hoc addatur: potius in alimentis, 
qvoad ejus fieri poteft, qvam in me- 
dicamentis remedium tantum efie_» 
qvaerendum, nifi forte cum Hippo- 
crate lib. de Med. purg. xfssokayfd· 
v«v 
dw au, putandumfit etiant^» 
cibos f qvi alunt nos,medie amenta effe. 
Sunt autem revera, fi redie rem veli- 
mus aeftimare, nec nominibus falteni 
inhaerere. 
99. Huc qvoqve omnino fpe- 
dtatpraeceptum Pr.^ceptoris maximi 
i.aph.\Q>. ΤαστΙ^ατα,α^τ.ς 
βΙλητα4 Ka^aa^w 
corporaptbi qvifiiampurgare vult flui·* 
^4 370 
DE MORBO 
da facere oportet. Qvibus rediiE- 
me fubnotat Ballonius 1.1'pid.p. 
229. Id non folum in folemnibuspur- 
gationibus tenendum fancicndumf 
efl, •verum in qvotidianis & a natura 
inUitutis excrementorum evacuatio- 
nibus. Et paucis interje&is : fjvcm- 
admodum in procuranda qvarundam 
partium exoneratione aliqvidfumi de- 
bet , qvodfluidam lubricam^ reddat 
partem : ttu ut alvus aut qvotidie aut 
non itu tarde dejici at ,cibo feqventiore 
corpus}atq. adeo alvus ipfaproluenda 
efl atq. humeUanda. 
§.100. Celfus Hippocratis aemu- 
lus faluberrimum ea de re dedit con- 
filium z. dere med. 12. Ubi febres 
funt, (eadem heic cft ratio) fatius efl 
ejus rei causa cibos potionefq. ajfume- 
re,qvifamuli alant & ventrem molli- 
ant. Si enim Hippocrates aqvas 
falfas eo in cafu damnat in potu, qvae 
alias ventrem flimulant, & egregie 
evacuare iolent,qvid de medicamen- 
tis acribus five perclyfterem infufis 
iive per os exhibitis futurum putabi- 
mus. Locus eft lib. de aer. loc. £/ 
aq. text. 16. dignus, qvi videatur-,, 
ideoqve exferibere eum non piget-,: 
adt\d «οιν οι αΑ&ρω- 
τπι των αλμυρών υπάτων orips 
ότι νομίζεται2^μχωξη- 
τΐΗα eiVM. 3 οναντιω·ιατά 
^ν^ςτίιυ Τ^^ωξησιν- άτί^μνα fl) 
Hgl αΐά^ανα,ωςζ rhv ηοιλίΐυυ 
djumv μα^ον At 
•pero ftuflrati funt homines de aqvis 
falfs propter in periti arm & qvod ha- 
beantur pro dcjetdoriis. Illa vero de- 
jcUoriis maxime contrariantur^ Infu- 
pcrabiles enim & incoqvibiles funt, ut 
etiam alvus ab iis magis offringatur, 
qvam emolliatur. 
£.101. Si (impliciter & in gene- 
re verba ea accipias, non potuiliet-» 
ineptius qvicqvam iis dici, qvod de_, 
tanto Viro ne cogitandum qvidcm_» 
eft, cum nemini non confiet, etiam 
idiotis, qvanta vis abftergendi al- 
vumqve ducendi in ialfis continea- 
tur, qvod paulo fuperius ex Hippo- 
crate ipfo lib> deloc. in hom. probavi- 
mus. Non ergo nifi de tali cafu au- 
dienda haec funt οκόταχ τι κοιλίη ττν· 
η, cum alvus fuerit ignea. E o 
inflatu abactibus &falfis ignea illa 
conftitutio maxime augebitur, & 
Volvulus potius qvam alvi dlje&iol 
excitabitur. Rede ergo & optimo 
confdio, cum excrementa alvi noib 
proliciuntur enemate, remedium 
qvaerit in ipfis alimentis. 
§.102. Nec poteft jam ignorari» 
qvare tantam ladlis afinini praeferi- 
bat qvantitatem, nimirum, qvia o- 
mnia in eo infunt, qvibus in tali cafu 
opus eft, corpufqve eo optimepoteft 
nutriri, & ignea alvi ficcitas emenda- 
ri, qvod in parca qvantitate admini- 
ftratumlac efficere neutiqvam vale- 
ret. Si enim fefumareliqvis la&is 
partibus fepafatum alvi ducendi 
caufa in magna dandum eilcopia.·, 
cur non lac ipfum in majori eiTct_> 
• - ' cxhi- ATTONITO. 
371 
exhibendum,ut cui partes nutrientes 
adhuc infunt. 
§. 103. Serum autem ab Hippo- 
crate ad odio heminas exhiberi ex 
hb. de intern. affeci. manifeitum eft. 
Diofcorides ad qvinqve heminas 
tantum adicendit lib. 2. cap. 276. 
Qvx qvantitas ab Oribaiio 1. Dupo- 
riPt. p. cenfetur moderata. Qvibus 
fubicribitMaiTaria/Mg.i/1. Copio- 
fam, inqviens, veterum in utendo fero 
menfuram Diofcorides. videtur de ter- 
minajfe ad libras qvinq- circiter , ad 
qvam qvidem menfuram ego fane fa- 
miliariter uti fero confovi , & fcio 
multos hoc tempore familiariter fe- 
liciter uti. Ideo remedia noftra lae- 
peluntinfru&ifera, qvia non adhi- 
bemus ea qvantitate iufficiente,qvod 
jamdudum vidit & perftrinxit Do- 
ftiflimus Mercurialis Com. ad 2. aph. 
p. Pleriqve,inqvit,putant fat ejfe^^ 
fifyrupi vocati adfummum fex uncia- 
rum pondere fumantur, verum ipfes 
& ratione άΓ experientia didici , pra- 
flare femper fi & fyrupi in majori 
menfura capiantur pro captu tamen & 
proprietate agri^ in ipforum ufu diu- 
tius pergatur. Sic enim vafa humi- 
diora redditu , attrafiioni humorum^ 
melius obfeqvuntur, tf ipifmet humo- 
res melius praparatifacilius exeunt. 
§. 104. Inqvies: corpora noftra_» 
hodie non ferunt tantam, qvantam_> 
olim, qvantitatem. Puerilis obje- 
ftio. An ignoramus,qvantum vini 
velcerevifiac faepe ingurgitent gulo- 
nes, &qvi in compotando reliqvis 
onlnibus palmam praeripere ftudent. 
Npvi qvi e camaculo abire non funt 
foliti, nili novem vini menfuris, qva- 
rum qvaehbet libras duas recipit, ex- 
hauftis, ne qvicqvam dicam de cibo, 
qvem inter potandum alfumplerant, 
$.105. Neqve tantum in guloiis 
exempla illa funt freqventilfima, fed 
etiam Medici hac aetate fimilem,qvin 
majorem praeteribunt qvantitatem 
in aqvis medicatis bibendis. Qyarn- 
vis enim Horilius 4. Obferv. 55. & 
Fabric. Hildanus de Acidul. Gries· 
bachcenfib.pag.6j ?. libras qvatuor_» 
non audent tranTcendere: tamen_. 
Claudinus deingrefi. ad infirm.pag. 
5 8 1. & alii Medici Itali ad qvatuor 
bocalia adfcendere non verentur. 
Continet bocale umiqvodq,· tres li- 
bras & uncias qvatuor , totum ergo 
ebibendu erut librae tredecim exade. 
Maflarias qvoqve aqvas medicatas 
copiofisfime ebibi teftaturyu^. 199. 
Qyibus Zecchius Confidtat. 85.fi ha- 
beri aut adiri non poliunt certis de_> 
caulis , ferum caprinum fubftituit 
multa copia. Fallopius vero de_& 
'Therm. cap.w. fummam bibendi 
dofin uncias centum & viginti. Et 
Baccius Ub.deTherm. 11.10. uncias 
ducentas & qvadraginta j alii vero 
multo majorem conftituunt. Qvac 
qvantitas Hippocraticam menfuram 
adhuc multum excedit. 
§.106. Haec de menfura. Qvac 
praeterea in ladie bibendo fint necef- 
faria, 372 
DE MORBO 
faria,paucis comprehendit Gefnerus 
hb. de labi, & oper. labtar. pag. vj. 
1 8· ^vi lac ebiberit, fumme caveri-» 
debet, ut interim d reliqvis cibis abfli- 
neat, donec illud exacte concoblum fit, 
atf alvo fecefferit. Nant fi eo non- 
dum conficito novum alimentum in- 
geleris, prater qvod ipfum putrefiat, 
etiam qvicqvid adjeceris fimul adpu- 
tredinem trahet. Mane vero biben- 
dum nuperrime mulbium, a tqv e inie- 
rim magno laboriparcendum,finfimq^ 
deambulandum, interjeblis qvietibus, 
qva tamen citra fiomnum fint. His 
enim conditionibuspotum facile fiece.- 
dit,educens fecum, qv<& fupervacuas 
fuerint. Illud enim pro. exteris maxi- 
me obfervari oportet, ut primum fem- 
per fecedat, qvod ubifecefferit, novum 
bibendum ef. In principio igitur fe- 
cedit qvidem commode,purgans non-» 
qv£ in tota corporis molefiunt, fed qva 
in ventriculo, intestinis, proximiff 
membris continentur. Postea vero 
jam per venas distribuitur, atf opti- 
me nutrit, ne fi amplius dejicit alvum, 
fedpotiusfiHit. 
§. 107. Videmus hinc qvam faci- 
les fimus ad damnandum veriflimas 
& optimas etiam Maximorum Viro· 
rum fententias,qvas finiftro praejudi- 
cio occoecati aegre peripicimus, raro 
intelligimus, & nunqvamfere ad u- 
•fumpra&icum transferimus. Qyin 
etiam qvanta fit Hippocratis folertia 
tam in eruendis indicationibus qvam 
in inveniendis remediis. Eam ho- 
die multi plenis buccis crepant,& ni- 
hil minus qvamHippocratici vchmt 
videri: at vero cum ad aegros-ven- 
tum eft,aqva ipfis,ut in proverbio eft, 
haeret,qvia illotis manibus,h.e. fine-» 
fundamentis Hippocraticis ad mor- 
borum curationes fefe accingunto. 
Nam al·* άξετα κακοί epyta, Succeflu 
vnalefattacarcnt,zx\. Homerus Odyfi. 
&· 3'29. Hi vero meminifle potius 
deberent ejus,qvod Plato alicubi zk_» 
Episi. Ιμε αφικόν^ον 
%Wov cu ειη μη εφ' 
dvrp συ tsz^-KaXdiqyMihi vero ι Ei huc 
devento turpe ejjet non effeci fle ea, ad 
qva tu meaccerfis. Longior fi forte 
in his explicandis cuiqvam vifus fue- 
ro, veniam mihi facile ipfius rei di- 
gnitas & utilitas imo neccflitasim- 
petrabit, ipero. 
CAP. LXXI. 
Cerebri rob orationem qyoqye %ojt mor- 
bum ejfe adbibendam. 
§.i, No- ATTONITO. 
373 
i. 
NOvimus,eam efle morbi attoni- 
ti naturam,ut, fi non prorfus in- 
terimat , in alterutram tamen trans- 
eat fpeciem: vel faltem difficulter-» 
eluibilem in cerebro relinqvat imbe- 
. cillitatem exloqvelae, vocis,ratioci- 
nationis,memoriae,fenfuumve exter- 
norum aut alius fundionis imminu- 
tae vitio confpicuam, Medicoqve ul- 
timo .auferendam. 
§.1. Valet cerebrum cum incul- 
pate fuas perficere poteft fundiones, 
qvod fit , cumfpiritus cum vehiculo 
fuo fangvine in fufficiente influit co- 
pia & fibrarum adeft firmitas fpiri- 
tum influentem facile admittens & 
retinens : debile contra eft,cum con- 
fvetas nonpoteft edere fundiones, fi 
maxime velit, ob fpiritus, fangvinis, 
membri, vel omnium vitium. 
§. J. Spiritus in cerebro poft mor- 
bum attonitum penuriam efle, facile 
apparet ex vchementiflimaejufdem_> 
interceptione & oppreffione prae- 
grefla, unde ita fuit affiidus, ut mi- 
rum fit, qvomodo non prorfus fuerit 
extindus: Et ex relidis qvibufdam 
in vafis cerebri grumulis, unde fpiri- 
tus disjungitur, necfefepoteftunire 
& ubiqve prsefens efle. 
§.4. Sangvis poft tot generofas 
in morbo attonito inftitutas evacua- 
tiones neqve in debita adeft copia-., 
neqve laudabilis efle poteft, ciimne- 
ceflaria toto morbi tempore carue- 
rit ventilatione. Qvicqvid vero fi- 
ve fangvinis fi ve fpirituum in corpo- 
re relictum eft,ob refiduas in qvibuf- 
dam arteriolis obftrudiunculas non. 
in omnes cerebri partes ex xqvo ad- 
mittitur , fed tonus cjufdem amitti- 
tur. Hinc oculatiores Pradici dif- 
ficillime fanabilem hanc cerebri im- 
becillitatem animadvertentes de ro- 
borantibus medicamentis filnt foli- 
citi,qvorum tamen natura paucis fa- 
tis cognita eft atqve perlpeda. 
^.5. Fuerunt antiqvitiis Metho- 
dici Thcmifonis Theflaliqve fedato- 
res in ea opinione, omnemroborati- 
onem infola politam efle adftridio- 
ne,qvos merito exagitat Galenus hb. 
deopt.fedl. cap. 5 1. Deridenda, in- 
qvit^ illafententia, qva ex adfiriclo- 
ria ratione firmitatem corporis concili- 
ari autumat ,per qvam denfantur ad- 
flringuntur^ corpora. Et mox cap. 
5 2. ait: Ignorant Methodici,qvonam 
pallo hominis firmitatem ac robur di- 
judicare oporteat, ^vo circa neqve 
eam pr altar e potuerunt. Neq^ enim^ 
ut in lapide, ferro ac ligno, id genufcf 
aliis duritie ac mollitudine hominum^ 
firmitas aHimanda esi: fed eo, qvod 
corpora fua ipforum munia expedite 
obire valeant. Itaf qvi ipfis firmi- 
tatem comparare voluerit , minime 
qvomodo durum corpus reddatur co- 
gitare debet j fed qva ratione membro- 
rumvires augefeant, qvibus libere & 
facile proprios ufu^ exhibeant. 
§.6. Qvi adhuc in eodem cum_. 
Aaa 5 Mecho> 374 
DE MORBO 
Mcthodicis haerent luco,acute per- 
ftringuntur folideqve refutantur a- 
pud eruditiffimum Smetium lib. 1. 
Mifcell. Med. Epift. j. #4. Ex ho- 
rum errore ufus fere obtinuit, ut,qvae 
aditridtione fua vel fpiritum in cor- 
pore cohibent vel membrorum to- 
num fervant , praecipue (licet minus 
proprie id fiat) dicantur roborare & 
confirmare. 
§.7. Alias latisfima vocis fignifi- 
catione omnia illa creduntur corro- 
borare, qvaecunqve partem laboran- 
tem, qvovis modo juvant. Hoc mo- 
do roborare dicentur qvaecunqve_, 
1. Intemperiem corrigunt. 2. humo- 
rem vitiofum educunt, infitum», 
calorem per nutrimenti familiarita- 
tem fovent & augent. 4. adftricEo- 
ne laxari non finunt. 5. diffipatio- 
nem fcu refolutionem fpirituum-, 
prohibent. 6. venenis refiftunt. Haec 
omnia vulgo dicuntur roborare,cum 
improprie loqvimur : at vero cum_, 
proprie & curate, ea roborant, qvae 
partibus amiffum robur five natura- 
lem conftitutionem aut difpofitio- 
nem reftituunt, velut dode haec dige- 
runtur ab Eraftoin aureo de occult. 
med.propr. libella cap. 54. confenti- 
cnte Cratone Confil. 550. 
§. 8- Qvae proprie roborant par- 
tim e culina partim ex officina funt_» 
petenda. E culina Hippocrates pe- 
tit viftum primo tenuem: deinde-, 
paulo pleniorem , paucum tamen*, 
poft ejufce morbos. Sic enim lo- 
qvitur z. demorb. 22. ήν'^τπζξεωυ' 
τν^ητ^ τας πξωτας ήμερος τζ^ς-, 
ήτετίαξας, οιοόναήΚξγ^ον λί^ον ρο- 
φωναν ή'^ιοόνης χ,υλόν^^ οίνον με- 
λιπ άοεα πίναν > επα^μ σιτιοισι^ςή^ 
ως > Hcy ολιγιν το π^ω^ν. 
Si vero ad fe redierit primis tribus 
qvatuorve diebus milium tenue autpi- 
tifana fuccum forbendum dato, & vi- 
num melliforme bibendum. Deinde^ 
cibis utatur delicatis & principio pa- 
rum_». 
^.6. Omnium alimentorum tam 
aegrotantibus qvam convalefcenti- 
bus exhibendorum tria veteres con- 
ftituebant genera, τΐόμο'^ροφήμα^, 
(C σνήο f PotionesjSorbitiones Ci- 
baria. Potiones ex liqvidiffima & 
imbecilliori conflabant materia,ve- 
luti vinum, melicratum, oxymel, a- 
qva & fimilia : Sorbitiones ex liqyi- 
da qvidem fed validiore & craffiore_, 
parabantur materia,uti funt,ptifana, 
carnium jufcula, & qv&cunqve ex 
frumentis conficiebantur liqvida : 
Cibaria vero folidi erant cibi,ut funt, 
panes,carnes, ova, pifces & fimilia-,, 
qvorum omnium facultates & dex- 
trum ufumHippocrates lib. i.dedi- 
ata. lib. de affectionibushb. de diat. 
acut. abunde enarravit. 
^.10, Heic vero in morbo atto- 
nito ex ebrietate omnia tria genera 
vocat in ufum, & qva dexteritate illa 
in morbi remiffione fint adhibenda-, 
luculenter edocet. Ne vero natura 
a morbo acuto tantillum refpirans 
mmi- ATT Ο NI Τ Ο. 
375 
nimium oneretur, primo tenues for- 
bitiunculas exhibendas efie praecipit, 
qvibus pro potu adjungit vinum le- 
mbus & convalefcentibus amicif- 
fimum_>. 
§. 11. Liqvida primo exhibet pru- 
denti confilio , ut depopulatam re- 
ftauretferofitatem, & plufculum at- 
temperet calorem ex continua cir- 
culatione, & fuliginum retentione-» 
indu&um , atqve faciliorem chyli 
diftributionem conciliet , ne ma- 
gnas in folido & craflo cibomafti- 
cando & conterendo ftatim inducat 
moleftias* 
§.12. Deforbitionibus fumendis 
nullum eft dubium: eft tamen de vi- 
no non leve, cum nemo ignoret illud 
mentem ferire & caput gravare: id 
vero qvantopere in iis, qvi a gravilli- 
mo capitis morbo revalefeunt, iit 
pertimefeendum, etiam idiotae con- 
jedhira facile afleqvuntur, fcientes, 
qvod Hippocrates, ubi tale qvid me- 
tuitur, jubeat υ$ωξ μεΙμπινΗν bXiyovt 
parum aqva fiperbtbere.eavfacea hanc 
fubnetftens, cuv ήοχον το doto rd 
οινχ ατΓιοιπ της κεφαλής 
γνόιμ^ς, ftc enim robur vini caput ΰ" 
mentem minus feriet. 
§.15. At enim vero,non eft qvod 
de illo qvidqvam metuamus, fi ad vi- 
ni exhibendi tempus animum adver- 
timus. Non enim Hippocrates at- 
tonitis vinum praefer i b i t in ipfo mor- 
bo , ubi certe ab eo eft abftinendum, 
fed poft morbum, eo nimirum tem- 
pore, qvo non folum nil ab eo metu- 
endum mali, fed potius magnum in- 
de expedandum eft commodum. 
14. Nam I. certum eft nihil x- 
qve facere reficiendis fpiritibus vita- 
libus } qvos deficientes folo vini o- 
doratu revocant idiotae, qvibus in_> 
fummis labris relidet illud Judic. q. 
v. 1 3. Vinum exhilarat Deum & ho- 
mines. Et illud Pf. 104.^.! 5. Vi- 
num exhilarat cor hominis. 
§.15. II. Vinum in debitaqvan- 
titate & tempore aflumptum homi- 
nibus jucundum , accommodatifii- 
mum & utiliflimum eft alimentum, 
praefertim iis, qvi temperamento^ ae- 
tate aut morbo in fenio funt confti- 
tuti. Qvoties enim Hippocrates 
οίνον vocat γςόφιμονί Elegans eft 
locus lib. de affettion. tex. <31. in fin. 
καΡλιςα κέκ^<τ<^ cv wr 
&ξωπνισιν> ην ύσιν rff νγιαανχ* 
σι κ^ά&ενεχσιζιυ) καΑξω μετ 
τητι Ώ^σφε^ιιτο. ycy ciyfffi βμ 
οΰβα εφ εαυτών· dya^d ξυμμισ" 
ybufyafa, τέ αίλα,^ bcmyi 
Luo λογά ωφελείς τταρεχ^. οσα nys* 
αίνχσι ^υμ,φορμ, νοσεασι 
'ΰτ&σφερρμ^ρα 0^1. Vi- 
num & mei optima habitu funt homi- 
nibus ,fiqvidem convenienter natura 
& fanis άτ" infirmis oportune & modi- 
dice offerantur. Et ipfa qvidem ex 
feipfis funt bona. Sed bona funt 
mixta cum aliis tum qvibufcunq., tum 
imprimis qvafingularempraslare uti- 
litatem apta nata funt, ^va fanis 
' confe- 376 
DE MORBO 
conferunt, ea xgrotuntibus oblata va- 
lentiora exiAunt. Plinius Uh. 23. 
nat. hiU. cap. i. ait. Vino aluntur 
vires fangvis colorq3 hominum. Et_. 
Cclius z. Medicin. i 8. vinum valen- 
tiilimi generis facit. Valentiflimum 
autem initio ejufdem capitis id vo- 
caturi qvo plurimum alimenti eft. 
§. ιό. III, Vinum innata fua fa- 
miliaritate facilem chyli coitionem 
& diftributiouem promovere aptum 
eft,unde Diofcorides lib. 5. de mat. 
med. cap. 11. οίνον vocat ευανά^ωτν^ 
ευςόμαχον, ^·ρζτΐ\ικον,ρού^ον, facilis 
diUributionis,ventriculo gratum, nu- 
tri tivum & corroborans. 
§· l7· Qyod ii tot & tantae vino 
infunt dotes, nihil amplius dubitan- 
dum eft,Hippocratem illud attonitis 
convalefcentibus optma praefcripfif· 
fe ratione & confilio. Qvia vero 
tantum non infinita vinorum eft va- 
rietas , e magno numero illud elegit, 
qvod maxime cenfuit efle falutare_», 
qvale utiqve eft olv^ μελιτοει^ης vi- 
num melliforme^. Qvale illud eft ? 
5·. ig. Hoc an qvifqvam dixerit 
nefcio: qvid mihi videatur, non pi- 
grabor adfcribere. Novimus ex A- 
thenaeo & Gellio veteres multivaria^ 
vinorum genera ad tria reduxiiTe_>, 
Nigrum,Album Cf Gilvum, fi colores 
refpicias. Sic enim Athenaeus lib. 
I. cap. z^.fecund. Cafaub. οίνων 
ό ifitp λώκοςιο 5 ο $ε (αελας. 
Vinorum aliud album, aliud gilvum, 
filiud nigrum. Cujufqve vires de- 
gantiflime in pauca contraxit Mnefi- 
theus ibidem: Μνησί^'^ ό a'9^" 
ναιός φηπν, o μέλος οΊνός3ζι 3ρε7?,ι· 
κωτατ^. ο όε Κ^κος^ζητικά^τ 
(C λεπ]ί πή&». ο be κψρός>&&ς σι* 
τιων ττεττΙικωτεξ Mnefitheus Athe- 
nicnfis ait, qvod nigrum vinum fit ali- 
bili Jfimum : album , maxime ureticum 
& tenuiffimum: gilvum,fic cum ci- 
bis coqvendis aptiw. 
§.19. Hippocratem in vino mel- 
liformi eligendo , neqve album ne- 
qve nigrum intelligere non ignorat, 
nifi qvi mei nunqvam vidit. Sed nec 
gilvum vinum poteft e fle melhfor- 
me. Nam χιρμοςgilvus color inter 
album & rubrum medius eft, qvem_» 
Germani vocant ΜΛίφΓθφ, Mel- 
lis autem collor ^αΛ>%ς flavus eft 
Martialis x.Epigram. 84. 
Elavaq? de rubro promere mella cado. 
Ad qvx Perottus: Proprius mellis co- 
lor esiflavus h. e. fulvo clarior,qvalis 
est color auri, cum fulvus ex viridi Id" 
rubroflavus cx viridi, rubro atqve al- 
bo fit. Unde Plinius mellis colorem 
vocat aureum, II. Natur. hili. 1 5. 
Aptu fimum exilhmatur e thymo co- 
loris aurei, qvod ex Ariftotele habet, 
qvi q.Hiftor.an. 40. ait: εςι κα- 
λόν συρ^υσο&ιοες, Egregium [mei] eft 
auriforme. A qvibus tamen non_. 
diflentit Diofcorides, cum mellis co- 
lorem facit fubflavum, ε^ οέ δόκιμά* 
Tegyv uoyAvKVTigyv κ, 
, Magis probatur, 
qvoddulcius acre^odoratius,fubfla- 
vum ATTONITO, 
377 
vum ait i, demat, med. io i. cum 
ieqve in flavcdme ac in aliis colori- 
bus magna fit latitudo. Ergo & in 
helvo & gilvo colore talis latitudo 
admittenda eft, & flavum ad gilvum 
ca ratione optime poteit referri. 
§.zo. Melleo ifto vini colore, fi 
Hippocrates fuiflet contentus noib 
οίνον μελινο^έα vinum melliforme^ 
dixiflet Vir proprietatis vocum a- 
mantiflimus,fcd οίνον μελίναν η με" 
Ai^ovf vtnum melleum aut mellei colo- 
ru qvemadmodum fecit 2. de morb. 
1 2. lib. de affefiion. text. 40. & alibi 
paffim. Ad faporem igitur progre- 
diendum eft , ttnde certiflima habe- 
mus facultatum indicia. Saporis 
ratione etiam tria antiqvitus confti- 
tuta funt vinorum genera,dulce, au- 
ftcrum & acidum Hippocrate con- 
fentiente,ubi ftatim eligendum venit 
dulce, cum dulcedo cum parva acre- 
dine in meile maxime probetur γλυ· 
xtmegv χ^&μύ id vocabat Anazar- 
baeus Loc.cit. 
/.21. Sednecadguftumheicre- 
fpexifle fatis eft,cum Hippocrates οί- 
νον μελιηΰέα, vinum mede a fvavitatie 
vocare potuiflet, fi de faporc tantum 
fuiflet folicitus,veluti locutus eft lib. 
deaffellion. tex. 50. vocis notatione 
id volente. Ergo & odor & confi- 
ftentia funt confidenda, & ut mellis 
forma ubiqve obfervetur, vinum o- 
doratum & neqve tenue neqve craf- 
fum eligendum eft, ne qvidqvamu 
qvod ad mellis formam apprime fa- 
cere videtur in vino mclliformi de- 
fidere tur. 
f. 12. Itaqve ut dida velut iiu 
fummam contrahamus, vinum mel- 
liforme illud lolum dicendum erit-,, 
qvod eft dulce, flavum, odoratum,& 
mediocris confiftentiac. Tale vifui 
jucundum,olfadui gratum, & guftui 
amabile non poteftnon mirifica fva- 
vitate fe fpiritui humano commen- 
dare. Nam iniigni fua dulcedine_» 
non tantum palatum mulcere, ied & 
utiliflimum alimentum praebere a- 
ptum eft, γλυκύς χ, 
, ^ψλιγμ,Λ'πά^ης > Dulce 
•vinum refeclivum diureticum pi- 
tuitofum, ait Hippocrates lib. de af- 
febi. tex, 50. 
§.13. Το φλεγματώδηςomnes 
reddunt, pituitofum , male: cum ab 
hujufmodi vinis neqve adive neqve 
palfive qvidqvam pituitofi fit expe- 
dandum. Qvod enim finceritate, 
perfpicuitate, fvavitate &falubrita- 
te valde confpicuum eft, qvomodo id 
poterit dici pituitam, vel in fc conti- 
nere,vel in corpore humano genera- 
re, qvam potius tale vinum abfume- 
re aut diipellerepofle variis obferva- 
tionibus compertum eft. 
§. 24. Neqve illudpituitofum be- 
ne convenit cum S-ρεττΐΜ^ τ^οφί- 
μα, καμί^κώ» alibilifUUtritivo. Qvae 
belle nutriunt nullam fane ingene- 
rant pituitam. «m/ 
igitur mihi videtur idem efle heic, ac 
corpulentiam conciliarepojfe t qvod 
Di«- 378 
DE MORBO 
Diofcoridcs 5· de mat.med. 64. vo- 
cat παχ(^ habitiorem redde- 
«,&cum dulcium vinorum alibili 
aut nutritivo magis videtur conve- 
nire. Nam augefeunt corpora dulci- 
bus ,aitPlinius II. Natur.hili. 54. Cui 
haec non arrident vel melius qvid ad- 
ducat , vel paginam vertat. Haec 
obiter. 
§.25. Svavem vini odorem ma- 
xime nobis familiarem effe, & cunu 
fpirituum in cerebro exiftentiunL» 
fubftantia apprime convenire, cere- 
brumqve frigidum modice caleface- 
re qvisignorat? Teftantur id animo 
defedi & hoc odore in momento re- 
creati, & qvibus vinum benignis fuis 
exhalationibus ad cerebrum effu- 
mantibus craffos vapores fpiritibus 
viam praecludentes unqvam difcuffit. 
26. Qyantopere flavus & au- 
reus finceri vini color luminofo folis 
fplendori comparandus oculos pa- 
fcere animumqve obledare qveat, 
vel inviti fatebuntur , qvotqvot u- 
trumqve fanis nec lippientibus ocu- 
lis intuentur. Ex qvibus meridiana 
folis luce clarius apparet, qvanta 
dexteritate Hippocrates elegerit vi- 
num psKvToei^imelliferme, attonitis 
convalefcentibus utiliffimum , qvo 
una cum forbitionibus primis tribus 
qvatuorve diebus fuit contentus. 
Qvibus peradis demum ad fohdio- 
res cibos progreditur, & οτπα μαλ- 
$ακα commendat, ut firmiori pro- 
fpiciat robori, cum materia a liqvidis 
alimentis appofita haudduratura fit, 
qvemadmodumHippocrates docet-» 
hb. de allinent, tex. 11. ή ( τξοφη) 
ουσα^οίωτ^, ^υσΐ^ουιάλωτ^. η 
evv^cQ-sT^ ευε^α^άλωτ^, Ali- 
mentum qvod agre conficitur , tarde 
confumitur^qvod facile apponitur cito 
deteritur. 
$. 27. Inqvies: Si cibaria folidi- 
tate differunt a forbitionibus deno- 
tationibus , & vice verfa forbitiones 
atqve potationes liqviditate diffe- 
runt a cibariis, qvomodo Hippocra- 
tes heic τα mfia vocat μαλ^ακα, 
molliat1 Hoc ut redeintelligas,accu- 
rate cognofcendum eft, qvid μαΖ^α- 
rj μαλακά (unum enim funt) mol- 
lis voce Hippocrates velit intel- 
ledum-j. 
§.28· Qvam multiplicis td μαλ- 
θακόν , molle, fit fignificationis,pluf- 
qvamperfpediffimum habent in bo- 
norum Autorum ledionibus verfa- 
ti, qvas omnes heic excutere animus 
noneft: qvid in dodrina de alimen- 
tis fignificet, ut exponam, officii fu- 
fcepti ratio videtur efflagitare. Ubi 
molleX.idemeft, qvodtenerum h.e. 
friabile, feu qvod facile teritur. Ita 
mollis ea dicitur caro,qvae tenera eft. 
Tenera autem nulla vocari jure po- 
teft, nifi relative. Nam animalium 
filveftrium caro longe tenerior eft 
qvam domefticorum, & juvenum.» 
qvam adultiorum. 
§.29. Eft II. idem,qvod maturum^ 
qvod potiffimum de frudibus audi- 
endam. ATTONITO. 
379 
endum,qvemadmodum Tityrus Me- 
liboeo fuo rurales epulas commen- 
dat apudVirgil. i.Bucolic.%1. 
Sunt nobis mitia poma, 
Caflanea molles^ preffi copia lati is. 
Sic & vina dicuntur mollia, qvaecun- 
qve novitate, fvavitate & remifsa 
qvadam generofirate fe prae caeteris 
commendant. Hoc autem non faci- 
unt priufqvam fint defecata atqvc_> 
ita matura. 
§. 50. Eft III. idem, qvod/knO, 
jucundum, voluptuofum. Ea ratio- 
ne molles cibi idem eife poliunt, 
qvod voluptuofa aut voluptaria h. e. 
oblectationis plena cibaria, qvalia-. 
partim natura etiam in limpliciflimo 
cibofuppeditat, partim Ars varia <3c 
ftudiosa praeparatione acceptiora-, 
reddere doCta eft, ut & falubriora, fi 
forte omnibus numeris non fint-» 
talia-.. 
§. ji. EftIV. idem, facilis 
coitionis, fi ve Natura fivc-» 
Arte. Sic cibus mollis opponitur-» 
ei, qvi difficulter coqvitur. Aru. 
Hippocrati qvoqve eft 
? Ita qvidem ille videtur fen- 
tire lib. de vet. med. tex.y. ubi 
ξΐυυ diafyv cum^^e conjungit. 
Sed aliis in locis, imo eo ipfo in libro 
σιτϊΛ η @ξωμ>α& illos cibos 
vocat, qvi multu & bonum corpori 
praebere polfunt alimentum,ut etiam 
illud explicare videtur Celfus 2. dc^ 
medie. 1 8 · Qvod hoc modo molle-» 
facdifqvc concoctionis eft,ab Hippo- 
crate alias vocatur ηχφιν, leve, id 
vero τ μη βαρν^οντ^ύ yct^^ qvod 
non gravat ventriculum Galenus ali- 
cubi exponit. Dos ciborum egre- 
gia ! unde maximopere folent com- 
mendari. 
$.32. Eft V. idem, qvod oportu- 
num aut tempefiivum. Sic Virgilius 
videtur accipere 4. rEneid. 
Sola viri molles aditus & tempora 
noras. 
De eo qvoqve accipio illud Hippo- 
cratis j. de diat. ultim. μαλακάς ευ- 
άζε^·> molliter dormire. Neqve_» 
enim de cubitus commoditate, duri- 
tie aut mollitie voluit monere,qvam 
qvifqve idiotarum fibi convenientif- 
fime procurare novit, fed potius de_, 
dormitionis oportunitate, qvam fo- 
lus Medicus redie inftituere callet-,, 
cum magni interiit qvoto fomnunL/ 
capiamus tempore. 
§.33. Idem in cibo exhibendo 
fummopere obfervandum offc paP 
iim ftudiose inculcavit Praeceptor^ 
etiam in illo,qvi nulla nos infalubri- 
tatis ratione poteft deterrere, veluti 
fcripfit lib. de affellionib. tex.^. t&w 
σνήων ημιτωι ποτών ^Ί^τ^ορωί^· 
τα W σάμαΐΐι μάλιςα αν^ξκεαΛ 
ες τςοφίΜ^ες rjyiddw^ doto τχ· 
των ώυτων/οταάτις ώυτνϊπ Μη ον καα- 
ξω^^τα], η πλέοσι rdκααρ^> οάτε νχ- 
σνι> <νκ. Τύον ν&σων οι ^ίνα^ι <^νον· 
ται, qvorum lenius eft: Si qvis cibis 
ΰ"potibus corpori in alimoniam fa~ 
nitatem maxime idoneis fufficienti- 
bus 380 
DE MORBO 
bus intewpcftive aut plusjuflo utatur, 
ex iis morbi tf ex morbis mortes fiunt. 
Confer tib.deloc. inhom. tex. 54. & 
lib. dediat. acut. tex. 1 o. 
J. 54. Hacc ideo adduxi,ut tene- 
amus rerum diftindiones, qvas nc- 
gligit, imo refpuit otiofa hominum 
fciolorum ignorantia. Cum enim 
in confcflo fit non unum omnibus 
convenire vidum,& Hippocrates fc- 
nibus cibum praeferibat ες -dX^ με~ 
ταβέ€Χιψ$ρον > perfeite mitigatum j 
ab attonito morbo convalefcentes 
• autem & aetate & conftitutione ta- 
les funt ? omnino curate erat defini- 
endum , qvali jft 1 opus habeant cibo, 
qvod Hippocrates fola voce μαΧ^ 
κ£,voluit adumbrare, ut familianfli- 
mam fuam fervet , ad 
cujus imitationem ego d 
reddidi delicatum. 
§. 55. Nam delicatum proprie 
eft, deliciis plenum. Delicia vero di- 
€he funt, qvod fua nos fvavitate alli- 
ciant atq; oblcftent ad voluptatem, 
«qvam prae fc ferunt utendam fruen- 
dam. Delicati igitur non poflunt 
non efte illi cibi, qvi nativa tenerita- 
te aut maturitate fuperbiunt, codio- 
nis facilitate & fvavitate obledant, 
ac tempore oportuno poflunt exhi- 
beri. Tali cibo optime nutriuntur, 
«jvotqvot placidum & qvictum obti- 
nent vita; genus, aut a gravi morbo 
vires debent acqvirere, qvoniam in- 
firmos egregie reficere & nutrire,nec 
Vintriculum ^vicqvAm gravar? pQ- 
terit, cavorum alterum maxime expe- 
tendum, alterum vero fedulo caven- 
dum eft. 
J 56. Vere Hippocrates lib.de^ 
affeEtionib. tex. 44. TcZ σιτια τκ 
οψα oioovau Igijnv ά&ε» 
νεασιν> ύφ' ών μήπ φύση , μ^ 
ο^υρεγμιη, μήτε ςγόφ^,μητε λ/Ζώ 
0μχωξέ&>μητε λίΐω ^ξούνε^, Cibos 
at^ opfonia parare & dare infirmit 
oportet ejufccmodiy a qvibw neqvefa- 
tusfiatyneqve acidus ruidus jieqve tor- 
meny neqve valde fectdat, neqve valde 
ficcetur. Opibnium fcripfi de indu- 
ftria non obfonium, ut ne qvis cavil- 
letur contra plurium Lexicographo- 
rum mentem,qvi graecam τ# οψ# 
originem qvidem agnofcunt, fcripti- 
onem tamen perperam mutant. Me- 
cum eft Perottus: Opfoniun?, inqvi- 
ens,£nww vox edi 'o^dftovyfignificat^ 
qvicqvid in cibo additur prater panem 
& vinum. Veram opfoniifignifica- 
tionem vide fis apud Bcatiifimum 
Dn. vanderLinden 16.Sel.medA 59. 
$ 57. Fuit de ciborum qvalitate: 
fcqvitur qvantitas, qvam definiunt-» 
verba, ολ/^ον r πξωπιν. Interpretes 
reddunt: paucis primum. At pau~ 
cumt&ttwt ad qvantitatem difcre- 
tam, qvrheic non eft attendenda; 
fed continua lolum; cui rcfpondct 
parum. Haec enim Hippocratis mens 
eft: Cum eo deventum eft, ut folidi- 
oribus cibis etiam detur locus,caute 
tamen agendum eft, ne natura infir- 
ma Qbruatur. Ideoqvc primo ali- 
qvaa- ATTONITO. 
381 
qvantulum tantum eft exhibendum: 
Deinde ea qvantitas paulatim au- 
genda eft,ut tandem ad eam accedas, 
qvae viribus omnino pott ft fuff cere. 
Idem praecipit lib.de affefiionib.tex. 
42. οκόταχ η αιτίων η πηων τ^στι- 
^εναα Λξ&!>>ΐα]' ολίγον τας Ot^ca- 
$εαιαζ πνιέειΟ? > Cum animus eft cibis 
potibuf^ adjicere ■, paulatim oportet 
apponere. QvoniamTS κά^ ολίγον, 
άτσαλες, paulatinum tutum , ex 2. 
aph. 51. 
5. 38» Unde iterum magna emi- 
cat dexteritas Hippocratis medici- 
nam ubicunqve licet in vidu qvae- 
rentis,prudentiilimo confilio, εχ^ γδ 
enacu των εδεσμάτων ^idU ωφελεί 
βλατΑ&ι, Habent enim fingula edu- 
lia.qvoprofunt velobfunt^ ait lib. de^» 
affett. tex. 44. 
J. 39· Qvicunqve vero culinam 
praeterire affveti ad tabernas medicas 
properare malunt, varias ibi offen- 
dent aqvas apopledicas ex herbis & 
aromatis cephalicis & odoriferis de - 
ftillatas, qvarum magnum PraAici 
exhibent catalogum, unde eam, qvae 
aegro fuo optime convenit Medicus 
poteft eligere, & fyrupo aliqvo edul- 
coratam exhibere. . 
40. Qvemadmodum autem-» 
aqvae ifta? fpirituofae poli morbum-» 
non fine fruff u in ufum vocantur-»: 
fic fatis dcteilari non poffum pefli- 
mum illum Pradicorum morem, 
qve cafdem in ipfo morbo attonito 
imo ejus principio adhibere non ve- 
rentur. Qvo ipfo nihil aliud effici- 
unt, qvamqvod fangvinem inflam- 
mando eum citius ad cerebrum pro- 
moveant, morbum augeant, Semi- 
ferrimos homines celerius interi- 
mant, contra fidelem Hippocratis 
admonitionem lib. de affeEt. tex.io* 
datam : & ξυμφεξΜ rd 
«TE ΟΨ TUVITI V8(JWf 
sve cv ετερ^σιν αΐ^οισιν, Vinum autem 
wiente vacillante non confert, neqve in 
hoc morbo (phrenitide) neqve in qvi- 
bufvis ahia. Et lib. de diat. acut. tex. 
3 o. \j^n\flQcum [ffj cv ταύτ^σι 
\ιύσοισιν> rj κλ^Ζλ^/Ιη) \%υξΙυΰί 
η φρένων α^ν,πωντΰτινοσινοινχ doni- 
^ετεαν. Ubi fuf icat.ua fueris in hU 
morbis vel vehementem capitisgravi- 
tatem vel mentis lafionempenitus d vi- 
no abstinendum est. 
^.41. Dodonati de his cenfura_* 
eft 3. Hifi. flirp. 3. cap. 3 3. Ex hi· 
bendahac aqva(yitx) ex vino cum^a 
magno in morbis ell judicio & dele- 
Uu: cum enim impense fit calida, <3* 
partium tenuiffimarum f ac nec aliud 
qvam fidritiu ipfe vini citifiimeperme- 
atae cerebrum facillimepetit ac ferit. 
Apoplexia idcirco occupatis, comitiali 
morbo obnoxiis,hemicrania, cephalaa, 
aut vertigine ex frigida licet caufa la- 
bomntibus,non tamen tuto femper dari 
potesi : nifi enim materia morbi ejfe- 
blrix omnino fit exigua, tempera- 
mento ipfe agro tus per qvam frigido, ci- 
tra periculum exhiberi neqvit fufis 
fiqvidem humoribus caput amplius im- 
pletur 382 
DE MORBO 
pletur & morbi vis intenditur. ^vod 
fi vero & calidi adfint humores ve luti 
fangvis, inflammationes qvo<f non pa- 
rum augentur. . 
42. Ejufdem fententix erat_» 
Nobiliffimus Crato Confli. ] 7. Vo- 
lunt qvidam in ejufmodi (apoplexiae) 
ajfeblione aqvis deHillatis y qvas vita 
appellant,uti', verum cum & imperi- 
tis flme fiant, abstinendum (ne accele- 
rent magis mortem qvam avertant} 
cupio. De experientia multos loqvi 
aqvo animo patior j veriim ciim im- 
peritiamfluam mani feli eprodant, Θ' 
fluit orum plena ejfle omnia nimium res 
oStendat, numerum ne augeam , mihi 
cavendum puto , ne vapores vel cere- 
brum petant,vel ladant,in hujus caufa 
confideratione, reltiflimum & tutifli- 
mum eft: Et paulo poft: De aqvis 
vita mortiferis, nihil dico. Magna 
efl varietas fumma in uflu vanitas, at- 
qve non minus interdum, qvam ebrie- 
tas, qva hujus mali mater efl, cum eo- 
dem modo cerebrum afficiantnocent. 
£.43. Sic eft: inexcufabili cali- 
diflimi ifti liqvores errore attonitis 
calido fangvine abundantibus,& an- 
te morbum & in ipfo morbo obtru- 
duntur, & merito enumerata inde_, 
metuenda funtmala: At vero poft 
morbum,cum corpus maximis &ge- 
nerofisfimis remediis fatis eft exina- 
nitum,nec amplius fpirituofo aut va- 
porofo fangvint luxuriat, nihil ho- 
rum metuendum eft. 
i". 44. Internis fubfidio veniant 
externa,uti funt,Fomentationes,Sac- 
culi,Noduli, Lotiones capitis, Balfa- 
ma,Emplaftra & fimilia, qvorum o- 
mnium cum magna inPra&icorumj 
libris occurrat copia , & formulae 
dexterqve ufus inde poffint peti, non 
eft, qvod his diutius inhaeream, nili 
oblitus effem fuo loco aliqvid dicere 
de peflimo errore,qvem Viri famige- 
rati flimi & in Artis operibus exerci- 
tatiflimi errant, dum iifdem remediis 
apoplexiam curare allaborant, qvi- 
bus vel animi vel animae dcfe&ioni- 
bus fubvenire fumus confveti: imo 
vero lipothymiam & lipopiychiam_> 
prorfus confundunt, vel alteram pro 
altera accipiunt: de priore facile ju- 
dicabit Lector, fi memoria recolue- 
rit , qvae de morbi attoniti eifentia & 
caufis hoc in libello, operose funt 
propofita,- de nociva confufione ve- 
ro au&arii loco aliqvid adducere_» 
conftitui,qvod fi ad palatum,Amicus 
le&or illud in fuum locum facile po- 
terit referre. Sin paginam vertere. 
C A p. LXXII. 
COnfufio 
cribratur. 
§. i. Pcr- ATTONITO. 
383 
f. i. 
PErvctuftum eft de lipothymiae& 
lipopfychiae differentia litigium, 
aliis lipothymiam facultatum vitali' 
um, lipopfychiam vero facultatum-» 
animalium interceptioni acceptam-» 
ferentibus: aliis contra lipothymi- 
am animalium, lipopfychiam vero 
vitalium facultatum ceffationem ef- 
feaeftimantibus, qvod tantum none 
cineribus hodie caepit erui, & λο^· 
σοφία* fapit prifcis.qvibus verborum 
qvidem cura , fed rerum folicitudo 
erat,impendio damnatam. 
§.2. Cui anfam praebuit crafla_» 
Lexicographorum ignorantia, qva 
obvelati veras animae facultates non 
potuerunt eruere, verbifqve propriis 
afferere longius a vera animae efien- 
tia & propria ejus fede aberrando, 
qvorum admirandam confufionem 
cribrare nimis operofum foret & 
molefttim, nifi iterum aperienda ef- 
fcnt ad naturae cryptas oftia afemi- 
crudis Do&orculis jamdudum oc- 
clufa, ut juventus nafo adunco ha- 
ftenus fufpenfa intromittatur in ar- 
cana faciendae Medicinae neceflaria. 
3. Ut igitur innotefcat verum 
inter lipothymiam & lipopfychiam-· 
difcrimen,accurate difcutiendum eft, 
qvid per ^μαν & per ψυχίιυ vetu- 
ftiflimi denotare voluerint Philofo- 
phi,qvi$v|uov &ψυχ^- pro uno eo- 
demqvc videntur habuiife. Nam_» 
$υμαν κατε^υ ap. d HomerumIliad. 
6. eftZuTn^z^^ ΰακνόμίϊρ&τΐώ 
^vylwjnoerens & anxius animo. Hc- 
fychius: ^υμοςψυχήί η Ώ^α^εσ^ 
ο^υτης^ευμΆ- Et iterum: με^ατ 
^μ^ μδ^λσψι^^. ^υμος ή 
ΨυΜ· .... 
§. 4· ΨυχΖίζ) autem folis animali- 
bus ailignarunt olim Stoici , qvem- 
admodum plantis non nifi φύσιν> 
qvoniam ψυχή proprie eft recipro- 
cans in pulmonibus fpiritus ad re- 
frigerandum calidum innatum ani- 
malibus conceflus , qvi cum cviden- 
tiffimum fit viventis animae fignum, 
fa&um deinde eft, ut animam fic ap- 
pellaverit prifca fapientia. A qva 
haud defcivit Plato, dum eam animae 
partem, portionem aut facultatem, 
qvae fic animalium propria eft , ut 
φυτική vel φυσική eft plantarum.», 
^υ^κΖώ appellavit, & in corde rcpo- 
fuit, qvemadmodum φυτικά alias 
ύτή^νμηπκΐώ in jecore. 
5. 5. Qyicontra majoremfermo- 
nis proprietati navarunt operam fy· 
μον της ψυχής magno ftudio fe- 
pararunt; eamqve τής ψυχής υυχα· 
μιν, anima z>tm, partem, facultatem 
per innuere voluerunt, qvain- 
telhgimus,cogitamus, ratiocinamur 
(unde άν^υμ&ο^ ipfis eft cogitare, & 
&ς )υμον |3α2λ«ρ, in animum induce- 
re) qvemadmodum per ψυχίιν ipfam 
eflentiam,unde dufta facultas profi- 
cifcitur aut emanat. 
§. 6. Iftud inter animam ejufqve 
facultates difcrimen ipfe Spiritus S. 
reti- 384 
DE MORBO 
rum dogmatum confenfus ? Stoici 
enim dicebant ^μοιοκον 
της ψν^ης^ ονω αά φαι&σί- 
αι< ^ΰάόρμΰά^οντΜ, (£ ο^ν ο λό~ 
y^ αναπίμ,πτται,. hVoci cv καρ- 
Principatum ejfie primariam ani- 
ma p artem t in qva imaginationesfiunt 
& appetitus, & unde ratio procedit. 
Eam autem partem in corde ejfie Laer- 
tio in vitaZenonis fcribente/.w.j 3 6. 
§. 11. At enimvero nulla heic 
adeft Viri inconftantia, nullus cunb 
Stoicis diffenfus, fi fublnnium rerum 
adumbrationi nec fupcrficiariis co- 
gitationibus indulgere volupe eft. 
Metaphyfici diftingvere folent inter 
aftum primum & fecundum. Atius 
primus nihil aliud eft, qvam natura»» 
aliqva, qvatenus poteft effe principi- 
um operationis alicujus: Secundus, 
dicitur ipia operatio naturae: atqve_> 
ita adus primus ie habet inftar ma- 
teriae adionis; adus fecundus vero 
inftar formae, qvia fuperventu fuo 
adioni dat dici talis vel talis, h.e. in- 
de adio determinatur & denomi- 
natur»». 
§· ii. Qvando igitur jam qvaeri- 
tur,utrum fundiones animales,qva- 
les funt fapere & cogitare, qvatenus 
funt animales, debeantur Cordi, an_» 
tero Cerebro ? Rederefpondet Hip- 
pocrates, qvod cerebrum earum cau- 
iafit. Nec tamen ob id negat fapi- 
endi & ratiocinandi initia in corde»» 
elle, fed implementa. Qyemadmo- 
dum homo primum in utero conci- 
pitur, deinde in lucem editur: fic 
adiones animales qvoqve concipi- 
untur in Corde,eduntur autem a Ce- 
rebro : a corde efficiuntur,a cerebro 
perficiuntur. Qyoniatn ergo Cor_» 
prudentiae munia non nifi per Cere- 
brum velut proprium organum ex- 
feqvitur, merito Hippocrates Cere- 
bro adfcribit non adionem i piam, 
fed conditionem adionis, perqvam 
illa dicitur adio prudens vel pru- 
dentia. 
§. ij. Inqvies : Qyorfum tam_» 
longe extra oleas ? Non certe akam_» 
ob caufam,qvam ut oftendam ani- 
mam & facultates ejus accuratiffimc 
effeaifcernendas. Facultas eft effi- 
cacia illa, qva fiunt qvaecunqve fiunt 
incorpore. Nihil enim aliud eft fa· 
cultas vegetativa in plantis, qvamu 
fpiritus carum vitalis vim fuam ex- 
plicans nutritione, augmentatione 
& generatione, a qva Galeni vitalis 
facultas non nifi nomine faltem 
differt. 
§. 14. Qyid aliud eft facultas ien- 
fitiva animantium qvam fpiritus ani- 
malis in omnibus fenforiis velut ex- 
cubias agens ad intimandum Menti, 
qvae nefeit &fcire defiderat, ut confi- 
deratione inftituta decernar, bonane 
fint &ampledenda, an vero mala & 
fugienda ? Qyemadmodum enim 
Rex in diverfis Regni fui angulis plu- 
res conftituit provinciales pratfides, 
qvi ignota Icitu tamen neceffaria fi- 
bi renuntient: fic etiam Mins ani- 
mae ATTONITO. 
385 
mx hofpes & Rex corporis in nullo 
non fenforio fpiritus animales pri- 
marios fuos miniftroshabet velut ex- 
cubitores & fpeculatores qvicqvid 
de objectorum varietate exploratum 
& cognitum habent internuncian- 
tes: qvo fimili vel eam ob cauiam li- 
benter utor, utaliqvo faltem modo 
adumbrare qveam modum qvo o- 
mnes notitiae repraefentantur & con- 
liderantur nobis de rerum natura-» 
certi qvid inqvirentibus alias inex- 
plicabilem. 
§.15. Unde autem ifta facultas 
procedit aut emanat ? Ab anima,qvae 
eft αντελεχαα corporis. Haec enim 
corpus informat & vivificat; haec 
corpus perficit, ut fecundum omnes 
partes luas vitaliter poifit operari: 
haec corpus continet & in fua habet 
poteftate. Haec eft qvam Stoici vo- 
carunt 
φυτν, calidum iri tum calidum^ 
innatum [eu nativum, qvibus adfti- 
pulatur Hippocrates dum 1. de diat. 
8. fcribit,eamelfe σΰγκρησιν ττυ^ς Xj 
νίατ^ > ignis tf aqvay h. e. calidi & 
humidi mixturam & temperationem: 
Ας αν&ξωτπν ψυχή 7ΐν&ς £ 
σνγχξνσιν εχ^σα>μαΊ(^ν σ&" 
αΛ&ξώπχ * Ingreditur in ho- 
minem anima ignis & aqva contempe- 
rationem obtinens , partem corporis 
humani(ptdgy αΰ&ξώ'δτ& y partem ho- 
minis alibi vocat ) conilituens. Haec 
eft qvam idem Hippocrates dicit aA 
nafci 
qveadmortem. 6. Epid. 5. qvoniam 
corpori h. e. calido nativo eft con- 
creta & infeparabili nexu alligata»· 
velut lux igni; nec qvidqvam poteft 
nifi cum eo & per illud: ideoqve ex 
Tua natura generabilis atqve corru- 
ptibilis aut mortalis , qvemadmo- 
dum etiam revera moritur, cum non 
amplius φωτα- 
eify c% της 
στως τύ y nutritur pura 
lucida fub stanti a ex fangyinisfecreti* 
oneprognata, uti iterum Coorum de- 
cus locutus eftylib.de Cord. tex. 8. 
vel 2^gf rluu της κινησεως 
^7δλ«φ4ν, cum ventilatio intercipi- 
tur. Cum hac anima tamen cave_» 
confundas Mentem, qvamabeaftu- 
diose feparavit Afciepiadarum nobi- 
liflimus. 
§. ιό. Exqvibus omnibus aperte 
patet per -ϊρυγίυυ nihil aliud polTe aut 
debere intelligi qvam animam,ut per 
9υμον facultatem five fenfitivam cum 
Stoicis & Platone, five intellecftivam 
cum aliis. Unde irrefragabili ter fc- 
qvitur Awnfyjpia» nihil aliud elfc_,, 
qvam διυυάμεως νόησης ^εά%τι- 
K^yintelligendi & fentiendi faculta- 
ίΰ, vel,fi mavis, fpiritus animalis in_, 
organis fuis defe&um. Nihil enim 
intereft facultatem voces an ipiri- 
tum , cum res unafint, & facultas 
adeo fpiritui fit concreta, ut fine ea_» 
nufpiam reperiatur. Neqve tamen 
ideo in omni λΜπτ^ψ/ια omnes fen- 
fionum fundiones intercipiuntur-.. 
Sunt 386 
DE MORBO ATTONITO. 
Sunt enim in qvibus fola αφωνία^ 
confpicua eft : in aliis δυσκινησία* 
molefta eft : alii non vident : alii 
non audiunt: alii nihil fentiunt. 
§. 17. Cum autem res eo devenit, 
ut praeter commemorata fymptoma- 
ta etiam ανατη/^τιχης ryf cr^vy'' 
μάχης όυυυάαεως ^τρΑ^ψί, refliratio- 
nis & pulfus cejfatio ingruit,tum noru 
amplius λ&πήυμάα recfte dicitur, fed 
h.e. anima defeblio, in_> 
qva fundiones omnes & tantum», 
non vita ipfa ceflat, deficiente fpiritu 
vitali in toto corpore & fuperftite in 
folo corde, ubi velut fcintilia in mul- 
to medioqve cinere vivit, unde mi- 
rum non eft omnia & fingula corpo- 
ris membra frigefeere, calore curru 
fangvine vehiculo fuo ex corde iru 
partes non influente. Huic lipopfy- 
chiae Hippocrate juniores ab Aretaei 
ufqve temporibus impofuerunt Syn- 
copes nomen prifeis ante Aretaeunu 
Medicis incognitum. 
18. Rede ergo Hieronymus 
Mercurialis: Neqve apud Hippocra- 
tem , neqve apud Ariftotelem, neqve^ 
apud TheophraHum aut alios ex vete- 
ribus reperitur hac vox Syncopes: 
tum autem affeRum appellarunt modo 
Apfychiam, modo Lipothymiam, modo 
Lipopfychiam. Cateritm feriptores^ 
qvi floruerunt paulo ante tempora Ga- 
leni,ut ego puto, vocem hanc Syncopes 
invexerunt. Redite inqvam : fi mo- 
do demas illam 
confufionem. Nam 
Hippocratem non afiter_» 
qvam pro LH7K-^vyya,anima defeHi- 
one vel fyncope fumpfifle facile qvis 
probaverit ex lib. de di<et. acut. tex. 
a^.&feq. ubi^v^a^ in periculo- 
fis & pcrniciofis reponit Praeceptor 
antiqviftimus: qvod & plane liqvet 
ex z.demorb. 5. ubi fudorem (frigi- 
dum') ei ut infeparabile fymptoma^ 
conjungit: 
τλ άψυχίη ιοξώς, Et ad cor acce- 
dit fyncope & fudor. 
§. 19. Egregie & vere Excellen- 
tiflimus Medicinae Confultus Franci- 
fcusde leBoe Sylvius,in Academia»» 
Lugduno-Batava Profeflor maximo 
fuo merito celeberrimus in praxi 
Med. lib. 1. cap.^^ §.65. Sudor 
tum frigidus tum glutinefus erumpit 
in Syncope , non item in Animi £>eli- 
qvio; in qvo ne qvidem corporis uni- 
ver fi Frigusfemper obfervatur, qvam- 
vis perpetuum fit Syncopi. Ita aegro- 
tis Medicas manus porrigentes nun- 
qvam nonobfervamus. 
§.20. Ideoqve hinc abundein- 
notefeit vera inter lipothymiam & 
lipopfychiam differentia. Innote- 
fcit qvoqve facile ex diverfa utriufq; 
& morbi attoniti definitione qvam_» 
diverfam morbus attonitus pr$ lipo- 
thymia aut lipopfychia poftulet cu- 
rationem , ut neceifumnon fit ea de 
re ulterius inqvirere aut no- 
vum ordiri bel- 
lunu, 
. · INDEX INDEX RERUM ET VERB. MEMORAR.' 
387 
INDEX 
Rerum & verborum memor ab iliunL», 
qva in hoc libro continentur. 
A Editu caufa fola ratiocinatio- 
ne cognofcitur, XXV ill.i. 
Ablatio qvid in Medicina»/. 
LVI1I. 7. 
Abfcejpu cerebri cum morbo attonito 
poteft conjungi. XII. 16. 
Abstinentia longaXXIX. τ. 
Abufiufaepe obfcurat ufum. LXX.61. 
Acrimonia qvid faciat.LXVIII. 11. 
Acrium ufu biliofi humores generan- 
tur.XXIX.21. fangvis incalefcit. 
ibidem. 
Abtiones nonlteduntur organo illatio. 
XVI. 12. funt a fpiritu. 10. funt 
circa lingularia.XXX. 2 2. 
Abitis primus qvid.LXXII. 11. fecun- 
dus qvid. ibid. 
^ponitur pro ίη. XXVI. 16. 
Adjettio qvid in Medicina. LVIII. 7« 
AdSiantium error.LXV. 50. pervica- 
cia mala. LXIV. 21. precibus ali- 
qvando gratificandum. LIX. 3. 
Δτνχαμ,ία qvid. LXII. 11. 
aEger pro mortuo habitus reftitutus. 
XXXIV. ji. 
dEgroti fere vanos admittunt medi- 
caftros. XXX. 31. 
Aegyptii canes adorarunt. LXX. 29. 
multa remedia habuerunt a bru- 
tis. ibid. vomitum didicerunt a 
canibus ib. fola Syrmxa vomi- 
tum ciebant. 58, 
Aqvale qvid dicatur. XXVI. 8· 
Aer in aeftu qvalis. Ii. 3. qvomodo 
morbi attoniti caufa. XXXIII. 4. 
ficcior & frigidior morbi att. cau- 
fa. 5. auftrinus & uliginofus m. 
att. caufa.ibid. humidior & frigi* 
dior qvid faciat. 6. eft caufa mor- 
bi occafionaria.14. ejus obfcaevi- 
tas qvidpoifit.13. in pulmonibus 
reciprocatio neceifaria. 1.2. ufus 
cibum & potum fuperat. ibid. ex- 
clufio calidu exftingvit. XXXIV. 
28. calidioris in fangvine effe- 
dum. LIX. 8. frigidioris in fan- 
gvine effeAum.ibid. 
AEtai humorum colluviei in apople- 
xia non patrocinatur. XIX. 1. fe- 
nilis ad apoplexiam magis prona, 
z.feq. tenera magis delebatur 
crudioribus cibis. XX. 3. tenera»* 
Epilepfiae magis obnoxia, ibid. 
qviEvis fuos habet morbos. LI. 1. 
feniKs in attonitis non contra-in 
dicat.LX.r 5. 
Afficti num foporoforum caufa male 
eruta. III. 5. qvidam inter Epile- 
pfiam & Apoplexia medius. IV. 1 o. 
Affirmare non eft probare. LXIX. 29. 
Agyrta vanitates vendunt. VII. 7. 
°XXX. 30. 
qvid. XXVII. 5♦ 
A^c» 388 
INDEX RERUM ET 
qvid. VIII, 14. ejus reme- 
dium- LXI1. 56. ab icftu & cafu 
qvomodo fiat. XXXII. 11. 
ςιχίπες qvid. VIII. 
1 3. qvando fiant.XI.5. 
Arna & λόγ(^ interdum Synony- 
ma. LXII. 30. 
Ακαρπης voce qvid denotetur. 
III. 5- 
Ακινησία qvid. VHI. 1 5. XXVI 9. 
Ακ^σία & ακρ^/ΐ&ΐΛ voces vicinae. 
XXVI. 9. qvid per eas indicetur, 
ibid. 
Α,κ^ν qvid. XLVI. 1 - 
Ακοωτηζ/α. qvae.XLVI. 1. in homine 
qvze.2. eorum Synonyma. 3. 
AAceA/ct qvid. IV.6. (29. 
Ala hominum cur male oleant.XXV. 
Alienatus qvis in politicis. XLI1.5. 
Alienum difFert ab alienato. XLLI. 4. 
qvid in politicis. 5. qvid in homi- 
ne. 6. 
qvid Hippocrati .1.8. 
Alimenta immoderate fumpta mor- 
bum attonitum creant. XXIX. 1 8 · 
eorum confe&io operofa.XXXI 1. 
confedionem feqvuntur recre- 
menta. ib. funt medicamenta.,. 
LXX.98.99· eorum qvot genera. 
LXXI.9. 
Alvus in morbis qvomodo ducenda. 
LXX-7 2. poft purgationes obftru- 
da qvomodo folvenda. 74. cur 
nonrefpondeat.96. adftriifta qvo- 
modo curanda. 97. 98.99. qvo- 
modo in febribus ducenda. 100. 
ignea qvomodo folvenda. 1 o 1. 
Αλυκή qvid & qvomodo fiat.XLIIL 
Amaroris dotes. LXVQI. 11. ( z. 
Amarum in homine eft bilis.XXVH. 
20. 
Amafis prudens legislator. XXX. 5. 
morte punivit deiides. ibid. 
Ammoniacum eft in numero aperien- 
tium. LXVL42. tarde operatur, 
ibid. 
Amujjis qvid LXVIT.3 9. 
Anacardina confe^io an febrem ex- 
citet.LXlX.i.feq. ejus facultates. 
4. 5. 6. qvandonoxia. 5. mania- 
cos fecit. 6. veneni haud expers, 
ibid. eft medicamentum calidis- 
fimum & ficciflimum. 7. damna- 
tur in morbo attonito.8· 
Αναυδα qvid. IV. 6 8· non eft vocis 
interceptio. XXXV.8. §t fignum 
cpilepfiae ibid. gra- 
vior αφωνία. ibid. in epilepticis 
qvidfignificet.9. 
Acw^qvis. 1V.6. XXXV.8. 
Anaxarchi mors.LXII.z 5. 
Andromachus Neronis Medicus. 
LXIX.40. 
Angina qvomodo fiat.XXVI. 14.18· 
Anima, humana qvomodo dividatur 
a Platone.I.4 mortalis in thoia^- 
ce juxta eundem, ibid. immorta- 
lis in cerebro juxta eundem.ibid. 
humana ubi refideat.XXIV. 9. o- 
mniafacit per fpiritus. ibid. qvid 
Socrati.LXII.23. ejus immortali- 
tas Ethnicis cognita, ibid eam_» 
Paulus vocat fpiritum. 26. qvo- 
modo fit in corpore. 28. ejus ef- 
fen- VERBORUM IMMEMORABIt. 
389 
fentia & fedes multis incognitae. 
LXXI1.2. facultates qvomodo a 
Platone diftingvantur. 4. ubi re- 
ponantur.ibid. & animi affinitas. 
7. ejus eflentia, locus, origo con- 
troverfa.ibid. ab ejus facultatibus 
difcernenda.i 3. qvid fit. 15. qvo- 
modo a Stoicis appellata, ibid. 
corpori concreta.ibid. eft genera- 
bilis & corruptibilis, ibid. qvan- 
do moriatur, ibid. femper nafci- 
tur. ibid. 
Animali VII. 2. vocem 
«mittunt larynge. IV. 3. perfe&a 
cor habent&qvare.XXIV.8· qvae 
fint timida. XXVI. 2 4. aculeata.» 
qvomodo liedant.LX1X.20. 
Animi affeAus qvomodo faciant-» 
morbum attonitum.XXX. 14. & 
animx affinitas.LXXII.7. 
Animus verus homo. LX1I.2 5. a prae- 
conceptis opinionibus vacuus re- 
&ius judicat.LXIX. 19. ab anima 
qvomodo differat. LXXII. 8» ab- 
ufive cum anima confunditur. 9. 
qvid fit. ibid. 
Anodyna in attonitis inutilia. LXVL 
4°' 
Antimonialia medicamenta efficacia. 
LXVii. 51. in morbo att. exu- 
ient.ibid. 
Αντι^οφη qvid. VIII. I 3. 
Anxietas qvid , & qvomodo fiat. 
XLIII.2. 
Aorta qvidHippocrati & aliis. 1'1. 4. 
ΛφωνίΛ qvomodo fiat. IV. 7. qvid 
proprie, ibid, 8. a Galeno ufurpa- 
tur communiter, ibid. non eft ob- 
mutefcentia.ibid. pertinet ad vo- 
cem, ibid. male redditur per vo- 
cis privationem.ibid. qvidfigni- 
ficet apud Hipp. IV.9. VI.6. abfo- 
lute interdum ponitur pro apo- 
plexia. IV.9. XXV.5. ejus alia ac· 
ceptio affertur a Sennerto.IV.io. 
eft fignum fangvinis luxuriantis. 
XXV. 17. ejus fignum.XXXII. 2 3. 
denotat morbum attonitum, ibid. 
omnium fun&ionum animalium 
ablationem.ibid. qvale morbi att. 
fignum.XXXVII. 13. Hippocrati- 
ca.XXXIX.15. LXVII.34. 
^Αφωνον majus qvidqvam 
XXXVII. 12. noneft mutum.ib. 
& ανΛυ^ον qvid diftent. ibid. 
"Αφων^· qvis.1V.7.XXXV. 8. pefli- 
me redditur per w«/wi.lV.8. 
Αφοράς & ττ^φασις confunduntur 
apud Hipp. XXVIiI. 2. qvomodo 
a ΏΓ^φασ·^ diftingvenda. 3. (3* 
Aphorifmorum proprium qvid. LXV. 
Αττόλ^φίς φλεβών qvomodo expli- 
cetur.VIH.11.XXV.il. eftfangvi- 
nis szjtns.ibid. 1 o. cum inflamma- 
toria difpofltione an coincidat. 
XVI. 7. qvomodo ab iitu&cafu. 
XXXII. 11. XLVL 5. 
Atras/χοί&ρ 01 qvi. LVII. 1. 
Apollodorus Socratem verum non co- 
gnovit.LXil.24. 
Apes eqvos necarunt.LXIX.20. 
Apople^tica poft mortem multum_> 
fangvinis excrevit. XXII. 3· 
Attonita^ 
Apo· 390 
INDEX RERUM ET 
^poplcbiici omnes funt plethorici. 
XXI. 4. ftabilem&robuftum ha- 
bent pulfum.6. qvomodo purgan- 
tibus fint liberati. XXII. 4· Vid, 
Attoniti. 
ΚτππλήΜομΛ & λύομαι funt 
Synonyma.VII. 5; 
apoplexia cur ita dida. II. 16. VII. 2. 
a fuperifitiofis qvomodo dicatur. 
II. ιό. ejus Synonyma. V. 1. ab 
Aretaeo explicatur per paralyfm^. 
V. 3. a paralyfi qvomodo differat. 
1 o. fub ejus nomine Hipp. etiam 
Paralyfin noftris didam compre- 
hendit. VI1.3. qvid fignificet lib. 
de glandulis.4. qvando fiat. XI. 
5. ejuscaufas. Vid. C. qva aetate 
inprimis fiat. XIX. 2. fit etiam a 
fangvine flatulento. XXVil. 7. 
maxiina Galeni qvid. XXXIV. 6. 
fortis qVid Hippocrati, ibid. fola- 
eftfangvinea.8· nulla phlegmati- 
ca.ibld. exqvifitaqvalis.14. non- 
exqvifita qvalis. ibid. fortis qva- 
lis. XXXV. 33. debilis. 34. mi- 
tiffima vehemens eft. ibid. debilis 
qvomodo terminetur. 35· nonu 
confiftit in motus abfentia. 
XXXVIII. 8. nec in fenfuum abo- 
litione. ibid. an morbus diutur- 
nus.LXVI.18· & lipothymia aru 
jifdem medicamentis curentur, 
LXXI.44. an vomitoriis curetur. 
LXVII. 4. 
^υχ,ίΛ qvid Hippocrati.LXXIL 18· 
cum Syncope unum idemqve. ib. 
copia in cerebro pueli» reper- 
ta.lX. 5. marina in angulo con- 
clufa putrefcit, XXV. 2 5. benedi- 
dx vires. LXV1I, 3.49. frigida 
poft purgationem haurienda. 
LXX.72. medicatae qvaqvantita- 
te bibantur.10 5. apopledicae poft 
morbum attonitum utiles. LXXI. 
39.43. in morbo att. pernicioi». 
40.43. fpirituofa: inqvibus mor- 
bis damnentur. 41.42. 
Krbores cur inarefcant.II.2. novellae 
cur moriantur./. 
Krgumentum Hippocratis adamanti- 
num.XXII. 1. maximum. XLVILz. 
kret£us varia confudit vocabula. V, 
1. interpretes eum non funt af- 
fecuti. 2. diftingvit voces expref- 
se. ibid. qvomodo explicaverit^ 
voces. 3.4. 
qvid Hippocrati.XXXV 13. 
Ar^/f/^Phyficam mutuatus eftab 
Hippocrate. XVH i. 12. XXVI.2 5. 
XXXIII.3.LVL6. Hippocratem 
fecutuseft. XLLI. 8. ejus feripta 
arcanam continent dodrinam.16. 
vir fummus & incomparabilis. 
LXII.i. 
Krrogantia in qvibus confpicua. 
LXVI.n. 
Krs eft cognitio univerfalium. XXX. 
22. praefagiendi an certa. XLIX. 
4. Medica cur calumniis obno- 
xia. LXV.i 2. divinationi fimilis. 
ibid. ejus praecepta noviife non_. 
fufficit.LXVII.23. 
pteria colli carotides cur didae. 
XXIX. 13. Ctiamdi- 
d», VERBORUM MEMORABIL? 
391 
dtae.ibid. prifeis venae dicebantur. 
XXV. 11.34. tam faepe obftruun- 
turqvam venae.ibid. per eas omnis 
ad partes fluxio. 34. earum per- 
cufTus.XLI. 2. percuifus earum-» 
adfpeftabilis plethoram indicat. 
4. coeliacarum officium.LXX, 51. 
Arteriarum cerebri numerus & lo- 
cus nondum fatis inveftigatus. L. 
5. & nervorum continuitas. 
LIV. 9. cerebri officium. 1 o. 
Artes non femper obfervant 
ολ Philofophicam.XXIII.2, 
Articulorum numerus in perfecto a- 
nimali magnus.IV.4, vocis, ibid. 
Arteriotomia a Veteribus adminiftra- 
ta. LXI.34. 
Artifices expertis funt fapientiores. 
XXX. 22. 
Artificiose in Medicina qvid fiat. 
LVIII.p. 
& qvalis non fit. LXV. 
16. qvis proprie. 17. 
qvalis. 16. 
qvis vulgo. LXVII. 
qvis proprie 40. 
Afiiov qvid.XVIILio. 
Afler &aftrumqvidfignificent. II.5, 
vocabulumττολυσυ^ον.Π. J. 
Α^οβλί?^ animalia.II.^. 
qvid.Π.6.7. vert* ^e* 
bet Sideratio. 16. 
κ^-χνία qvid. LX11.11. 
Athletarum babitus.Wl. 3. damna- 
tur. XXV. 20. 
Atra bilis qvomodo vocetur a veteri- 
bus.XXV.18. qvidfv.XXVI.20. 
non facit apoplexiam .XXVII. μ 
Attila Hunnorum Rex in nuptiis 
morbo attonito corruit.XXIX.17. 
faevus tyrannus, ibid. fangvine^» 
fufFocatur. ibid. 
Attonita pro mortua habita revivi- 
fcit. LH.7. 
Kttomti cur moriantur. XXXIV. 2. 
eorum figna pathognomonica-,. 
XXXVI 6. eorum febris qvalis. 
XX XVIII.6. obfervati fuerunt-* 
plethorici.XXXIX. 9. extinfti e- 
vigiiarunt. LII.6,7. an ante terti- 
um diemfepeliendi. 10. qvomo- 
do diifolvantur.LVII.2. /puman- 
tes an curandi, 3.7. qvo loco con- 
tinendi, LIX.8. qvomodo collo- 
candi.ibid. eorum os an cuneo a- 
periendum.9. os collapfum ape- 
riendum. 1 j. eorum vires-qvomo- 
do debiles.LXII.3. qvomodofuf- 
focentur.20. qvantum fangvinis 
iis fufficiat. 22. difficilime reipi- 
rantjLXIII. 15. funt infuifocati- 
onis periculo, ib. an nutibus qvid 
poflint indicare. LXiV. 20, qvo- 
modo fovendi. LXV. 30. qvidam 
line Venaefe&ione evaferunt. 5 u 
qvando cibis debeant refici. LXX, 
21. qvamdiu reficiendi, ibid. 
fatomtus morbus. Vid. Morbus atto- 
nitus. 
Averfio a capite celerrima qvomo* 
do fiat. LXI. 20, 
Kura marina an concitet vomitum, 
LXX.36. 
Kurifaber a fangvinis copia fit apo- 
P d d .pledi* 392 
INDEX RERUM ET 
pledicus. XXII 1.6. ii fiunt afth- 
matici.XXIX. 23. palpitatione-, 
cordis laborant, ibid. fiunt phthi- 
iici.ibid. 
Aufiri efFeda. XXXIII. 7. cur faci- 
ant tardos & impotentes, ib. 
Aut ores optimi bene confiderandi. 
LXII.20.33. 
Autoritas ratione certa inferior-,. 
XLII. r7. 
Auxilium qvid in Medicina.LVIU.y. 
eorum inventio & adminiftratio 
unde. ib. ea qvomodo invenien- 
da.14. 
BAlbuties qvid. XLIV. 2. 
Balnea male adhibita laedunt-,. 
XXXII.2. non rede adminiftran- 
turubiqve. ib. eorum utilitates, 
ib. qvando iis utendum & qvan- 
do non. ib. qvomodo iis uten- 
dum. 3. eorum noxae. 4. abufus 
ad luxum, ib. morbum att. pro- 
crearunt. 5. qvomodo id faciant. 
7. 8· plethoricis & cacochymicis 
noxia. 8-9· ventriculo cibis onu- 
fto non adhibenda, ib. 
Barbitonforibus fanitas haud com- 
mittenda. XXX. 3 1. ii funt fcioli. 
LXI.35. eorum audacia.LXII.3 6. 
Bdellium an purget.LXVI.42. 
Biliofi humores ab acribus rebus ge- 
nerantur. XXIX. 21. 
Bilis qvid. XXVI. 20. cum fit fui Ju- 
ris turbas ciet. XXVII. 25. qvan- 
do vires naturae convenienter ha- 
beat.ibid. eft amarum in homine. 
XXVII. 26. fecreta & nimium». 
mota qvid faciat. 27· & ieqq. atra. 
Vid. Atra bilis. 
Biorno Severini paraplexia corrc- 
ptus.XLIV.y. 
BUfitas qvid. XLIV. 2. 
Blenna patentes habet cerebri ven- 
triculos. XVIII. 3. craffefcento· 
non ftatim oritur obftrudio.4. 
Έληττι qvi nominati.HI. 3.5. XXVI. 
6. in fpecie funt attoniti.III.6. 
BA^tov varie ufurpatur a veteribus. 
III. 3. includit π ίμ^ξοντητον. I. 
qvinqve habet notationes apud 
Hipp. 4. qvomodo exponendum. 
XXVI.4.5. 
Brachium qvid vulgo. LXI. 8· qvid 
proprie.7. dextrum in venaefedio- 
nc cur praeferendum. 11. 
Brevitatiftuduerunt prifci. III. 1.2. ' 
B^ornj qvid. II. 8. 
Bruta a recente cerevifia fuffocata. 
XV. 8. φύσιν & accepe- 
runt. LXXIL9. 
CAchexia qvid.LXVII. 34. 
Cacochymia in qvo non metu- 
enda. XXV.8· a morbo attonito 
exulat.io. qvando fiat.IIL 5.XXV. 
13. in attonitorum venaefedione 
non attendenda. LXII. 7. 
Cadaverofa facies qvalis. LXIV.15. 
Calius Aurelianus diligens veterum 
Medicorum le&or.LXIII. 1 8· 
Calidi nativi confervatio, qva in rc-> 
confiftat.XXVl.45. 
Calidum nativum qvale in fenibus. 
LI.3. fine manifefta refpiratione 
ad tempus durat, LII. 9. in atto · 
niti$ VERBORUM MEMORABTi;: 
Carnes cibum non recipiunt, XXVL 
14, 
Caro mufculoia an iubje&am morbi 
attoniti. XXVII, 31. qvomodo 
dividatur, ib. viperina an alexi- 
pharmaca.LXIX. 33.35. olim fu- 
it comefa.ib. qva doii ea detur. 3 6. 
Carotides obftruds an faciant apo- 
plexiam. XVI. 7. faciant Synco- 
pen cardiacam cum omnes ob* 
ftruuntur. ib. an caufa morbi at- 
toniti. XVII.7. arteria colli cue_> 
didtee.XXIX.i 3. iis ligatis animal 
an amittat motum. XXX. 2 3. ea- 
rum tumor & pulfatio morbunx» 
attonitum portendit.XLI.i, pul- 
fatio unde. 2. elevatio qvid indi- 
cet. 8. 
Carotis interior obftruda cauia mor- 
bi attoniti. XXV. 3 5. 
Carus qvid.X XXVIII. 3. a morbo at* 
tonito qvomodo diftingvatur. 
ibid. non omnem aufert fenfura. 
4. non repente adoritur, ib. 
Cafus morbi attoniti caufa & qvo 
modo.XXXII. 11. 
Catalepfis qvid, XXXVIII. 7. 
Cataleptici qvomodo cognofcendi. 
XztXVIII.p, qvomodo ab attonit. 
diftingv.ib. 
Catarrhofi cur non omnes fiant pa« 
rapledici. LVI.17, 
Caturrhus fuffocativus qvomodo i 
morbo attonito diRingvendus. 
XXXVIK. 17. (7e 
Catoche & Catochus qvid. XXXVIIL 
Caufa univerfalis a Medico nop at- 
393 
nitis langvet. LXV. 4,5. 
Calor facit agitationem.X. 1 2. influ- 
ens partibus dat vitam. LIV. 5. 
non eft flne particulis igneis. 
LXX. 4. 
Calx an vapore Tuo inducat morbum 
attonitum. XV. 6. 
Canis κα* ε^οχίώ dicitur α,^ον, II. 5. 
6. jEgyptios docuit vomitum-» 
ciere. LXX. 29. 
Caput & arx Palladis. I. 2. ei maxi- 
mus defertur honor, ib. unde fu- 
am habeat prxrogativam.4.5. o- 
mnium fenfuum organum & ha- 
bitaculum. 5. organum intelle- 
dionis. ib. laborans magnam.» 
noxam corpori parat. 6. pluribus 
& gravibus afficitur morbis, ibid. 
ejus morborum freqventia unde. 
7. ejus morbi unde oriantur. 8. 
eorum graviffimus eft morbus at- 
tonitus. 11. qvomodo dividatur. 
X.2. ejus anterius omnefqve par- 
tes dolent in apoplexia & cur_». 
XXVI. 7. qvomodo trahat. 12. 
ejus ablutio morbum attonitum.» 
produxit & qvomodo. XXXII. 1 o. 
ejus dolor. Νϊά. Dolor capitis, ejus 
nullum malum majus mOrbo at- 
tonito. XLVII. 3. per qvas venas 
prompte exonerctur.LXI. 3 3. 
Carbones male olentes creant capitis 
dolorem.XV.7. qvomodo fuffio- 
cent.8.9. eorum fumus non infert 
morbum attonitum.9. qvomodo 
alienet fpiritum.io. 
Car dani de Galeno cenfura.LVH. 12» INDEX RERUM ET 
394 
tenditur.II.iz. naturalis Medico 
cognoicenda.ib, ex tribus fonti- 
bus derivanda, ib. foporoibrum-» 
affeduum a Galeno male eruitur. 
III. 5. eam qvi ignorat rem ipfam 
nefcit.VIU. z. externae an intem- 
periem excitent. IX. 6. efficiens 
confideraturaMedico.XII.z. effi- 
ciens qvid fit. ib. materialis eft 
morbi pars. ib. materialis male 
confunditur cum caufa continen- 
te. ib. efficiens eft morbi fientis. 
ib. qvomodo ea faciat, ib. mor- 
bi qvomodo diftingvatur. 5. fem- 
per inqvirenda.6. morbi attoni- 
ti non eft fubfidentia cerebri. XIII. 
3.4.5. non funt humores craffi & 
vifcofi.XlV.3. qvid juxta Chymi- 
cos.XV.z. juxta Paracelfum. ib. 
juxta Helmont. 3. juxta Scheune- 
mannum. 13. proxima Sennerti, 
XVI. i. juxta Foreftum. XVII. z» 
efficiens fit aliqvid pofitivi.XVI. 5. 
una diverfbs & varios facit mor- 
bos. XXV. 6, morbi att. antece- 
dens non eft diipofitio inflamma- 
toria. XVI. 7. caufa & inftrumen. 
tum longe differunt. 1 o. 11. mor- 
bi att. communis exploditur. 
XVII. 2.3. Avicennac. 5. vera_» 
qvid. XXIII. i.feqq. evidens in- 
daganda. XXVIII. 1. procatar&i- 
carum examen neceflarium. ibid. 
abdita fbla ratiocinatione cogno- 
icitur. ib. manifefta ab abdita-» 
diftingvcnda. ibid. occafionaria 
qvid. z. procatardica qvid. 3. 
procatar&icae qvomodo diftin- 
gvcndx.4. variae funt. ib. divina 
Medico an praetereunda. 5. eam 
Hipp. inculcat, ibid. primitivae 
qvae. 6. continentur ambitu re- 
rum non-naturalium. ψ. haeredi- 
tatis morbi attoniti. L. 5. ad mor- 
bi definitionem pertinet. LVIIL 
ip. abit in morbi materiam vel 
formam, ib. cum eiTentia morbi 
cohaeret, ib. efficiens morbi att. 
qvid. 20. qvid ea indicet, ib. con- 
tinens qvid.LX.22. LV.46. 
Cauteria aftualia jam negliguntur. 
LXVI. 36. 
Celfus apoplexiam- vocat morbum.» 
attonitum.il. 16. in morbo atto- 
nito non bene explicatur. V.0. e- 
jus tempore morbus att. di&us eft 
paralyfis. 9. multa ex Hipp. fua 
fecit.XXlI.2 i.XLVII, j. 
Cephalalgia ex intemperie calida & 
frigida. XXI. 3. a fangvineflatu- 
Iento.XXVII.13. Vid. Dolor ca- 
pitis. 
Cerebrum eft iwv μελεων 
'Ti/& qvomodo. 1.10. 
hofpes capitis.y. in eo an 
^tov animae. 3. eft pars princeps. 
10. omnes partes excepto corde.» 
antecedir.10.XXiV.12. freqven- 
tes & tenues habet venas. L 7. ma-# 
ximos patitur morbos. I; 9. ejus 
morbi aegre inveftigantur. 11. 
XII.6. ahqvid.S-Mcvhabent. Li 1. 
inflammatio dicitur σφάκελί^- 
VI.i. in ejus inflammatione vox 
vei VERBORUM MEMORABIL. 
395 
vel non vel non femper intercipi- 
tur. 6. non laborat intemperie», 
tantum in morbo attonito. IX. 2. 
feqq. ejus inflammatio a&iones 
faltem depravat. 7. adionesfal- 
tem in apoplexia intercipiuntur. 
4. compreflio qvo pertineat. 7. 
vafa funt arteriae nervefcentes.X. 
2. eftfubje&umacftionis laefaein_> 
apoplexia. 3. ejus pars primario 
afFeda difficulter inveftigatur. tb. 
ejus corpus qvid in morbo attoni- 
to patiatur. 5. poriqvidfint Mer- 
curiali. 7. an habeat meatus prae- 
ter arterias.8.XII.1 5. ejus arteriae 
innumerabiles. X.g. fpiritum vi- 
talem attemperat. X.i z. ejusfun- 
Λϊο vel abolita vel intercepta. XI. 
3. morbi difficulter curantur.XIL 
6. ejus ventriculorum ufus Gale- 
nicus falffis. XII. 8. inflammatio- 
nem qvomodo defcribat Hippo- 
crates. 11. non habet meatus, qvi 
ab arteriis repletis compriman- 
tur. 15. ejus diflolutio non eft 
caufa proxima apoplexiae. ΧΙΠ. 6. 
fubfidentia an caufa apoplexia?.3. 
6. fubfidentia an poffit continge- 
re homine vivo. p. decrementum 
luna feneicente an fit fubfidentia. 
ibid. compreflio cum qvo coinci- 
dat. XVI. g. compreflio non in- 
fert morbum attonitum.XI'1. io. 
ventriculi funt cloaca excremen- 
torum.XH.g.XlV.^. non accipit 
iangvinem a plexu retiformi.ibid. 
compreflio qvo pcnineat.XVlLg. 
ventriculi non generant nec con- 
tinent fpiritum.j. ventriculi ob- 
ftru&io in mortuis non deprehen- 
ditur. ib. ventr. inventi funt aqva 
pleni.4. ferofum humorem & 0« 
mnis generis vapores fufcipit. 
XVI1L 2. cordi proximum eft. 
XXIV. 8. comparatur lunae. 11. 
officium. 1 3. omnia habet a cor- 
de, ib. cur formatum.i 2.13. cur 
frigidum. 14. ejus attemperatio 
an & qvando interrumpatur. 1 5. 
eclipfis. ib. an in apoplexia in- 
flammetur. XXVI. 17. ejusvafa-» 
qvalia.XXXlI.11. commotio ex- 
ploditur. 14. concuffio an faciat 
morbum frigidum. 21. an mor- 
bum calidum, ib. qvid patiatur-» 
ab auftralibus ventis,& qvid a bo- 
realibus.XXXHl. 7. unicum re- 
vera habet ventriculum. XXXIV. 
1 o. eft fubje&um morbi attoniti, 
ip. qvid patiatur in morbo att. 
ibid. in hemiplegia an Glvum. 
XXXV.17. eft qvadrigeminum& 
cur.24. magis eft capite anterio- 
re.XL.i8» ejus diviiio.ip. male 
conformatum, an morbo att. ob- 
noxium. L.y. fenibus debile eft. 
LI.?« attonitorum an emortuum. 
LIV. 5. ejus inflammatio cum_» 
morbo att. anpoffit conjungi. 1 J. 
in phrenitide inflammatur.14. in- 
flammatio cummorboatt. anle- 
thalis.15. inflam. fphacelo proxi- 
ma lethalis. 16. a finubus menin- 
gum nil accipit, LVI. 12. fpiritus 
1 fuos 396 
INDEX RERUM ET 
fuos unde habeat, ib, qvando va- 
leat.LXXI.2. qvando debile, ibid. 
ejus imbecillitas in morbo att.un- 
de. 4. 
Cerevifla recens qvid vapore fuo in- 
ducat. XV. 6·. 7. craifa qvomodo 
faciat morbum attonitum. XXIX. 
14· 
Cervarum fangvis qvomodcJ fibris 
carere dicatur. XVIII. 12. 
Charatterittica in morbis obfervan- 
da.XXXVlII.11. 
Chirurgi in vulneribus capitis negli- 
gentes.XXXII.29. ruftico pudo- 
re Medicos non confulunt. ib. in- 
fcii interdum rede faciunt. LXI. 
14. eorum dexteritas defiderata. 
35. qvidam Galli notati. LXI1. 
4°· 
Chymici qvidam nova principia cu- 
dunt.XIV.4. perftringuntur.XV. 
1. qvid de caufa morbi att. fenti- 
ant. 2, 4. eorum vulgus notatur. 
LXX.59. 
Cbymus qvid proprie. XXIII. 2. 
Cibaria qvid. LXXI. 9. μαλακά 
qvae. 27. 
Cibi pituitam generantes. XX. 2. 
Cibus ad vitam neceflarius. XXIX. 1. 
primas fibi vendicat inter aflum- 
pta. ibid. qvomodo faciat adfa- 
nitatcm. ib. fimplex qvas dotes 
habeat.?, ejus & laboris menfu- 
ra multum confert adfanitatem. 
XXX. 3. levis qvis. LXXI.; 1, un- 
de commendandus, ib. oportune 
$xhibenduM 5 · delicatus qvis. 3 5, 
delicato qvi cibandi, ib. 
Circulatio fp iri tuum animalium a 
qvo propalata. X. 8. in morbis & 
fymptomatis multum poteft. 13. 
fangvinis ex Hippocr. afleritur. 
XXV.? 4. 
Circumforanei qvid habeant.LVHLj. 
eorum ars. ib. 
Circumflantia in Medicina qvid fint. 
LVIIL1 8. qvid indicent. 11. 
Civili qvid opponatur.XVHI. 1 o. 
Claudmus dextra largitur finiftrafur- 
ripit. LX.i 5. 
Clavus curationis redae.LVIIL8. 
Coagulatio fangvinis qvomodo fiat. 
XXIX.23. 
Cognofcendo qvi pollent abunde cu- 
rant. VIII. 2. 
Cognitio Medici adionem praecedat. 
XII.i. 
Cognata qvid fint Hippocrati. XII. 4. 
Coelum accipitur pro aere fub calo. 
II. 12. calidius vel frigidius ina- 
nimalium carne an faciat diffe- 
renti am.LXIX. 34. an poifit de- 
fcendere. 65. 
Colocynthis cito operatur. LXVI. 42. 
Colica a lato lumbrico. LXVI1. 50. 
pertinax curata, ib. 
Colliqvationis modus .LXX.4 3. 
Color vividus in fphacelo extingvi- 
tur & cur.VI. 1. eft a fpiritu vitali 
lucido, ib. melleus an faciat vi- 
num melliforme. LXXI. 20. fla- 
vus & aureus animum obledat, 
26. oculos pafcit. ib. 
Coloratior feipfo injfacie cftjpletho- 
ricus. VERBORUM MEMORABIL. 
397 
ricus. XXIII. 3. 
Concrefcere qvid apud Ariftotelem. 
XVIII. ϊ 2. 
Concretio fangvinis qvomodo fiat. 
XXIX.23. 
Conculcatio fangvinis. VIII. 11. hu- 
morum. XI. 5. 
Confedio Anacardina. Vid. Anacar· 
dina confectio. 
Confufio vitanda.XXXVlII.8. 
Congius qvalis menfura. LXX. § 6.8 8· 
Conficientia praeferenda afFedui. 
LXX.94. 
Confienfius capitis cum partibus unde. 
II. 11. 
Confidentia in vino confulenda-». 
LXXI. 21. 
Condans qvis. XXVI. 8. 
Confycta qvid. XII.4. 
Confivetudo inveterata loco legis. 
LXVII.20. prava ubiqve regnat. 
28· ejus magna vis. LXX. 26. ei 
aliqvid dandum.29.9 5. 
Confiul Wiburgi a fangvinis copia ex- 
ftindus.XXV.22. 
Confultatio qvando inutilis.LIX.6. 
Contagio peftilens divinitus immifla. 
II. 9. 
Conveniunt qvaedam genere, qvae ta- 
men diftant. V.2. 
Conviviorum deledationes qvales. 
XXIX. 18. 
Convulfio qvam caufam habeat-XLV. 
3. etiam a fangvine eft. 4. 5.1 2. 
a menfibus retentis. 7. 
Cor eft pars omnium principaliflima. 
I, 10. XIV. 8. ipiritum vitalem-» 
inflammat. X. 11, primario eft 
μ, ελεών & σω(ΛΛ· 
Lio. qvid fit. XXV· 20. o- 
mnia vifcera antecedit. XXIV. 8. 
omnia perfera animalia habent 
& cur. io. cur in medio fitum. 9. 
ejus neceflitas. ibid. comparatur 
cumfole.io.ii. neceflario facit-» 
ipiritum igneum. 12. inepilepfia 
& iyncope cardiaca morbi fubje- 
dum eft. XXV. 3 3. principium-» 
fluxionis.LXI.i 5. prudentiae mu- 
nia qvomodo praeftet.LXXH.i 2. 
Corpora lucida an corporeum qvid 
emittant. II. 4. eorum geminitas 
realis. XXXV. 22. corpora pur- 
ganda prius praeparanda. LXX. 
6 3. purganda fluida reddenda.99. 
Corporeum folummodo in corpus a· 
git. XVI. 5. 
Corpus intemperatum non ftatim ca- 
cochymicum eft.III.5. an folo a- 
latur fangvine. XXVI. 3 3. homi- 
nis imago hominis. LXII. 25. 
qvodnam pulchrum. LX1V. 15. 
totum poft morbum attonitum-» 
expurgandum. LXX. 30. huma- 
num in qvot regiones dividatur. 
69. eorum tres ordines Graecis. 
LXX Ϊ.9. 
Corroborantia unde peteda. LXXI. 8· 
Corroborare qvae dicantur vulgo, & 
qvae proprie. LXXI. 6.7. 
Corruptio notatur per το βλητον. ΠΙ. 
4· qvidfit. XXV. 2 7. 
Coryza laborantes an fiant attoniti. 
XVIH4. 
Cfam- 398 
INDEX RERUM ET 
Cranium unde foveolas & fulcos ha- 
beat in infantibus. XIJ. 9. ejus 
compreifio an faciat morbum iri- 
gidum.XXXII, 2i. 
Critica evacuationes anaeqve per vo- 
mitum fiant ac per feceflum.LXX. 
Crudi fenes qvinam. XIX. 4. noru 
funt pituitofi.6. funt frigidi & fic- 
ci. ib. avidam fiunt apoplecftici. 
ib. optimos eligunt cibos.XX 4. 
Cruditas an in morbo attonito. 
LXIVaG. 
Cruor qvomodafiat.ZZZ. 5. aeqvivoce 
dicitur fangvis. XXV. 2 7. 
Cubitus vox aeq vi voca. LXL 1 o. 
Cucurbitula auxilium mitius. LXIV. 
1. venaefeftionis vicariae, ib. 3. an 
celerrimam ferant opem, 2. <pvid 
faciant, ib. qvidfint. ib. retra- 
hunt a capite, ib. validiffime at- 
trahunt. 3. qvae ab Hippocrate-· 
eligantur.4. qvomodo attrahant,, 
ib. cur in morbo att. ab Hippo- 
crate non recommendatae, 7. aiu 
fempertutae. 1 o. ufus funeftus.i 2. 
faciunt dolores. 13. qvaadonon 
adhibendae, ib. male applicatae 
periculofae. 16. ubi in attonitis ad- 
hibendae. 17. 
Curandi difficultas in morbis cerc- 
bri.I.p. 
Curatio morbi qvale argumentum. 
XXII. 1. ejus clavis cognitio. 
XXXVI. 1. Hippocratica qvalis. 
LXV. 10. 
Cutis vocatur wto.XXVIl. 31. 
Cynofura Hippocratica. LXVI. 30. 
DAmarum fangvis qvomodo fi- 
bris carere dicatur, XVIII.ii. 
Damnum ex ciborum oportunitate_, 
negledta. LXXI. j 3. 
Dania habet Medicos cordatos. 
X\X. 311. 
Deambulationis matutinae beneficia. 
LXVIaG. 
Debile qvid. XXXIX. 11. 
Decrepiti fenes qvinam. XlXy. am. 
frigidi & humidi. ib. excrementis 
magis pleni, ib. · 
Definitio confert morbi notitiam-», 
VIII. 1. qvid fit. 2. qvare trada- 
tur. ib. qvalis eife debeat.4. Pra- 
dicorum in apoplexia qvalis. 3. 
feqq. fit vera & utilis. 17. vera», 
qvx.ib. utilis qvae. ib. vera, fit_» 
pofitiva.ZZZZZ.27. utiles exhibe- 
at indicationes, ib. 
Deformitas non eft a fanitate. LXIV. 
Degenerare qvid. XXVII. 21. (15. 
DejeEioria qvando vomitoriis prae- 
ferenda.ZXZZZ.46.feq. qvid fint. 
LXXa-j. 
Delicatum qvid. LXXI. 3 5. 
Delicia qvid. LXXI. 3 5. 
Delirium qvae afferant & qvomodo 
fiat.ZZZZ. 11. XXVII. i1 / phrene - 
ticorum qvomodo'fiat. 23. cum· 
morbis frigidis male conjungitur. 
XXXII. 18. non eft a caloris de- 
bilitate. 19. nec ex ulla intempe- 
rie vulgari. 20. eft ex fangvine»» 
corrupto, ibid. ex fangvinis peri- 
odo laefa. ibid. in eo fpiritus tur- 
batur. VERBORUM MEMORABO. 
399 
barur. ibid. non potcft a mente_» 
regi. ib. 
Δένδρα d^c&wnx. IL/. οκττλ^ν- 
τζ«. VII.5 · 
Dentiumfiridor a fangvine calidiore. 
XLV. i?. 
Depreffo cranii qvomodo morbum_> 
attonitum faciat. ΧΧΧΠ. 30. 
Derivatio per qvas venas molienda. 
LXI.32. 
Derivatio qvando facienda. LX1II. 
20.2 2. qvomodo facienda.21. 
Defides puniendi. XXX. 6. aliorum.» 
labores comedunt, 8- qvid expe- 
dlare debeant ab otio. ib. 
Deus princeps qvis.LXII.26. qvis Ci- 
ceroni. ib. 
qvid Hippocrati.XXXV. 1 3. 
Dextra currobuftiora.LVI.6. 
Δίάλε^ις qvidpraefupponat. IV. j. 
Διάρ&ξωσις qvid. IV.4. 
△i4X»iv>?cncqvid. XXVn.24. 
Δία^οφ^νΐώ XXVII. 24. 
Διαφ%^ qvid. ib. 
Differentia morbi attoniti unde fu- 
menda. XXXIV. 1. an petenda a 
caufa aut loco afFedo. 7. eifentia- 
lis qvae.XXXV.2. fpecificaingre- 
diatur definitionem. 3. elfentialis 
morbi attoniti unde fumenda. 4. 
inter paraplegiam & apoplexiam, 
28. 29. inter lipothymiam & li- 
popiychiam.LXXIL}. (ji.feq. 
Diffcihmum in arte qvid. LXV1I. 
Dignitas hominis in capite.1.2. 
Dimidium corpus qvomodo afficia- 
tur.XXXV.22. 
Diocles an apoplexiamvocaritpara- 
lyfin.V. 5. ejus integra fcripta_> 
non habemus, ib. ab Hippocrate 
andifceflerit. ib. Praxagorae prae- 
ponitur, ib. junior Hippocrate^,, 
ib. cujus difcipulus.ib. 
Διχρνίσις qvid.XXVII.24. fangvinis. 
VIII. II. 
Di^ofitio inflammatoria qvid Gale- 
no. XII.9.13. qvid aliis. 1 5. non 
eft caula vera morbi att. XXXIV. 
7. ad morbum attonitum. L. 2, 
morbofa qvid.LXX.4.5. 
Difcrimen inter lipothymiam & li* 
popiychiam. LXXII. 2. 
Djlinttiones rerum tenendae.LXXT, 
34· 
D/vzMr fiunt attoniti. XXX. 11. 
Divina caufa Medico non eft praete- 
reunda. XXVIIL 5. eam Hipp. in- 
culcat. ib. 
Diviniffimtu a qvo Hippocr. di&us, 
XXXIIJ.7. 
Dotior non doceat priufqvam didi- 
cit. XXXIV. 10. femicrudus na- 
turae adyta occIudit.LXXILz. pu- 
blicus non nugetur. LXVI. 1 g. 
Doctrinas novas cudere periculofiitn. 
XLII.17. 
Dolor unde. XL. 2. ejus variae Ipeci- 
es.3. acutus qvalis & unde.9. ta- 
lis morbum attonitum aliqvando 
praecedit, ib. pulfans qvalis & un- 
de 10. pun&orius qv. &unde_,. 
ib. tenfivus qvalis & unde. ib. 
Dolor capitis a carbonibus male o- 
lentibus.XV.7. ab odore recentis 
cere- 400 
INDEX RERUM ET 
cerevifiae. ib. omne ejus vulnus 
feqvitur.XXXII. 35. ejus caufa_. 
qvae.ib. qvomodo dividatur. XL. 
3. per confenfum ventriculi qvo- 
modo fiat.4.feqq. qvalis morbum 
att.praecedat.il. unde ille & qvo · 
modo fiat. 12. gravativus unde. 
13. anterior.ig. ejus mitigatio in 
morbo attonito an indicetur-,. 
LXVI. 40. morbum attonitum-, 
portendit. XLIV.4. 
Dolor dorfi ex plethora an morbum-, 
attonitum arguat. XL.20. 
Draco morte defides puniendos prae- 
cepit.XXX.6, ejus lex a Solone mi- 
tigata. ib. 
Dubiis in rebus an certi qvid ftatuen- 
dum. LXIX. 18. 
Du&ile^ib proprie.XVIII. 14. 
Δυσΐμάς qvinam. LXX. 5 6. 
Δυσκινησία qvid. XXVI.9. 
Dyfenteria cruenta in mutilatis. 
LXX35. 
Δυαζτεπίον an fit l^/v^v.LXXL 31 · 
EBrietas praemio invitatur. XXIX. 
14. a Medicis qvibufdam com- 
mendatur. 15. morbum atto- 
nitumprocreat.15.16. 
Ebrii qvomodo fiant apoplc&ici. 
XV. 12. 
Eclipfis qvid.XXIV. 7. qvando fiat-.. 
15, cerebri, ib. fpirituum. XXV. 
20. 
Efferum non eil caufa efficientis. 
XVI. 3. 
Effervefcentia qvid.XII. 11. 
Εγκα^λιμπανοιβρα qvid & qvo- 
tuplicia. LXX. 3. 
E^qvid.LXVIl.H· 
Εΐξυαν qvomodo explicetur. XXVI. 
Εκκινώ? qvid.XXVU.24. (ίο. 
Εκττλ^κγΊ qvi. VII.5. 
qvid.VH.j. 
Ε»Ώτλ^ς qvid.ViI. 5. XXXII. i 6. 
17. feqq. 
Eleus magnificam & opiparam re- 
fpuit coenam.XXIX.4. 
Ελκω qvid fignificet. XXVI. 12. 
vτη τα. 11.8.9. 
Εμ^^ντησις η εμβ^ντησία qvid. II.8. 
Empirici qvi. LVI11.16. 
Empyreuma qvid. LXX. 5. 
Enem a anodynum qvale. LXVI. 40. 
fortiffimum.43. nimis cito efflu- 
ens. 45. nimis diu retentura. 46. 
caetera enemata proliciens. ib. 
Enemata ab animalibus inventa-.. 
LXVI.2. abJEgyptiis ad Graecos 
translata.4. qvando inufum du- 
cenda. ib. revellunt. 7. 22.feqq. 
cur in morbo att. adhibenda. 20. 
purgantibus per os minus pericu- 
lofa.ib. corumlaus. 22. qvando 
attonitis adhibenda. 25.3 3.37. 
an ab Hipp. in morbo att. propo- 
fita. 27. acriora attonitis conve- 
niunt. 33. qvoties attonitis in- 
fundenda. 37. qvid in attonitis 
efficiant, ib. aliis purgantibus mi- 
nus periculofa.LXX. 72. qvalia 
poft purg. adhibenda. 7 3. 
Εφιάλτης unde dicatur. XLV1II. 1. 
qvid olim fuerit. 3. 
Epilepfia puerilis unde.XX. 3. abhy- 
drargyro. XXIX. 2 2. non fit fine_, 
con- VERBORUM MEmOBABIL. 
401 
convulfione. XXXII. 31. qvid fit. 
ΧΧΧΓ. g. qvomodo a morbo att. 
d.dingvatur. XXXVIII. 17. inter- 
dum mutatur in morbum attoni- 
tum. LV. 1. cur hodie fere incu- 
rabilis. LXV1. 34. 
Epileptici unde fiant.XYF. 3. 
ΕΛί^νε^ aliqvando in bonis. 
XXXV. 14. 
E77 qvid. XXXV.y» 
Ετη τπλυ qvid. XXXI .9 · 
E τη cor di qvid. XL. 17. 
Ετήςασις qvid VIII' 13. 
Ετπ^λόύς qvid. VIII. 14· 
Error circa caufam apoplexiae.XXIII. 
1. nullus fine patrocinio.LXVHI. 
8. Pradiicorum unde XXXVII.i: 
in cognitione commiffus non cor- 
rigitur in indicatione. 3. circa-» 
theriacam.ZATA'. 3 6. 
Errores funt fatendi. XXXIV, 30. 
funt foecundi. XXXVII. 1. LXIII. 
2. non funt ampliandi. XLIE17. 
LXIII. 2. circa indicationes com- 
mittuntur varii.ZZ7///. 2 z. Eorum 
in Medicina confeifio artem cer- 
tiorem facit. LVII. 1 o. 
Eryfipel^ cum morbo attonito con- 
jungi poteft. XII. 16. 
Ερυο & εζύομαα qvid. XXVIΛ i. (ιό. 
Ες interdum ponitur pro c^. XXVI. 
Effentialis differentia qvalis. XXXV. 
1. morbi attoniti unde fumen- 
da. 4. 
Εα^ατόγτιξοι qvi. XIX 5. 
Ευε^ς qvinam.ZAT. 51.52.53 .fqq. 
Evacuatio a remotiifimis qvando fi- 
eri debeat.L I.ig. copiola a ca- 
pite qvomodofiat. 10, per vena:- 
ie&ionem in noftro arbitrio. 
L IV.9. critica. LXX. 3 ?. 
Eventus morbi unde innotefcao. 
xLixr8. 
Evidentes caufa examinandae. 
XXVIII. 1. 
Euripidis vanum votum. I. 16. 
ΕυξΊ^ω^ qvid. I. 8. 
Εν^υω^α qvando obfervandju. 
LXI. 11. 
Ε^<χ?λα^ qvid proprie. XXVII. 
20. 24. 
Exangvia qva re alantur. XXVI. 3;. 
Ε^α,ττ,ν/ις qvid. XXV1I. 5· 
E^f qvomodo vertendi! XXVII. 5. 
Excrementorum expulfio qvalis res. 
XIX.8. qvid ad eam reqviratur_j. 
ibid. 
Exemplum morbi haereditarii. X. 8. 
Exercitia qvas utilitates praebeant-». 
XXX. 4. valetudinem praeftabant 
Lacedaemoniis./, nimia attonitis 
aeqve nocent ac intermiffa. 12.13. 
caput replent, ib. 
Ε^ς qvid· LXVII. 30. 
Experientia a ratione haud divellen- 
da. XXX. 2 1. 2 3. non differt ab 
arte. 21. qvid fit & unde oriatur, 
ib. 22. ei qvando non fidendum. 
2 3. impofuit Galeno, ib. qvando 
erroris & periculi plena, ib. mul- 
ta monftravit dogmata. 24. qvo- 
modo ea utendum, ib. folitaria-» 
infida, ib. non eftdamnanda 25. 
fobrie accipienda, ib. poteft im- 
pediri 402 
INDEX RERUM ET 
pediri aut turbari, ib. nuda im- 
becillem exhibet probationem^, 
ib. eam judicio & ratione ftabili- 
re arduum. 26. huic optime cre- 
ditur, ib. lubrica eft. ib. qvibus 
talis, ib. qvomodo firmanda.ibid. 
qvalis eligenda. 27. femelobfer- 
vata qvalis. 24. unius hominis 
invalida. 27. ex unica obfervati- 
one nulla, ib. caute adhibenda. 
28. antutavidendum, ib. LXIV. 
25. LXVII.8. fallax.48. LXIX. 
;i.feq. 
Experti praeftant iis, qvi rationem.· 
habent abfqve experientia. XXX. 
22. 
Experimentum Hippocratis nudo 
Galeni effato praeferendumu. 
LViT. 8. 
Exqvifitum qvid. XXXIV. 15. 
Extrema fugienda.LX1I. j1. 
Extremorum refrigeratio unde_·. 
XLVI. 4. in acutis mala. ibid. 
qvidfignificet. ib. fignificat mor- 
bum attonitum & qvomodo. ibid. 
FAbula de viperis aniles. LXIX.i 1. 
I2.feqq. 
Facies totum oftendit hominem. I. j. 
varia animi figna exhibet, ib. eft 
naturalium colorum & lucis fpe- 
culum.VI. 1. ejus ruborinfolitus 
morbum attonitum praenunciat. 
XL.i. 
Facile qvid. XXVI. 8· 
Facultas qvid. XVI. 11. LXXII. 1μ 
principes in hemiplegia an falva:. 
XXXV. 14. ammales principio 
nervorum folum affe&o funt fal- 
vae.X. io. perficiuntur in corpo- 
re cerebri, ib. a qvofpiritu caedem 
ibi fiant. LIV. io. qvomodo eae 
. fiant difficile di&u. ib. animali- 
um interceptio qvid in morbo at- 
tonito. LVI1I. 17. 26. non eft 
morbus.ib. eft ipfc fpiritus.LXVII. 
9. vegetativa qvid. LXXH. 13. 
vegetativa eadem cum vitali Ga- 
1 eni. ib. fenfitiva qvid. 14. unde 
ea emanet. 15. Et fpiritus res una. 
ibid. 
Faces alvina cur induretur. LXX. 96. 
Tama, medicamenti antiqva faepe_» 
perniciofa.LXlX.io. prohibete 
accuratum medicamenti examen, 
ibid. 
Febris capitalis. XXVI. 19. praefidi- 
um eft contra morbos. XXXV. 
14. qvalis in morbo attonito. 
* XXXIX. 11. attonitorum an e- 
phemera.i 2. lenta attonitis per· 
niciofa. ib. qvalis attonitis falu.' 
taris, ib. mediocris attonitis con- 
veniens. LIII. 8· 9· acuta ex men- 
fium retentione LXIV.12. qvan- 
do natura eam excitet. LXV. 44. 
eft morbus commumlfimp.LXX. 
7. qvaedam felicius curatur per-# 
vomitum qvam per feceiTum. 5 6. 
Fercularum multitudo rejicitur-». 
XXIX. 4. 
Fervor fangvinis qvando fedandus. 
L>V.j9. 
Fex fangvinis qvomodo appelletur. 
XL. 15. 
Fibra VERBORUM MEMORABIt. 
403 
Fibra fangvinis q vomo do diilipen- 
tur. XXVI. 26. 
Fibrofum eft folidum fangvinis. 
XVIII. 11. qvomodo illud fiat-. 
dudtile.i 3.14. 
Flatus qvid. XLII.6. ejus natura, ib. 
unde fit. ib. alienatus qvid faciat, 
ib. fit vertiginis caufa.ib. craflus 
& corpulentus. 21. qvalis faciat 
vertiginemab. fubtilis & liber, ib. 
Flatus rigiditatis caufa.XV. 11. qvid. 
XXVII. 12.fcqq. Et fangvinenu 
Hipp. conjungit. 1 3. 
Fletus involuntarii caufa. LII.4. 
Florum aris facultates.LXVL 1.12. 
Fluxione durante revellendum. LX. 
10. 
Fomenta qvalia attonitis adhibenda. 
LX. 9. an fufficiaat. 10. qvotu- 
plicia. LXV. 13. ficca qvotupli- 
cia. 1 5. 
Fomenti in attonitis effe&us.LXV. 
40. in haemorrhoidibus ciendis 
ufus. ib. in menfibus ciendis u- 
fus. ib. 
Fomenta capitis gravitatem folvunt. 
LXV. 41. haemorrhagias conci- 
tant. ib reipirationem reddunt-» 
faciliorem.42. calorem langven- 
tem excitant. 43. calida fangvi- 
nem a capite evacuant.45. 
Fomentum uterinum. LXV. 19. ce- 
phalicum. 20. per teftam.21. per 
titiones, ib. in ventris doloribus, 
ib. per pannum. 22. per lenticu' 
lam.z3. perfacculum.24 28. hu- 
midumqvotuplex.2$. per vas te- 
ftaceum.26. per veficam.27. per 
utrem, ib. per fpongias. 29. itu* 
attonitis qvid efficiat. 34. attoni- 
tis cur ab Hipp. praefcriptum. j 7. 
qvale medicamentum. 5 o. ejus in 
morbo attonito dotes. 55. loco 
enematis poteft adhiberi, ib. ejus 
commendatio. 55. venaefe&io- 
nem aliqvando praecedat, ib. ubi 
in attonitis adhibendum. 58.64. 
cur Hipp. adhibeat. 59. dilcuflb* 
rium.66. particulare.ib. rcvulfo- 
rium.ib. univerfale. ib. 
Fons morbi eft prima fcaturigo. XII. 
Foramen qvid. X.7. (z. 
Forma ^ecifica an cum proprietati- 
bus occultis coincidat. Χ·ΧΧ. 20. 
Formula qvaedain medicamentorum 
emendandae. LXVI.4J. 
Frittiones attonitis convenire.,. 
LXV. 47. 
Frigus facit ftabilitatem.X. 12, 
Fulmen perdit arbores.II.7. prifcis e- 
rat fidus. 2.7. eft.fpiritus igneus. 
7. ejus caufa materialis.8- 
Fume carbonum interfeci an mor- 
bo attonito perierint. XV.6. 
FunFtio qvomodolaedatur.XI. J. ce- 
rebri abolita qvid & qvomodo fi- 
at. ib. intercepta qvid & qvomo- 
do fiat. ib. laefa in morbo attonito 
reipicienda. ib. animalis in mor- 
bo attonito omnis intercipitur-». 
XXVII. 14. animalis cui viiceri 
debeatur. LXXII. 12. 
Futum Medicus praefentiat. XXXIX. 
2. «orum praelenfio divina puta- 
tur 404 
. INDEX RERUM ET 
tur. 5. in morbo attonito prae 
nofcenda qvae. ib. 
G Alente deformavit Medicinam. 
I. 4. inter α,φωνίοω foctiau- 
eh^bene diftmgvit. IV.8·. φλεβών 
beneexponit.V II. 2.1η- 
conftanscft.X.4.5.6. habet mul- 
tos feqvaces. Χ.ό. XIX.4. XXVI. 
27. adcaufarum inveftigationem 
hortatur. XII. 6. de caufa morbi 
attoniti examinatur. XII 8. feqq. 
qvid per difpofitionem inflamma- 
toriam intelligat. 9. in ejus do- 
drinaconfufio.XVI.3. inter cau- 
fam & morbum bene diftinxit. ib. 
fenes frigidos & pituitofos dicit. 
XIX*. 3. fenior faftus melius fen- 
fit.XXIU. 3. fe ipfum correxit, ib. 
XXV. 19. candide fe geffit. XXV. 
6. fidus Hippocratis interpres 
cluet.io. XXVI.27. qvomodo ex- 
ponat φλέβών.ΧΧν.ι i. 
ejus interpres corrigitur. 1 2. tra- 
dionis immemor eft. XXVI. 13. 
qvid per impletionem a copiafa- 
dam denotet. XXV. 15.16. veri- 
tatem defendit cum Hippocratem 
feqvitur. 19. impactionem fan- 
gvinis explicat. 23. nimis con- 
cise interpretatur. XXVI. 27. de- 
ficit in demonftrando. XXX. 23. 
non poteft omnes carotides in- 
tercipere, ib. dubius eft. XXXII. 
17. multos feduxit. XXXIV. 2. 
qvot habeat morbi attoniti gra- 
dus. ib. unde fumat morbi atto- 
niti differentiam, ib. 4. artem-» 
ftudet ampliare.}. firmus noneft 
inveibgio.4. nihil habet praeHip- 
pocrate.6. non femper propugna- 
vit veritatem, ib· fupervacua uti- 
tur operofitate. ib. morbum atto- 
nitum cum paralyfi confundit. 7. 
fibi contradicit, ib. LXH. 1. a fe 
diflentit.XXXIV. 27. veritatem-, 
profitetur cum Hippocratem non 
negligit. 28. ejus axioma falii 
convi&um. XX W. 19. commu- 
nem errat errorem. XXXVIII. 16. 
ύγζχ nomine qvid intelligat_>. 
XLII. 10. vertiginis locum affe- 
ftum ignorat.2 3.ejus πα,^^μα- 
^.24. in experimento deceptus. 
LVII. 9. multa fcripfit properan' 
ter & contradicendi ftudio.i 2. a- 
liqvando indulget genio fuo. 1 3. 
qvomodo definiat indicationem-.. 
LVIII.14. ejus definitio indicatio- 
nis a multis fugillatur. 15. ejus de- 
finitio indicationis corrigitur, ib. 
falfum fangvinis motum effinxit. 
LXI. 2 o. aliqvando curavit empi- 
rice.LXX.90. nonomnia ad men- 
tem Hippocratis fcripfit.9 τ .93. in 
explicando faepe jejunus.95. 
Gangrena incipiens dicitur σ·φ«κ6- 
VI. 2. qvomodo accidat-.. 
XXXII. 3 7. 
Generationes funt circa Angularia-». 
XXX.22. 
Genii qvomodo Cupra naturae ordi- 
nem concurrant. 1 Li 5. 
Genus mutatur in fpeciem.XXXV.12. 
Γεώδες idemac^fc\.XVIII.i 2. 
Γεξαά- VERBORUM MEMORABIL. 
405 
Γεξΰωπξοι ο/γεροντες. XX.4. 
Germani non ferunt tantam venaeie- 
dionem ac Galli LXII.35. 
Gilvus color qvalis. LXXI. 1 p. 
ΓdvtovsK-^ix qvid. XXXV. p. 
Γϊωτκ σαφής qvalis. LXVII. 24. 
Graciles qvinam.LXX. 51.52. funt_» 
biliofi. 52. venaefediones facile 
ferunt, ib. 
Gracilitas qvid. LXX. 53. (3. 
Gradus morbi attoniti qvot. XXX iV. 
Graci qvomodo manuum frigus ar- 
cerent. LXV. 23. Medicinam ab 
^gyptiisacceperunt.LXX.28· ad 
vomitum proni. 2 p. 61. edaces & 
gulofi erant. 61. vomitum unde 
acceperint, ib. 
Gravis apoplexia.XXXV. 3 2. 
Gvilielmus Aurantiae Princeps in col- 
lo laefus.LXII. 3 7. 
Gula haud facile abdicatur. LXX. 61. 
Gulones morbis patent XXIX. 7. 
morbo attonito obnoxii. 11. eo- 
rum fopor & ftertor. ib. qvantum 
ingurgitent. LXX. 104. 
Gutta fangvinis tres in capite fabula 
funt. VII. 7. 
HAbitus qvid Philofophis. XXVI. 
16. qvid Medicis, ib. 
Hamorrhagia fupprefla morbum at- 
tonitum induxit. XXXI. 1 6. poft 
mortem qvid indicet. LX 21.. 
Hamorrhocryphia qvid. XXXV. 2 7. 
Hamorrhoides luppreflae morbi atto- 
niti. caufa. XXXI. 13. fluentes at- 
tonitis utiles.LI. 3. LX.zi. 
Hamoftafia qvid.Vi II.4. morbus eft. 
XVI. 5· primarium ejus lympto- 
ma qvid. ib. apoplexiae eflentiam 
complet.XVI. 3. eft caufa non in- 
fluentium ipirituum. ib. ejus re- 
medium LXII.j 6. 
Hafitnntia qvid. XLIV.z. unde. 3. 
Hallucinatio communis eorum, qvi 
de morbo attonito fcripTerunt-., 
XXXIV. 1. 
Helleborus curavit filias Proeti.II. 10. 
purgat capras, ib. fimpliciter qvis 
apudHippocratem.LXX.44. vo- 
mitorium fortiflimum. ό 3. noru 
eft itapericulofus. 64. perperam.» 
culpatur, ib. 65. fanis non exhi- 
bendus. ib. 
HeUuones non credunt Medicis. 
XXIX. 8. qvo vitio familiariter-» 
laborent.XL.6. 
Hemina qvantii contineat. LXX. 8 6· 
Hemiplegiaexemplum.XXXV'. 20. 
Hepatis ufus tempore Hippocratis 
occultus.XXV.3 3. 
Highmorus ufum finuum cerebri ve- 
rum primus detexit. L. 5. 
Hippocrates lienem capiti conjungit 
in morborum freqventia.L7.qvas 
intelligat cavitates, ib, ejus liber 
de morbo facro pietatis plenus. II. 
11. ττ pro univerfali mor- 
borum caufa habet, ib. omnes 
morborum caulas ex tribus fon- 
tibus derivat, iz. attonitos vo- 
cat βλητχς. III.i. femper ufus eft 
vocabulis fignificanriifimis. ib. ei 
fit injuria. 5. abfqve diftinda di- 
dionum cognitione non legen- 
dus. 406 
INDEX RERUM ET 
dus.IV.i. qvibus utatur vocabu- 
lis. 2. an apoplexiam vocarit pa- 
ralyfin. V. 5. ab ^fculapio trahit 
originem, ib, qvid per αγωνίαν 
intelligat. IV. 9. VI. 6. abftinuit 
voce «ζ^^λυστως. V. 7. male ex- 
ponitur. VI. 5. fubuno nomine»» 
multos compleditur morbos. VI. 
6, per apoplexiam etiam intelli- 
git ·®^λοσιν noftratibus didam. 
VII. 3. qvid per apoplexiam lib. 
d. gland. intelligat obfcurum. 4. 
duo in fangvine confiderat. VII i. 
10. XVilI.8. caufam principium 
& fontem accurate diftinxit. XII. 
2. ad caufarum inveftigationem 
hortatur.6. caufas procataidicas 
ieorfim pofuit. XVI. 8· qvomodo 
defcribat inflammationem cere- 
bri. XII. 11. qvomodo fangvinem 
fibrofum dixerit malum.XVIII.13. 
αφωνον ante morbi invafionem-* 
fanum pronunciat.XXV. 1 o. du- 
os ftatuit humores morborum au- 
tores. 18 · eum fi fecutus effet Ga- 
lenus formofior foret Medicina. 
19. ejus fententia de ufuhepatis 
occulta. 33. morbum attonitum 
qvomodo defcribat.XXVI.4. vo- 
ces eafdem non femper retinuit. 
19. femper diftinxit ubi opus fuit, 
ib. multa fcripfit in memoriae fub. 
fidium. 25. an librum de flatibus 
fcripferit. XXVII. 7.8. feq. caufa- 
rum procatardicarum examen.» 
commendat.XXVIII. 1. precatio- 
nes commendat. 5. Laconica brc- 
viloqventia conlpicuus. XXXII. 
ι8· non fuitnegligens ib. igne 
calidiflimum reponit incordc-». 
XXXIH.3. LXXII. 10. divinifii- 
mus a qvo appellatus fit. XXXIII· 
7. unde fumat morbi att. diffe- 
rentiam. XXXIV. 1. veras propo- 
nit morbi atto niti fpecies.ib qvot 
morbi attoniti fpccies agnofcat. 
XXXV. 7. fangvinis circuitum-» 
verum novit. XL.i 7. ejus funda- 
mentum Medicinae, ib. ejus do- 
gmata qvalia. XLII. 8. eaArifto- 
teles fecutus. ib. eaTheophraftus 
amplexus.ib. ejus fcripta arcanam 
continent dodrinam.i 6. repleti- 
onem & inanitionem recte docet. 
XLV.4. ejus argumentum maxi- 
mum. XLVII. 2. ejus effata qva- 
iia.LII. 5. ejus neceffitas ad raros 
cafus non extendenda, ib. ejus de- 
creta non negligenda. LVl.i 3. e- 
jus decreta non negligenda. LVI. 
1 3. ejus experimentum nudo Ga- 
leni efFato praeferendum. LV11.8· 
qvomodo vocet indicationem-». 
LVIII. 9. primus invenit indica- 
tiones. 8· ejus Interpretes notan- 
tur.LIX. 6. vir fummus & incom- 
parabilis. LXII. i. temeritatem-» 
damnat. 3 2. qvomodo vocet erro- 
res Medicorum.LXlII. 3. qvas cu- 
curbitulas elegerit.LXiV.4. cur_» 
cucurbitulas non commendet in-» 
morbo attonito. 7. haud invidus, 
ib. nil in morbis curandis omifit. 
ib. Praeceptorfideliflimus.ib. ejus 
libri VERBORUM MEMORABTL. 
libri de morb. qvales. ib. cur ve- 
naefeitionem cucurbitulis praefe- 
rat. 9. imperfectionis falso inii- 
mulatus. LXV. i. an autor libro- 
rum de morbis, ib. nimis facile 
damnatus. 2. non omnia, qvae fe- 
cit,fcripfit.4. Praeceptor dexterri- 
mus. ib. non omnia fua fcripta.* 
perpolivit.9. rationalem curatio- 
nem amplectitur. 11. Medicus fa- 
piens. 12. indicationibus fatisfa- 
cit. ibid. fallere & falli ncfcius. 
LXVI. 30. ejus curationem ple- 
riqve faftidiunt.28. ejus cynofu- 
ra.30. imitandus.LXVIlI.i3.1 8. 
in medicamentis inveniendis & 
adminiftrandis admirabilis. 17. 
veficatoria cum fternutatoriis iru. 
morbo attonito videtur conjun- 
gere. ib. an rete attonitis prae- 
fcribat vomitum. LXX. 26. ejus 
fcriptavelut lapis Lydius.93. ejus 
dexteritas. LXXI. 38. Stoicis 0- 
10.15. 
Hippopotamus venaefcctionem docu- 
it. LXVI. 5. 
Hirudines attonitis utiles. LXIV. 21. 
29.30. earum ufus an femper tu- 
tus. 22.28. qvalem fangvinem-. 
fugant. 24.2 5.26. heic raro adhi- 
bentur. 31. qvando attonitis ap- 
plicandae. ib. 
HiHoria bavarica a Sennerto citata., 
qvo pertineat. XV. 11. de ventri- 
culis cerebri aqvae plenis. XVIL4. 
pituitae plenis.XVIII.6. Vefalii de 
puellae capite nimis intumefccnte. 
XIX.9· apoplefticorum a fangvi- 
ne. ΧΧΙΠ. 6. attonitae cx i&a, 
ΧΧΧΠ.27. 
Hogelandus poft Hippocratem pro- 
palavit circulationem fpirituum. 
X. 8. 
Homo cur animal adorandum. I. r. 
ejus elogium, ib. ejus dignitas in 
capite. 2. fine capite nihil eft. ib. 
eft animal politicum. IV. 4. eft 
microcofmus. XXIV. 1. qvando 
moriatur.XXV.27. XXVI.44. in 
co eft amarum. XXVII. 26. Crea- 
toris inftituto repugnat. XXX. 2, 
prae luce amat tenebras, ib. prae 
virtutibus eligit vitia, ib. non_» 
mortalis, fed corpus ejus. LXII. 
16. duplex, ib. ejus corpus qvo* 
modo dicatur. 2 8. φύσιν, φυχίω 
& yvd^jjj accepit.LXXII. 9. 
Ho^es capitis cerebrum.1.5. 
Humerus qvid Celib.LXI.7. 
Humi dum fangvinis ομϊά. XVIII. 11. 
nutrit fpiritus. ib. 
Humor inauftrina conftitutione au- 
<ftusfangviseft.XXXHI.il. cru· 
dusqvid.XXVI.40. crudus oculis 
poteft videri. 41. cx eo qvorun- 
dam pleuriticorum fangvis con- 
ftat. ib. co abundant fcorbutici. 
ib. atrabilarius qvid efficiat-». 
XXVII.4. 
Humores craffi &vifcofian caufa a- 
poplexiae. XIV. 3. XV1II. i. feq. 
XXII. 1. vitiofi nonfunt in cere- 
bro fine gravi malo.XVIII. 5. qvi- 
nam comprehendantur fub voce INDEX RERUM ET 
χολής- XXV. ι8· duo funt mor- 
borum autores.ib. fecundarii ab- 
legati. XXVI.3 8- XXVII.4. XLII. 
7. pituitofi qvomodo e cerebro 
expurgandi.LVI. 15. craifi & fri- 
gidi an faciant morbum attoni- 
tum. LXIII. 5. 
Hydroceph alorum hiftoriae. XIII. 5. 
XIX 9. 
Hydrargyrus an morbum attonitum 
procreet. XXIX. 20. 2 2. 24. con- 
citat vertiginem, epilepfiam,ve- 
ternum. 22. ejus in fangvineef- 
feda. 23. 
Hylterica apopledica aeftlmata_». 
XXXVIII. 13. an fine manifefta 
refpiratione vivere polfit.LII.p. 
I^Tfof^vo/Aov.LXVII. 18. 
env. ib. 
Ibis enemata docuit.LXVI. 3. 
Ichor qvid Anftoteli. XXVI.21. qvo- 
tuplex. 2 3.29. qvis optimus. 24. 
male exponitur a Cornario. 29. 
an caufa timoris & pervigilii. 27. 
Illero fatuitas fuperveniens mak-». 
IV. 9. 
Iliusmorbi attoniti caufa. XXXII n. 
Idiofyncnjfia cognofcenda.LXVII 29. 
Idiota non intelligunt fpecifica me- 
dicamenta.XXX. 20. non poliunt 
ponderare permittentia & prohi- 
bentia. 28. ab iis nilboniinMe- 
dicina expedandum. ib. 
leliigatio qvid. XLIII.z. 
'ισόρροπα qvae. LXVILi. 
Ignis animalis in corde habitat-»» 
XXXI i I. 3. pofeit alimentum & 
ventilationem^. 
Imaginatio an qvid polfit in febribus 
curandis. XXX. 2 8- 
Imbecillitas poft morbum an faciat-» 
recidi vam.LXX. 5. 
Impotentia tremula totius unde_·. 
XLV1I.2. 
Impletio a copia fada qvid Galeno fit. 
XXV. 15.16. 
Incubus unde XXL 7. ejus etymon-» 
oftenfum. XLVIIl. 1. ejus fyno- 
nyma. 2. olim in pueris tantum-» 
obfervatus. ib. fub qvo nomine_» 
Hippocrati veniat, ib. qvotuplex. 
3. qvid.ib. naturalis & daemoni- 
acus. ib. ejus definitio vera.5. cre- 
brior morbum attonitum prac- 
nunciat 6. qvomodo morbum at- 
tonitum facere, qveat. 7. 
Incuncatio fangvinis. VIII. 11. XI.5. 
Indicans qvid.LVIII. 16. principale, 
ib. minus-principale. 17.1 8· un- 
de fumendum.LXVIl.42. 
Indicatio qvid LV1II 8-i 5· eampri- 
mus invenit Hippocrates, ib. uti* 
lis unde petenda.2 7. vera unde_». 
LIX. 4. cui primo fatisfaciendum. 
5. ei accurate fatisfaciendum-», 
LXVIII. 13. certum monftrat-» 
auxilium.ib. unde fumenda. ib. 
Inedia Z?»^,nugae.XXIX.i. 
Infantes pleriqve phlegmatici. XIX. 
7. raro corripiuntur apoplexia.ib. 
ira commoti currunt.XLV.8.mol- 
les habent artus, ib. 
Infirmi qvomodo cibandi. LXXL 3 6. 
Inflammatio unde. III. 5. XXVI. 17. 
qvid. XII. 11. cerebri fub tumor- 
ceree VERBORUM MEMORABIL. 
cerebri deferibitur. ibid. & efter- 
vefcentia qvomodo differant, ib. 
cerebri incipiens facit apoplexi- 
am, progreffa epilepfiam. XXXII. 
31. qvomodo fiat in partibus. 35. 
3 6. an cum morbo attonito pof- 
iit conjungi.LIV. 1. qvando fiat.4. 
Inflammatoria dflofltio Galeni qvid. 
XII. 13. fitpaulatim.XVI.7. 
Instrumentum non ftatim eft caufa-» 
inftrumentalis.XVI. 11. 
Intemperies cerebri non ftatim inter- 
cipit ejus atftiones. IX. 4. calida»» 
apoplexiam faepe comitatur.6. ca- 
lida apoplexiae effentiam nonab- 
folvit. ib. frigida Galeni an caufa 
morbi attoniti. XII. 17. frigida & 
humida an faciat paraplegianu. 
LVI.18. 
Interpretes caftigantur,lV. 8 · ad Ga- 
leni lyram faltant.ib. locumHipp. 
de fphacelo male exponunt. VI. 5. 
7. eorum negligentia. XII. 12. 
ignorantia. XVIII. 8. XXVI. 14. 
mentem Hipp. non funt affecuti. 
XXV.18. XXVI. 1.2. nonfatisfe- 
cerunt.XXVI. 2 5. male interpre- 
tantur Hippocratem. XXVII. 5. 
16. pleriqve 4. morbi attoniti 
gradum amplectuntur.XXXIV. 5. 
feqvuntur Galenum prae Hippo- 
crate. ib. eorii hallucinatio. XLV. 
7. confvetudo, LXVI. 12. 
Inteftina funt ventriculus continua- 
tus. LXX.31. 
Invafio fubira in attonitis qvorfum-» 
pertineat. XXXIX. 15. 
Ira brevis infania.XXX. 14. ejus ef- 
feda.ib. fcqq. morbum attoni- 
tum creat, i 6. vehementer com- 
movet humores, ib. langvinem-p 
expellit. XLV. 8.9. 
Irrifio Helmontii vana. LXV. 49. 
qvid. LXII. 11. 
qvid.XLIV. i. 2. poteft 
inducere morbum attonitum. 4. 
Ι^νόφωνοι qvinam. XLIV. 1. Qatvo- 
fjui/jov exhibent. XLV. 1 o. 
twv μελέων tVσωματ^ 
qvodnam. 11 e. 
Judicium de Hippocratis libris de_» 
morbis. XXXIX. 10. fit matu- 
rum. LXX.54.59. 
Judicis boni officium. LXVII. 1 5. 
Jugulares vae. XXIX. 1. non_» 
obftruuntur in morbo attonito. 
XXXIV. 21. 
Jumenta fi fangvis fufFocat qvalis 
morbus. XXV. 2 2. 
Juno filiabus Praeti furorem immi- 
fifie creditur. II. 10. 
Juvenis apopledicus a iangvine_>. 
XXIIi.6. qvalem fangvincm ha- 
beant. XXVI. 21. 
qvid.lll. 5. LXX. 15, 
KomovHippocrati qvid.LXV.21. 
vox aeqvivoca. XXXVIII. 16, 
Κατάλογον qvid.LXVl I.27. 
qvi. LVII.i. 
Κα^λυό^ον qvid proprie. LVII.?, 
Κατα νόμον qvidLXVII.ip. 
ΚΛ7κπ?ωσϊζ· qvid. VII. 0. 
φυσιν qvid. LXVII. I p. 
Καύμα. IL 3. 
KiFif- INDEX RERUM ET 
fangvinis qvid.VIII. 1 o. «ω- 
Ju^.XXVIi. 2 2. 
dicitur folidum fangvinis. 
XVIII.11. 
qvid Hippocrati. LXX. 2 2. 
LAbor corpus robuftum facit-». 
XXIX. 8. ficcat. ib. 
Labm pertinet ad dnpawg/a.XLVI. 
2.3. continentur fub voce κεφα- 
λής· ib. 
Lac &fangvis eandem habent natu- 
ram. XXV. 31. ejus vinculum eft 
calidum nativum. 3 2. ejus partes 
cur fccedant. ib. bene co&um can- 
det.LXIV. 15. purgat. LXX. 76. 
diverfarum eft partium. 77. ejus 
facultates. 74. feqq. qvot partes 
contineat. 78. 79. qvomodo ab- 
ftergat. 8°. aiininum praeferen- 
dum & cur. ib. codum qvando 
adhibendum. 8t qvomodo in_. 
morbo attonito coqvendum. 8*· 
in ventriculo corruptum noxium. 
84. qva qvantitatebibendum. 85· 
feqq. ejus fummadofis.87.curin 
^copia exhibendum. 95. 96. 102. 
qvomodo bibendum. 106. 
Lacedamonii epulas labore & fame_> 
condiebant.XXX.7. exercitiis va- 
letudinem coniervabant.ib. 
Lacones breviflime docuerunt Philo- 
fophiam. III. 1. 
Larynx qvid. IV. 3. male confundi- 
tur cum pharynge. 5. 
Legatus Florentinus iyncope cardia- 
ca exftindus. XXV. 21. 
Legitimum qvid. XXXIV. 1 3. 
Λ&πιβνμαα qvid. LXXII. 16. non_. 
omnes fenfionum fun&ioncs in- 
tercipit, ib. 
Λ&πνψυχία qvid. XXXI. 5. qvando 
dicatur & qvid proprie.LXXII.17'. 
qvando di&a fit Syncope, ib. 
λΐλυμ&ρως qvid apud Hipp.LlII.i 1. 
Lenta, corpufcula fangvinis undo. 
XVIII. 14. 
Lenticula qvid Graecis.LX V.2 3. 
Lentum qvid. XXX1X. 11, differt a 
debili, ib. 
Leprofi qvibus curentur. LXIX. 32. 
fruftra comedunt viperas, ib. 
Lethargici funt fomnoleti.XXXVill. 
6. poflunt excitari, ib. ad inter- 
rogata refpondent.ib. eorum fe- 
bris qvalis. ib. 
Lethargus qvid. XXXVIII. 5. 
Levamen ex venaefedionc qvomodo 
deprehendatur.LXIL 3 2. 
Levioribus nil juvantibus ad fortiora 
progrediendum. LXVI. 3 3. 
Levis apoplexia.XXXV. 32. 
Levitatis fignum. LXVI.i 1. 
Lexicographorum negligentia. V. i. 
ignorantia. LXXII. 2. 
Liber de flatibus an ab Hippocrate 
fcriptus. XXVII. 8-feq. 
Lien cur infe colligat.XXVI. 12. ca- 
vitatem ejus qvid conftituat. I. 7. 
ejus tra&io explicatur.XXVI. 1 z. 
ejus morbi unde oriantur. 1.8· 
Lingva hafltantia morbum attoni- 
tum praefagit.XLIV. 3. 
Linea qvid. LXVII. 3 9. 
Lipothymia in morbo attonito non_. 
pouft VERBORUM MEMORABIL. 
poteft obiervari. LXII. 18. & lipo- 
pfychia confunduntur. LXX1.44. 
eorum confufio vetufta. LXXII. 1. 
Liqvida cur Hipp. prxmittat. LXXI. 
1. tamdiu non durant qvam foli- 
da.26. 
Loca per qvae materia expurgatur. 
LXX. 1 5. 
Lochiorum fuppr effio an morbum at- 
tonitum inducat.AXYZ. 10. 
Loci capacitas cui bono. XXVI. 14. 
Αογιατςοι <\vi. LXVII.1%. 
Αογ^ apud Hippocr. eft indicatio. 
LVIII. 9.1 o. ei qvid opponat^ 
Hipp. 11. 
AoyovoQia. prifeis damnata.ΖΎΛΤΖ.ι, 
LoqveU depravata ipecies. XLIV.t. 
Loqvendum cum vulgo,fentiendunu 
cum Capientibus.XXVI. 15. 
Loqvi & non tangere difficile. LXX. 
94. 
qvibus partibus debeatur. 
LXV.(^. 
Lue venerea laborantes fangvinem_» 
qvalem habeant. XXVI. 41. peffi- 
me concoqvunt. ib. 
Zzw^unde habeat nomen. XXVI. 6. 
ejus nomina.ib. eft minor fole.ib. 
lumen fuum unde habeat. 7. o- 
mnes planetas antecellit, ib. ejus 
officium, ib. defe&us, filentium. 
LXX. 54. 
Lumbricus latus decem ulnarum lon- 
gitudine excretus. LXVII. 50. 
Lux vitalis exftintfta certum mortis 
fignumJT.1. 
Luxuria qvid. XXV. 14. qvomodo 
fumatur, ib. 
Luxus incommoda & damna. XXIX. 
io. 
Λυτή; qvid proprie XXV. 4. qvibus 
competar, ib. & funt «- 
qvivalentia. ib. 
M Acies qvid. LXX.^ 3. 
Macilenti qvinam. LXX.51. a 
vomitu arcendi.54. 
Macrocofmus duo habet luminaria-· 
infigniora. XXIV. 8. 
Magis & minus in Medicina ipecie 
diftingvuntur. XXXV. 34. 
Magni morbi cur raro hodie curen- 
tur. LXX.65. 
Male fentientibus contradicendum-·· 
LXIIIj. 
Μαλακόν qvid. LXXI. 34. 
Maniaci a nonnullis diftifuntatto- 
niti.ZZ.9. (1 
Manifesta caufa examinadae.XA7'ZZZ. 
Manuumfiupor morbum attonitum-» 
portendit. XLIV.^. 
Manus qvid veteribus. LXI. 3. qvo- 
modo dividatur, ib. qvid proprie. 
4. LXI.5.6. 
Marafinus qvid. LXI. 19. 
Martiani d e Galeno judiciu.zrZZ. 11. 
Materia paraplegiam efficiens qva- 
lis.ZrZ.19. 
Maturum qvid. LXXIA.9. 
Meatus unde didlus. X. 7. a pundo 
falientein ovo incubato qvid. ib. 
Meare qvid.ib. 
Medicamenta qvae ftmel purgarunt 
non ftatim omnes homines pur- 
gant. XXX. 24. antimonialia effi- 
cacia. LXVII. 51. eainmorboat- 
toni- INDEX RERUM ET 
tonito exulent. ib. non tam fint 
delicata qvam efficacia. LXIMII. 
12. efficaciaconqvirenda. 18. no- 
va fufpefta. ib. «itione certa fint 
confirmata, ib. fufficienter fint-. 
explorata, ib. eorum ratio unde_» 
petenda.LXX.95. potius incibo 
& potu qvaerenda.97. 
Medica flercult nihil in rationali Me- 
dicina poliunt. XXX. 19. 
Medicationes non funt faciendae in 
vigore morbi. LXIII. 6. 
Medici confundunt poros cum fora- 
minibus cutis. X. 7· plerumqve 
feqvuntur Galenum. 6. eorum-» 
feripta errorum plena.XIX. 1. im- 
prudenter morbum pro morbo 
habent.XXXI.5. non femperco- 
gnofeunt morbos.XXXIV. 30. a 
veritate vincuntur.XXXV. 16. eo- 
rum error, ib. eorum titubantia 
Galeno accepta ferenda. 19 . impe- 
riti male de aegrotis judicant-». 
XXXV11. 2. morbum pro morbo 
vendunt, ib. mortem accelerant, 
ib. praecipitanter agunt, ib. pro- 
babiliter agunt, ib. perniciose er- 
rant. ib. ligna non fatis confide- 
rant.ib. funt fuperbi. ib. tyroni- 
bus imponunt, ib. hiftoriographi 
hallucinantes. 3. nihil praetervi- 
deant. XXXIX. 10. eorum igna- 
via & ambitio qvid fecerint-». 
XLIX.i. robur naturae non fem- 
per alfeqvuntur.LIL 1 o. rationa- 
les qvi immerito dicantur. LVIII. 
^6. qvidam ώμόφοζοι. LX. 15. 
qvidam Galli notati. LXII. 40. 
qvidam rationales empirice cu- 
rant. L^IV. 6. admonentur. 15. 
noftrates fere ab Hippocrate aver- 
fi. LXV. 11. qvidam notati. 12. 
qvid in morborum curatione pri- 
mario attendere debeant, j 9.prin- 
cipes optime interpretandi.LXVl. 
12. ii funt Hippocrates & Gale- 
nus. ib. cur hodie multos morbos 
non curent, 33. ad aegri palatum.» 
hodie nimis refpiciunt. ib. ignavi 
qvi. 3 5. eorum fucus. LXVII. 1. 
eorum opprobrium. 7. bonorum 
officium.15. LXX. 57. debent ef- 
fe phyfici. LXVII. 17. imperiti 
qvi. ib. impotentes qvi. ib. ex o- 
pinione qvi. 21. eorum vulgus in 
gravioribus morbis nil poteft. 
LXVIII.14. utilia contemnit, ib. 
Medicina nunqvam caruit obtre&a- 
toribus.XLlX. 1. an firma habe- 
at praecepta. LVII. 7. qvid fit_». 
LVIII. 7. qvid faciat, ib. Hippo- 
craticatransformata.LXX.89. in 
viitu qvaereda ubi licet. LXXI. 3 8· 
Medicus qvatenus talis tantum na- 
turales caufas ferutatur. II. 12. 
morbi plenam habeat notitianu. 
VIII. 1, ei pietas neceffaria_». 
XXVIII. 5. prudentia opus eft.ib. 
non curat res fortuitas, ib. ηοιυ 
fanat hominem nifi per accidens. 
XXX. 22. imperitus qvanta in- 
ferat mala. 31. debet ablegare-» 
fuperftitiones. 29. fit cautus & 
exercitatus. XXXIV. 31. ejus 
cum VERBORUM MEMORABO 
cum ad attonitum ingreditur offi- 
cium. XXXVI. 4. prudens rede 
debet praedicere. XLIX. 9. cum_» 
hoc facit extra culpam eft.ib. ejus 
aftiones an certae. LVII. 7. qvalis 
admirationi.LVIIi. 2. qvalis ac- 
cerfendus. ib. morbum curaturus 
qvidfacere debeat. 3.7. in curan- 
do qvem imitetur.4. in qvo oc- 
cupetur. 4. auxiliorum inventor. 
5. morbum praecavet &curat.ib. 
verus dives medicamentorum-/. 
6. operatur fecundum metho- 
dum. ib. qvando morbum optime 
curet, ib. optimus qvis.7. natura 
minifter. ib. do&us qvid faciat. 6. 
ejus proprium officium. 14. omnia 
faciat curationis gratia. LIX. 1. 
primo videat an aeger curandus, 
ib. qvomodo feliciter poffit cura- 
re. 4. fit prudens. LXII. 8· LXX. 
57. ejus diligentia ubineceflaria. 
LXII. 11. morbo fufficiat. 13. 
qvalis largam venaefe&ionem pof- 
fit inftituere. 17. multa debet con- 
fiderare.ib. perito qvid relinqven- 
dum.ib. optimus etiam a medio 
aliqvando aberrat. 30. ofeitantiae 
infimulatus. 32. rationali multa 
licent.LXII.36. do&us interdum 
cefpitat. LXIV.20. ejus nomine.# 
qvi indigni. LXVII. 6. genuinus 
qvis. 22. natura ignarus inutilis. 
25. fit natura minifter. ib. na- 
turam habeat cognitam, ib. χ<%- 
qvis.27. λογον omnia_» 
faciat, ib, nobiliffimus qvis, ib. 
prudens unde dicendus, 31. te* 
meratius qvis. ib. temeritatis ex- 
pers qvis. 38. rationalis qvid po- 
tiffimum fcire debeat. LXV II. 13. 
obfervet tempora & homines* 
LXX. 60. 
Mediocritas optima. XXIX. 1. etiam.# 
in cibo & potu obfervanda. ibid. 
virtus divina. 2. ejus fru&us. 3. 
Medium tenere difficile. LXII. 16.18« 
Mei optimum qvale. LXXI. 19. ejus 
color qvalis.ib. fangvinis ebulli- 
tionem facit. LXVI.44. 
qvomodo explican- 
da. XXVII. 3. apud Hipp. qvid. 
XL.14. 
Melampus curavit Prati filias. II. 10, 
Melancholicus fuccus qvid faciat. 
XXVII.4. 
Membra vehementer refoluta venaefe- 
ftionem poftulant. XXII. 2. 
Membri parte laefa totum non ftatim 
capit detrimentum.X.14. 
Mendacium femper fe prodit.XV. 12. 
Meninx dura cur tot habeat finus. X- 
B· 
qvid. XXXI. 7. multo- 
rum morborum caufa.ib. an mor- 
bum attonitum producat fecun- 
dum Hipp. 8. mulierem reddidit 
attonitam, ib. qvomodo efficiat 
morbum attonit. 9. 
Mens qvid. LXXII. 14. qvos habeat 
excubitores, ib. ab anima diftin- 
gvenda. 15. ejus laefioin hemiple- 
gia & paraplegia qvalis· XXXV. 
30,31. 
Men- Menfes obftru&i corpora faciunt 
morbofa & cur. XXXI.7. fluentes 
an venaefe&ionem prohibeant. 
LXII.38· vertuntur aliqvando in 
vomitum. LXX. 3 3. 
Mentula poft mortem rigida. XV. 11. 
qvid.LXIII. 3· 
M/otv negledlum morbi 
praeftolantur.XII.4. 
Μδτζζβολ?? rwv qvid, XII.2. 
qvid. XXVII.20. 
qvid. XXVII.24. 
Methodus medendi qvid.LVIII.5. cui 
communicanda, ib. dat veras in- 
dicationes.LIX.4. ejus laus. ib. 
Methodicorum de roborantibus opi- 
nio. LXXI. 5. 
Meticulofiores qvi evadant.XXVI.24. 
Metus refrigerat. XXVI. 24.27. an_. 
qvid poffit in febribus curandis. 
XXX.28. 
Mica qvid. XLT.7. 
Micare qvid.ib. 
Micatio qvid. XLUI.p.U. qvomo- 
dofiat.ib. (X.12. 
Mobilitas perturbat cognitionem-.. 
Mode qvid vulgo fignificet. LXXI. 
28. qvidindiaetetic.ib.feqq. 
Molles cibi qvinam LXXI. 31. 
Molliter dormire qvid. LXXI. 31. 
Monachi a recentecercvifiafuffoca- 
ti.XV. 
Morbi gulofis familiares. XXIX. 7. 
non repente contingunt, p. pau- 
latim colliguntur, ib. impetuose 
apparent.ib. manifefti.XXXVI.2. 
obfcuri. ib. obfcuri qvomodo co- 
INDEX RERUM ET 
gnofcendi. ib. occulti fignis in- 
digent. j. cum attonito cognati. 
XXXVIII. i. eorum fumma ge- 
nera.LIII.i. acutorum divifio. 2. 
eorum fucceffiones confiderandae. 
LIV.i. periculofi periclitationem 
admittunt. LX. 3. validi valida-, 
auxilia volunt. 5. acuti qvando 
venatfedionem poftulent.ib. acu- 
ti qvando curandi. LXIII. 6. in_. 
vigore an curandi, ib. multi a na- 
tura fanantur. 17. maximi cur ra- 
ro curentur. LXVI. 3 5. LXX. 65. 
longi cur raro curentur. LXVI. 
36. eorum caufafpiritualis.LXX. 
8. eorum excretiones &folutio- 
nes relpiciendae.2 2. eorum cura- 
tiones juxta fundamenta Hippo- 
cratica inftituendae. 107. 
Morbus ex abolitione vocis apud pri- 
fcos αάώνυμ^. IV. 7. unde VIII. 
9. maximi incidunt in cerebrum. 
I.9. lienis & cerebri unde. 8« ce- 
rebri tegre inveftigatur. 11. ali- 
qvid faov habet, ib. cerebri pro- 
gnofin & curationem habet diffi- 
cilem. ib. internus antiqvitus ad 
Deorum iram relatus.II.9. tres e- 
jusorigines.12. raro hodie imme- 
diate immittitur. 15. faepenon.» 
unus fub uno nomine. VI. 6. ejus 
cognitio & curatio in fe retro me- 
ant. VIII. 2. ejus curatio cft ada- 
mantinum argumentum. XXII. i. 
acutus redolet bilem. XXV. 18. 
chronicus pituitam, ib. omnis fit 
a bile & pituita. XXVII. 4. legiti- 
mus VERBORUM MEMORABIT. 
mus qvis. XXXIV. 13. nothus 
qvis.ib. ejus caufa unica non con- 
ftituit diffcrcntiam.z 3. facerqvo- 
modo dividatur. XXXV. 5. ejus 
chara&eriftica indagada. XXXVII 
4. eum indire&e qvam non co- 
gnofccrepr^ftat. XXXVIII. i. ve- 
niens cognofcendus. XXXIX. 3. 
ejus eventus an Medicis notus. 
XUX. 3. eventus inqvirendus. 7. 
ex qvibus ille innotelcat. 8. acu- 
tus qvotuplex. LUI. 1. cum brevi 
non confundendus, ib. morbo 
qvomodo fuccedat. LIV. 1. ejus 
natura cur cognofcenda.LVIII. z. 
morbum curare qvid. 6. fanare^» 
qvid. ib. ejus definitio adufum_» 
artis facienda. 16. non ex iympto- 
matis fabricanda, ib. ejus adjun- 
da qvomodo indicent. 17. ejus 
vicem qvid gerat.ib. ejus magni- 
tudo qvid indicet. 21. ejus celeri- 
tas qvid indicet.ib. eo curato cef- 
fant pura iymptomata, 26. tan- 
tum per fe indicat, ib. praeceps fe- 
ftinationem exigit.LX. 1. magnus 
& vehemens unum. 11. magnus 
reqvirit venaefe&ionem. ib. ejus 
naturam ignorantes ignorant in· 
dicationes.LXII.i. cum remedio 
conferendus 11. magnus vult ma- 
gnum remedium. 15. extremus & 
maximus qvis. 14. hic extrema-» 
vult remedia, ib. niger.LXV. 6. 
ejus effentia penitus cognofcen- 
da.LXVIII.13. 
Morbus attonitiu eft gravilfimus ca- 
pitis morbus.1.11. Aretaeo etiam 
eft paralyfis.V.4. Cei fi tempore»» 
an dlAus-iit paralyfis. 9. dicitur-» 
diflolutio nervorum an re&e ? 10. 
dicitur (τφα^λ^.νΐ. 2. cur ita 
dicatur.g. dicitur αφωνία.7. apo- 
plexia & cur. VII. 2. έκπληξής. 
κατατ^ωσις. 6. gutta. 7. eft hx- 
moftafia. VIII. 9. ejus verus locus 
affedus.i 6.XI.6. in eo obftru&io 
fangvinea tantum eft refpicienda. 
IX, 1. an tumoribus annumeran- 
dus, ib. non eft a cerebri intempe- 
rie. 2 feqq. fpiritus & omnes cere- 
bri aftiones intercipit. 5. malein 
ventriculo qvxritur.X. 1. qvae pars 
capitis in eo afleda. 3. feqq. unde 
ejus pars affe&a innoteicat. XI.3. 
in eo eft fun&io intercepta, ib. 
XXVII. 14. non dependet ab in- 
flammatione. XII. 6. non eft fub- 
fidentia cerebri. XIII. 3.4.7. ade- 
um qvx aetas magis prona. XiX. 2. 
feq. eo qvidam fenum crudorum.» 
corripiuntur. 6. eo infantes raro 
corripiuntur & cur.7. ejusfigna-< 
omnia plethoram oftendunt.XXf. 
1.4. XXV. 17. XXVI. 1. qvibus 
curetur. XXI. 1. ejus caufa qvid. 
XXIII. 1.3.4. 5. 6. XXV. 1.feqq. 
non eft a cacochymia. XXV. 10. 
qvando praefto fit. 3 5. qvomodo 
cum deferibat Hippfoc. XXVI. 4. 
non eft ab atra bile. XXVII. 3. 
compreheditur fub nomine σ-φ^ΐ' 
εγκεφαλα. 6. qvomodo 
fiat. 12. ejus fubjcihim an caro 
mufe^ INDEX RERUM ET 
mufculofa. 31. bellum indixit fe- 
nibus.XXVIII 11. qvomodo ori- 
atur e continuo luxu.ib. anabhy- 
drargyro. 20. anab opio. ib. ana 
venenis, ib. an a terrore & qvo- 
modo.XXX.17. 18. a lochiorum 
fuppreflione.XXXLio. an ex im- 
moderata venere. 4. ex haemor- 
rhoidum fuppreflione. 13. ex hae- 
morrhagia fupprefla. 16. a pUvo- 
χ^υφία.a balneo.XXXlI. 5- a 
capitis ablutione. 10. ab iiftu & 
cafu. 11. & qvomodo.24. ab ala- 
pa. 25. 26. a depreflione cranii. 
30. a tumore in capite ablato. 3 2. 
afangvineextravafato.38· a rupta 
vena qvomodo. 3 p. a fulmine 40· 
ab aere auftrino.XXXIU 4· & 
male a qvibufdam diftingvitur_>. 
XXXIV. 12. non agnofcit cau- 
fam materiale praeter fangvinem. 
21. nec paroxyfmos novit.ib. nec 
tempora habet particularia.ib. e- 
jus aliena divifio. 2 3. non eft fine 
ftertore infomni. ibid. cum aliis 
confunditur. 3 2. ejus differentia-. 
duplex.XXXV. 1. ejus differentia 
effentialis unde fumenda. 4. duas 
tantum habet fpecies. 6. ejus fpe ■ 
cies accidentales. 3 2. ejuschara- 
deriftica. XXXVII. 5. ejus figna^ 
brevitercomprehenfa.io. qvomo- 
do diftingvatur a Caro. XXXVIII. 
3.4. a lethargo. 5. aCatalepfi.p. 
a Syncope. 12. abepilepfia. 17. a 
catarrho fuffocativo. ib. breviffi- 
mum habet principium.XXXIX. 
4· habet figna praefagientia. ibid, 
non femper incipit ex abrupto, ib. 
an Cubito invadat. 4. habet afFe- 
diones procedentes, ib. qvomo- 
dofiat.XLu. eumpratnunciaL. 
carotidum tumor. XI. 1. carotidi! 
pulfatio.ib. faciei rubor infolitus. 
ib. qvos adoriatur.p. eumprxfa- 
giunt torpores infoliti. XLVII. 3. 
an haereditarius.L. 1. hereditari- 
us qvomodo propagetur, ibid. 2. 
non eft nifi a fangvine. 3. cui de- 
beat hereditatem. 5. qvibus he- 
reditarius.6. unde talis. 7. feni- 
bus familiaris.LL 1.2. qvidam a 
fangvine melancholico. 4. ejus 
caula. ib. lethalis qvando. 5. non 
eft fine ftertore nifi mors pre fori - 
bus.LIT. 9. cur fit acutus. LIII. 1. 
ejus vehementia undeeftimanda. 
4. terminus, ib. cuminflamma- 
tione cerebri an lethalis. LIV. 13. 
14. epilepfie fuperveniens cur_j 
lethalis.LV. 7. j. an femper defi- 
nat in paralyfin.LVI. i.& feqq. 
qvodnam latus relinqvat afFe&u. 
4.5. ejus connexa qvo. LVIII. 17. 
qvid fit. 1 9. LXV 5 7. egre cura- 
tur.LII.i. eum folvere qvid. ibid. 
ejus fpecies. ibid. fortiffimus raro 
curatur. 2. debilis curatus qvid 
relinqvat. 3. eft acutiifimus.LIX· 
6. LX1II. 1. valentiifimus. LX. 5. 
magnus & vehemens. 11. ejus cau- 
fa antecedens.22. pars materialis, 
ib. fadus aliter curandus qvam_/ 
futurus. LXI.I0. largam vult ve· 
naefc' VERBORUM MEMORABIL. 
nacie&ionem.LXII. j.5.34. celer- 
rimum vult auxilium. LXIU.i. a- 
liqvando eft cum inflammatione 
cerebri. LXV. 57. a fola caufa ex- 
terna qvandoqve. 60. an diutur- 
nus. LXVI. 18. ejus recidiva-». 
LXX. 9.1 o. qvomodo termine- 
tur. 2 2. qvid facere foleat.LX XI.1. 
aliter qvam lipothymia aut fyn- 
cope curandus.20. 
Λ/brj· qvid.XXV. 27. qvando praeflo. 
32. ejus caufa fpiritualis. LXX 8· 
Mortuum corrumpitur.XX V. 27. 
Mulier a fangvinis copia apople&ica. 
ΧΧΠΙ.6. eae admonentur. LXIV. 
14. (1. 
Mundus habet duo infigniora.XXIV. 
Mufculi^ nervi in apoplexia anfal- 
vi.V.io. inparalyfian falvi.ib. 
Mutti recentis vapor an attonitos fe- 
cerit. XV. 6. 
Muti vocem non Pernionem emit- 
tunt&cur.IV.$. 
Myrrha qvid. LXVIlI.i 1. 
NArcotica caput replent vapori- 
bus.XXIX. 21. morbum attoni- 
tum an faciant, ib. mcd.iru 
apopl. fugienda. LXIX. 4?. 
Narcotici vapores qvid faciant. XV. 
6. an apoplexiam inducant.6.1 2. 
Nares attonitorum, fi opus?aperien- 
dae.LlX. 11. 
χάρην qvid. XLVIL 1. ejus fynony- 
ma. ib. 
Natura cur geminitatem in partibus 
fecerit. X. 14. excrementis cere- 
bri varias fecit vias.XVIII.2. ubi- 
qve convenientem corporum.* 
conftrudionem machinata eft. 
XXVII. 18- conjunxit diverfiifi- 
mas partes in iangvine.ib. fangvi- 
ne&ipiritu ceu vedibus utitur_>. 
XXXII. j 5. ejus mos in excernen- 
do. 36. cumfuperior eft generoia 
remedia exulent. LXIII. 5. qvo- 
modo vi aliqvid excernat. LXV. 
39. rerum veritas eft. LXVII.24. 
propria difficilime cognoftituL·. 
32. omnium cxcretionum caufa. 
LXX. 34. 
Elauta a recentc cerevifia fuffocatus. 
XV.7. 
Necejfitas multa permittit. LXI. 29. 
Nerei filia hffloria explicata.XXXII. 
Nerz/i qvid.LLV.p. (14, 
Nerviis opticus didus. X.7. 
Nocuijfe pejuseft qvamnonprofuif· 
fe. LXVII.7. 
qvid. LXVII. 20. 
Nothus qvis.XXXIV.i 3. 
Notitia qvomodo repraifententur_* 
menti.LXXII. 14. 
Noxia etiam per ventriculum expur- 
gantur.LXX.3 2. 
Nutritio fit perpetua.X.i 3. 
Ny mannus non agnovit verum ian- 
gvinis periodu.LlV.i 1. LXI. 20. 
OBdormitio qvid. XLVII.6. 
Obfcura faepe venduntur pro 
claris.LXIX.z7. 
ObftruElio fangvinea in morbo atto- 
nito tantum refpicienda. IX. 7* 
ventriculorum cerebri in attoni- 
tis non deprehenditur.XVII.3. 
Obtre* INDEX RERUM ET 
ObtreCiationi qvi ftudeant. LXX. 94, 
Obtrectatores ubiqve praefto.XLIX.i. 
Occafio non praetermittenda. LIX. 6. 
praeceps. LXIII. 14. qvid fit. ibid. 
fronte capillata. 19. 
Occafionaria caufa qvid.XXVIII. 2. 
Occulta qv alitat cs non explicantur ab 
earum Patronis. XXX. 2 o. profli- 
gandae. LVI. 1 8· ignaviae afylumj. 
ibid. 
Oculi qvid. I.3 . iis magis credendum 
qvam ratiombus.XXX.24. 
Odorata qvid poflint.LXV1II. 11. 
Odor in vino confulendus. LXXI. 2 1. 
O^uor, qvid.XL. 9. 
Olea enematis attonitorum non ad- 
denda. LXVI. 39. purgantium-» 
vim obtundunt, ib. antiqva licet, 
tamen funt pingvia.40. 
Ομμάτζιψ ςάσιες. VIII. i ;. 
Omne qvid fignificet.XLlX.5. (9. 
interdum excitanda.XLV. 
Operam inanem, qvi fumant, LVIII. 
27. 
Opinio ftultanonfcrutanda.XVl. 5. 
qvid fit. LVIII. 11. eft inertiae li- 
gnum, ib. qvomodo voceturHip- 
pocrati.iz. qvid faciat. 1 3. mul- 
tos facit Medicos. LXVII.z 1. 
Opium an morbum attonitum effici- 
at.XXIX. 20. bafinconftituitin_» 
theriaca. LXIX. 38. ejus vires, 
ib.ieq. 
Opoponaci vires.LXVI.42. 
Oportunitas venaefe&ionis.LXIII. 14. 
Opfonium qvid.LXXI. 3 6. 
Organum animale in attonitis aiu 
poiTit vocari caufa a&ionum.XVL 
ii. eo illaefo an a&io laedatur. 12. 
ejuslaefio qvid. ib. 
Oris tortura a fangvine calidiore-». 
XLV.q. 
Oflis corruptio dicitur σ^ακελ^. 
VI. z. 
Otiofifiunt attoniti.XXX. 1i. 
Otium corpus infirmat. XXX. 8. hu- 
medat. ib. 
<5ψς qvid apud Hippocratem-». 
XXVIII i. 
PAllidi pituitofum habent fangvi- 
nem.XXVI.37. 
P allidit as damnatur.LXIV. 14. qvid 
arguat, ib. & feq. 
Παλμός qvid. XLI. 7. nonfempera 
craflis & crudis humoribus eft. 
XLIII.4. qvid Hippocrati. 5. 
^ς qvid denotet. 6. &. τιηοηΐίρος 
φλέγων iynonyma. 8· 
Palpitatio cordis unde. XXIX. 23. 
qvid. XLIII. 1.2. qvomodo alias 
vocetur. 2. unde.ib. in toto cor- 
pore morbum attonitum arguit. 
3. qvomodo fiat. 9. qvandofiat. 
13. qvando faciat morbum atto- 
nitum, ib. 
Panes rotundi Graecis qvoqve in ufu. 
LXV. 19. 
Panis ex a flatus qvalis, LXV. 16. 
Paralyfts aliter fuccedit inflammati- 
oni aortarum ac vulgo putatur. 
Aretaeo qvid. V. 3.4. qvid 
in ea pereat. 6. ejus loco Hippo- 
crates qvas voces ufurparit.7. ve- 
teru anoflraeft diverfa. ib, VII. 3. 
qvid VERBORUM MEMORABIt. 
qvid fuerit, ib. & apoplexia qvo- 
modo differant. V. io. qvando 
fuccedat.XXV. 3 2. Galenicaqva- 
lis.XXXV. io. ejus locus afFe&us. 
ib. aliqvando tranfit in hemiple- 
giam. 14. 
Parapletticus unde qvis fiat. XXV. 
fine metefenfu & voce.XXXVio. 
Paraplegia qvid. V.3 XXXV.6. ejus 
exemplum.31. difficulter curatur. 
LV1. ip. ejus materia an ferum, 
ibid. 
qvid Hippocrati. 
ΧΧΧΙΠ.9. qvid Galeno, ib. 
qvid Aretaeo. V. 3. 
Pars affe&a in morbo attonito ubi. 
XI. 6. alfeAa an ventriculi cere- 
bri.X.p. XIV. 1.2. an rete admi- 
rabile. ib. an principium nervo- 
rum. X. 10. anpori cerebri aut_» 
jugulares. 16. an praecordia. 17. 
corporis qvomodo moriatur-». 
XXV. 27. earum attra&io cum-» 
fangvinis circulatione nullum ha- 
bet commercium. XXVI. 10. af- 
fe&a in morbo attonito qvae. 
XXXV. 6. affeda in morbo att. 
qvid indicet. LVI1I. 20. materia- 
lismorbi attoniti qvid. ib. mate- 
rialis qvomodo ab aliis vocetur, 
ib. materialis qvomodo peccet-* 
in morbo attonito, ib. materialis 
qvid indicet in morbo att. ib.con- 
traria qvae. LXI. 15. 
Partes corporis geminae & folae. 
XXXV.22. corporisfolae qvomo- 
do diftingvantur. ibid. debiliores 
fluxionibus magis patent. LVI. 
dextrx fimftris majores.8. earum 
diicrepantia qvaedam infenfibilis. 
ib. earum anguftia obftru&ioni- 
bus obnoxia, ib. 
Particularia ignorans errat in curan- 
do.XXX.22. 
Particularis apoplexia qvid. XXXV. 6 
Parum qvid. LXXL 3 7. 
Paucum, qvid. ib. 
Paulatinum invida tutum, ib. 
Paulopofierius qvid. LXIII. 17. 
Pavorum nomine qvid audiatur Hip- 
pocrati. XLVIII. 2. 
Periculis alienis iapeie pulchrum^ 
XXX. 32. fuis non moveri infc- 
liciflimum. ib. 
Periculum ab helleboro qvomodo vi- 
tandum. LXX. 6 5. 
Peripneumonia eft morbus iangvine- 
us.XXVI.32. 
qvid.XLII. 11. 
qvid Ariftoteli. XLV. 7. 
Perturbationes animi qvomodo faci- 
ant morbum attonicum.XXX. 14. 
Pervicacia adftantm mala.LXIV. 21. 
Pervigilium an caufa ichoris. XXVI. 
27. ut fangvini noceat qvid rc- 
qviratur. 28. 
Phyfici proprie didi qvi. LXVII. 22. 
ob qvas caufas conftituantur. ib· 
qvales efle debeant. 2 p. 
Philofophica dnpfaia. non iemper 
MedicoXibiervanda.XXIII, 2. 
Philofophorum pauci fangvinis natu- 
ram norunt. XV II. 15. 
Phlegma qvid. XXVI. 4.17,20.21.32* 
η·4°· INDEX RERUM ET 
33.40. XL. 14. commotum_» 
qvid XXVI. 21. ulterius codam 
fit fangvis. 31.34. ubi generetur 
d^olorejus. 34. in venis afferva- 
tum qvid fiat. 44. fi fuperat qvid 
fiat. ib. 
Phrenitici qvomodo delirent-,. 
XXVII. 23. 
Phrenitis an fiat fine inflammatione 
cerebri.IX.y.XILio. 
Pietas Medico ncceflaria. XXVIII. 5. 
Pifces gulam non laryngem habent. 
IV. 5. funt invocales & cur. ibid. 
ftrepitum edunt, ib. pituitofis in- 
utiles. XX. 2. 
Pituita in cerebri venis inventa-,. 
XV1II.6. qvid ibi fuerit. 8· poti- 
us cordis qvam cerebri morbos 
faceret ifta. 7. non efficit apople- 
xiam. 8- e qvibus cibis generetur. 
XX. 2. putrefada epilepfiae pue- 
rilis caufa. 3. generatio an fan- 
gvinis generationem antecedat-,. 
XXVI. 31. recentiorumqvid. 3 3. 
alere dicitur, ib. ei expurgandae 
nullum peculiare dicatum eft in- 
ftrumentum.XXVI. 34. naturalis 
qvid. ib. feqq. qvomodo haec pof- 
fet nominari. 38. 
Pituitofi qvos fugiant cibos. XX. 2. 
eorum figna. XXL 2. iis fangvis 
detrahitur laudabilis. XXVI. 3 5. 
cur non omnes fiant parapledici. 
LVI.17. 
φλεβών qvid.XLL/. 
n^cn?qvid.XLIlI. 9. ubi. 8. 
qvid. XXV.Z 3. XXVII. 24. 
qvid.LXI.9· 
Plaga in caput accepta qvot morbos 
faciat. XXXII.22. 
Planta φύσιν habent. LXXII.q. 
Plantarum morbus ατςο^ολισ^ος. 
II. 6. 
Piat erus morbos confundit. LIX.io. 
Plato qvomodo diftinxerit animam. 
I.4. Hippocrati σόγ^ον&ΝΪΪΙ. 
i j. ejus dodrina cumHipp. con- 
fentit.XXViI.28. 
Plemmyra qvid.XII. 11. 
Plethora qvid. XXV. 12.14. fruftra-, 
diftingvitur, 13. qvomodo fiac_,. 
ib. putredini anfam dare poteft. 
29. 
Plethorici qvae habeant figna.XXI.3. 
coloratiores libi ipfis funt in facie, 
ib. cum exercentur fiunt attoniti. 
XXX. 12. 
Plethora melancholica qvos edat ef- 
fe&us.XLVIII. 4. potiffimamor- 
bi attoniti caufa.LX.21. an qvae- 
dam innoxia. LXIl. 15. diu in eo- 
dem ftatu non manet, ib. labitur 
in deterius, ib. qvae folvenda. 1 6. 
Pleuritis eft morbus fangvineus. 
XXVI. 3 2. 
Pleuritici qvomodo antiqvitus di- 
di.III.4. eorum figna. XXL 3. an 
purgandi. LXVI.19. 
Pleuritico cuidam fangvis omnis fe- 
re ex crudo humore conflabat-,. 
XXVI. 41. bafilica feAa profuit. 
LXI. 2 2. mediana fruftra fuit fe- 
&a. ib. 
Pleuriticus oxymel. helleborato Lana- 
tus. VERBORUM MEMORABIL. 
tus.LXX.65. 
Plexus retiformis an in brutis tan- 
tum. XIV. 3. chorioides qvem u- 
fum habeat. LIV. 8.9.10. an ge- 
neret fpiritum animalem.ib. 
Πλ^3·^ & funt 
pium. XXV. 14. 
qvid. X W. τ 4. 
Πνεύμα. ά)^οτζ/ον qvid. XLIT. 6. 
qvomodo fiat. 
VIII. II. 
Poeta magnam fumunt licentiam-,. 
XLVIiL 1. (29. 
Πολυλογά fucata rejicienda. LXIX. 
Hov^ & λυτή; aeqvivalentia funt-.. 
XXV.4. 
Pori unde dicantur.X.7. cerebri qvid 
Mercuriali fint obfcurum.ib. Ari- 
ftoteli qvid. 8. cum foraminibus 
cutis confunduntur, ib. 
Potentia operandi qvando dicatur 
caufa inftrumentalis. XVI. 11. 
Potiones qvid.LXXI.9. 
PraEtici in definienda apoplexia qvid 
refpiciant.IX. 1. eorum errorun- 
de. XXXVII. i.LII. 6. in indica- 
tione definienda diverfi. LVIII.14. 
indicationes fumunt apuroiym- 
ptomate. 22. qvem ludum lu- 
dant.LXII.i· in fangvine mitten- 
do qvandoqve nimis parci. 2. 
morbi att. naturam fere ignorant, 
ib. qvidam male contra morbos 
pugnant. 10. fruftra faepe metu- 
unt virium lapfum. 36. ab Hip- 
pocrate degeneres. LXV.46. vul- 
garium futilis error. LXIX« 3 6. 
vulgares notantur. LXX. 97. pa- 
nico terrore terrentur. XLVIII. 7, 
Pracipitantia qvibus familiaris. 
LXVL 27. 
Prodicendi /cientia, Medico necefla· 
ria eft. XXXIX. 2. fidem apud ae- 
grotos conciliat, ib. admiratio- 
nem parit. ib. 
PradiEtio Medica obtre&ationibus 
obnoxia. XLIX.i. an tuta-3. de_> 
morbi eventu laudabilis. 6. glori- 
ofaeft. 9. qvaliseifedebeat. 10. 
Prafocata cum attonitis perperanu 
confunduntur.AYVA'/7///. 10. me- 
minerunt interdum. 11. non fter- 
tunt. ib. non funt refolutae. ibid. 
qvalem habeant pulfum.ib. qvali 
fint facie, ib. apopledica: aefti- 
mantur.i 3. 
Praedium fanitatis. XXX. 3. levius 
qvando utile.ZZXj. anceps nullo 
praeferendum. LX. 2. unicum eft 
tutum, ib. (ϊ4· 
Pr^yzz/z/wRegiorum officium.ZAA7Z. 
Prati filiabus Juno furorem immifit. 
II.10. 
Prator inter epulas morbo attonito 
corripitur. XXIX. 17· 
Praxagoras qvando vixerit.V.5. aib 
apoplexiam vocarit paralyfin. ib. 
ejus fcripta non habemus, ib. ab 
Hipp. vix difceifit. ib. 
Praxis Medica do&rinam Hippocra- 
tis comprobat. LXX. 92. 
Precationes ab Hipp. commendatae* 
XX VIII 
ΙίρεσζύτΜ avi. XIX. 
Primi· INDEX RERUM ET 
primitiva caufa qvx. ΧΧΚΙΠ. 6. 
continentur ambitu rerum non- 
naturalium. ib. 
principiis obftandum.LXllI. 1 t. 
Privatio an utilem praebeat indica- 
tionem.LVIII.27. 
Principium nervorum ubi. X. 1 o, af- 
fe&um qvas fun&iones Udat. ib. 
Probatio a nuda experientia imbecil- 
lis eft. XXX. 2 5. ea non eft repu- 
dianda. ib. 
procaturHica caufacpf\A. XXVIII· 3. 
varia eft.4. qvomodo diftingven- 
da. ib. ex ad 4. clalfcs referun- 
tur. 7. 
Procraftinatio in acutis damnofa-». 
LXIIl. 18. 
& ττ^όρρωσις differunt & 
qvomodo.XLIX.8· 
ϋ&φασις qvid. XLl. 5. XXV. 9. 
XXVIII. 3. & άφοςμη confundun- 
tur apud Hipp. XXVIII. 2. ab 
qvomodo diftingvenda.3. 
Proprietas individualis qvid.LXVH. 
29. abfcondita eft. 3 5. 
Prudentia a fangvine.X xV 11.15.2 o. 
Medico neceffaria.XXVIII. 5. fan- 
gvini acceptaferenda.XXXHI.il. 
cj us opus a qvo. XLV. 11. unde_* 
eapoffitacqviri.XLIX.8. ad prae- 
dicendum neceffaria. ib. Medico 
neceffaria. LIX. 5. LXVI. 19.20. 
LXX.57. 
Prudentis officium. LIX. 5. 
Pfiudo-medici nonintelligunt fpeci- 
fica medicamenta. XXX. 20. per- 
peram ea crepant, ib. ptiam Hip- 
pocratis aevo fuere. LXVIL22. 
Pileans nomine qvid comprehendat 
Hippocrates.IV.p. 
ΠτσΛ ut confideretur a Galeno. 
XXVI. i 7. 
Pulchritudo a virginibus qvaefita-» 
profunditur. LXIV. 14. unde de- 
pendeat, ib. ilWnorbis haudqvz- 
renda.15. carnalis, ib. fpiritua- 
lis. ib. 
Puellam capite IX, lib. aqvae habuit. 
IX. 5. 
Pueri convulfionibus obnoxii. XLV. 
4. funt plcthorici. ibid. multum.» 
dormiunt.6. facilefiunt epilepti- 
ci. ib. qvalem habeant fangvinem. 
XXVI. 11. fortiifimum habente 
calidum nativum.iz. citoconco- 
qvunt etiam deteriora, ib. 
Pulmonibus carentia animalia noib 
edunt vocem.IV. 3. 
Pulfus in apoplexia flabilis & robu- 
ftus.XXI.6. debilitato calore lan« 
gver.XXV.26. unde fit.XLI.7. 
Punctura vefpx periculofa induxit-» 
fymptomata. LXIX. 20. rerunu 
inanimatarum gravia qvoqve in- 
ducit fymptomata. 21. vitri le- 
thalis. ib. ex avicula Aqvisgra- 
nenfi periculofa. 2 2. 
Purgantia an trahant.XXVI. 12. an 
att.iisliberati.ΧΧΠ.4. ininflam- 
mationibus prohibentur. XXV/. 
13. qvoqve revellunt. LXVI. 5. 
per os qvando attonitis danda. 21. 
in attonitis fint validiifima.41. ibi 
non opus habent corre&ionc. ib. 
qvotu- VERBORUM MEMORABIL. 
qvotuplicia.LXX. 17. qvot mo- 
dis adhibenda.ibid. calefaciunt.,. 
LXX.69.71. 
Purgatio remedium generorfisfimum, 
LXII. 19. denvatoria. LXVI. 5: 
revulforia. ibid. revulforia morbis 
fangvineis qvoqve co nvenit. 8. re- 
vulforia commendata. 15. eain_> 
morbo attonito licita. 14. in at- 
tonitis qvando inftituenda. LXX. 
11. qvid & qvotuplcxvulgo.i z. 
naturalis qvid. ibid. fpontanea-* 
qvid. ib. fymptomatica qvid. ibid. 
artificialis qvid. 13. univerfalis 
qvid, 14. particularis qvid. ibid. 
qvid proprie. 16. qvid propriiifime 
ibid. 
P/^qvid. III. 5. non nificxfangvi- 
nc eft. ib. - 
Putredo fangvinis.XXVzg. 
Putridum qvid proprie, ibid. 
Πυξ qvid apud Hippocrat. XXXIX.13. 
Πυ^α qvid. LXV. 3 3. 3 4. 
Qualitates occulta profligandae. 
LVI. 1 8. ignaviae afylum. ib. 
^vafiiows fpinofae inutiles.LXVI.12. 
intra oftiduum curata-». 
LXVlI.49. 
^vintus Catulus calcis vapore mor- 
tuus. XV. 6. 
RAdij ftellarum qvid. II. 3.4. 
Ρακ^ qvid. LXV. z 2. 
Rancor qvid indicet.LXVI.40. 
Ratio vera praevaleat. XLII. 17. ex- 
perientia nuda certior.LXVn.48. 
Rationalis Medicus qvid potiflimumu 
fcire debeat.LXVIII.i j. 
Recidiva unde, LXX. z. 
Refrigerari qvid proprie dicatuE-.. 
_ XXV. z 7. 
Refrigeratio cur fiat. XXVI. 45. e| 
ignis animalis opus habet-» 
XXXIII. 2. 
Reliqvia morbofayin&t. LXX. ό. ea- 
rum triplex caufa. ib. 
Remedium magnum qvomodo fit_>» 
LXlI.z. in ejusaeftimationehaud 
peccandum.n. aeqvivalcns. ibid. 
14. ejus repetitio qvando faci- 
enda. 31. eorum omnes materias 
proponere haud opus. LXIV. 7. 
jucundius qvodnam.LXV.52. tu- 
tum periculoib praeferendum, ib. 
& materia remedii differunt. 5$. 
eorum materia diverfa.ibid. miti- 
us praecedat. 61. attonitorum fe- 
curiffima. LXVI. 1. ab Hipp. fo- 
lerter inventum.LXX. 107. 
Repellentia an incipienti inflammati- 
oni conveniant. LX V1.31» 
Repletio\\a\s& diu qviefeit.XXIX. 12. 
non fit melior, ibid. inducit mor- 
bum attonitum, ib. vafa difrum- 
pit. ib. eam vomitus juvat.LXX. 
62. 
Rerum naturalium cognitio Medicis 
neceflaria. LXVII. 23. natura-, 
profundius ferutanda. 29. 
Res fortuitae qvae. XXVIII. 5. nulla 
methodo comprehenduntur, ibid. 
Medicorum curae non fubjiciun- 
tur. ib. non-ncceflario obvenien- 
tes qvae, ib. neceflario nobjs ob- 
veni· INDEX RERUM ET 
venientes qvae. 6. vocibus praefe- 
rendae. LVIII. 15. 
Re^iratio cui ufui. XXXIII. 2. qvid 
reqvirat.XXXIV.30. in qvibus- 
dam aegrotis difficulter obferva- 
tur. 31. ejusabfentiaanconftitu- 
at fummum morbi attoniti gra- 
dum. XXXVIII. 10. laefa qvid in_» 
morbo attonito. LVIII. 17. in at- 
tonitis qvomodo corrigenda»/. 
LIX.7. qvalis acflio. LXII. 20. a 
venaeCedione levior fada qvid in- 
dicet. 3 2. 
Rete mirabile qvem uffim praeftet-.. 
L1V. 8· 9.10. angenerctipiritum 
animalem, ib. 
Revnlfto qvomodo facienda. LXIjy. 
ei qvando proprio remedio fatis- 
faciendum. 16. qvando & qvomo- 
do facienda. LXIII. 20.21.22. qvi- 
bus debeatur.LXV.46. fitqvoqve 
purgantibus medicamentis.LXVL 
5- (tos.LXXH.14. 
Rex habet praefides provinciales mul- 
qvid.XL.i6. 
3%ιρρύσιες qvid.ibid. 
Χιασμός qvid, & qvomodofiat-.. 
XLIII. 2. 
Rijus involuntarii caufa.LII.4. 
Roborantia externa. LXX1. 44. eo- 
rum natura paucis cognita. 4.. 
Romani bis in menfc vomebant-».. 
LXX.62. 
Rubor faciei infolitus. Vid. Faciei ru- 
bor, malarum lafteus qvid arguat. 
LX1V. 15. pulcher in facie unde, 
ibid» 
Ruftici a terrae motu rigidi ut ftatuae 
& cur. XV. 11. 
ρόσις. XI.5- 
Salire qvid. XLI.6. 
Saliva hominis an interficiat fer- 
pentes.LXlX.i 2. 
Salfa purgant. LXX.8 3· 84· in alvo 
v adftri&a damnantur.i oo. 
Saltus qvid. XLIII. i o. 
Salvia agreftis dicitur ίτφακελ^· 
• VL 2. 
Salutis ratio qva inreconfiftat. II. 16. 
Rangvis qvomodo amittat σνςαστν· 
VIII. π. in eo qvidconfideret-. 
Hippocr.ίο. XVIII. 8· ejus 
ξησις qvid. VJII. 1i. qvomodo a- 
mittat periodum fuam. ib. audus 
impedit motum, ib. ejus motu de- 
negato qvid feqvatur.ib. ejus ςπ- 
σις. ib/ejus conculcatio & incu- 
neatio. ib. ejus interceptio parit-. 
morbos, i $. cur adfcendat in ce- 
rebrum. X. 12. in inflammatione 
vafa egreditur. Xil.i r. extravafa- 
• tus an caufa apoplexise. XIV. 2'. 
XVI. 6. XXXII. 8.feq. alienatus 
qvid. XVIlI. 8· ejus humidum-. 
qvid.ii. nutrit fpiritus. ib. ejus 
folidum qvid; ibid. omnes partes 
nutrit. 1 o. in eo qvid confideret-. 
Ariftoteles. 12. cervarum & da- 
marum qvomodo fibris careat-, 
ib. fibrofus qvomodo ab Hippr 
dicatur malus. 13. ejus fibrofunu 
qvomodo fiatdudile. 13.14. ejus 
lentor a fibris eft. ib. qvomodo- 
lenta ejus corpufcula generentur 
ibido VERBORUM MEMORABIL. 
rbid. ejus naturam & effentiam-. 
pauci norunt.15. in fenibus crudis 
copiose generatus mala excitat.,.. 
XX. 4. eum qvae vel deplent vel 
difcutiunt,curant morbum attoni- 
tum. XXI. 1. ejus detradio in apo- 
plexia optimum auxihum.XXII. 
1. 2. poft mortem attonitis efflu- 
xit. 3. qvid per eum intelligendu. 
XXIII.2. e.ftcaufaapoplexiae..! .2. 
feqq. XXV.i.ieqq. XXVI. i.feqq. 
XXIX.12.XXXI.12. qvid damni 
importet. XX1IL 5. in venis non_> 
eftimpermiftus. XXV.12. ejusco- 
pia qvando inferat morbum atto- 
nitum. 8. ejus latitudo. 1ejus 
impletio a copia fa&a Galeno 
qvid. 15.16. abundantis notae. 17. 
ejus humidumqvo nomine apud. 
Hipp. veniat. 18. ejus calidiufcu- 
lum &'ejus magis uftum qvomo- 
do Hipp. appellet, ib. in plethon- 
cis qvalis fit.ibid. ejus copia qvan-. 
tum noceat.20. qvomodo obftru-. 
at. ib. in meningis arteriolis qvo- 
modo ftagnet & concrefcat.2 3 *. in 
emorientibus femper concutitur. 
26. ejus fibra? qvomododifflpen- 
tur. ib. fpintu exftin&o moritur. 
27. corruptus an putrefcat. 28. 
29. ejus putredoqvid. 29. in at- 
tonitis corrumpitur. 30. cum la- 
dc eandem habet naturam. 31. a- 
bit in grumos & ferum fpiritu fe-, 
cedente.32.ejus circulatio exHipp. 
alferitur. 34. crudior dicitur phle- 
gma. XXVI, 4. qvid proprie fit_>. 
17.20. alangvine diflingvitur.20. 
crudusAriftoteli efl ichor.21. Hip- 
pocrati qvoq ve. 2p. ichorofus in_> 
qvibus fit. XXVI. 25 27. 31. ex- 
pallefcentiumcui fimilis. 3 2. an_» 
folus alat. jj. expallefcentium»* 
cui finnlisv] 2. an folus alat. 33. 
expallefcentium faepe crudus efh 
35. ejus pars crudior & frigidior 
efl humor crudus, 40. pleuritici 
conflans ex crudo humore. 41. 
fcorbuticorum debitum a liene», 
non accipit fermentum, ib. vene- 
jeorum qyaii^ ib. cur fiftitur.44. 
45. ejus?»^ periculofa. 45. na- 
tura non eft calidus.ib. non fem- 
per obtinet perfedlionem fibi con- 
venientem· XXVII.3. ejus perfe- 
dio in latitudine confiftit. ib. pro 
humore aut.fucco reponitur. 4. 
flatylentus etiam facit apoplexi- 
am. 7^ 'h.4tnkntus nomine flatus 
venit. 1 k* fUiuUntus ad obftrudi- 
ones aptus. 3 o. multum confert», 
ad prudentiam. 15.30. XXXIII. 11. 
XLV. 11. degenerans corrumpi- 
tur.XXVII.21. ejus periodus.2 z. 
qvomodo alienetur a bile. 2 3. feq. 
in fenibus difficulter difcutitut-». 
XXIX. 11. juvenibus abfumitur 
in augmentum corporis, ib. nifi 
confumitur vafa replet.ib. obftru- 
dtiones efficit.ib. acrium rerum-> 
ufu incalefcit.21. ejus coagulatio 
qvomodo fiat. 23. ejus circa cere- 
brum remora ex ejus abundantia. 
XXX. 10. ejus luxuries undc.ibid. 
cum INDEX RER UM ET 
cum non depuratur replet, ib. bi- 
liofus poft partum non fatis pro- 
fluens morbi atton. caufa. XXXI, 
12. facile in corpore liqvatur-,. 
XXXIII, 11. ut valet ita corpus 
valet.ib. luperfluus vertiginis cau- 
fa. XLII,7· fuperfl.' unde genere- 
tur. ib. in aftu venereo incalefcit. 
10. ejus copia poteft inducere»# 
ΙχνοφΰύΗον- XLIV, 4. melancho- 
licus caufa lingvae haefitantiae.6. ad 
©bftruendum aptus. LI, 3. fpiriti- 
1 bus caifus aegre circumducitur, ib. 
redundans infeftus. ib. caput re- 
plens in morbo attonito refpicien- 
dus.LVIII.zd. in morbo attonito 
ftatim detrahendus. LX/ 1. ejus 
circuitus cynofura venaele&ionis. 
12. ejus cire, in aprico. 21. Aa- 
gnans confidcrandus.i4.ejiis mit- 
tendi qvantitas non poteft univer- 
fah praecepto definiri. LXII,8· fo- 
mes vitae & alimentkd 24 ejus lar- 
giores profufiones. 37. qvantumj 
ejus veteres eduxerint.ib. ejusco- 
piofa detradio. 3 8· decem librae 
ano die emiifae. 3 p. temere haud 
profundendus, 40. ejus enormis 
miifio.ib. mittendi certa non eft 
menfura.41. ejus corruptela qvo- 
modd deprehendatur. LXIV. 1 5. 
ejus ebullitio qvomodo fiat.LXV> 
38. ejus ebuli, per fomentum fe- 
danda. ib. ejus motus qvomodo 
turbetur.ib. Ipirituum vehiculum, 
ib. ejus circuitus in attonitis tur- 
Wur.43. qvomodo corrumpa- 
tur.44· fine fpiritu non eft fangvis. 
ib. in qvibusdam attonitis feqvax. 
52. caret ventilatione in attonitis. 
LXXI>4. 
Sani non opus habent Medicina. 
LXX. 64. 
Sanitas unde. VIII. io. profunditur 
magnis & plenis poculis in con- 
viviis.XXlX, 5. qvibus conferve- 
tur. 6. ejus cardo in qvibus verfe- 
tur. XXX, 3. ejus praefidium. ibid. 
interdum, conftat morbo. XXXVy 
35. eanilpretiofius.XLIXjto. idi- 
otis non committenda. LXII, rz. 
parvi haud aeftimanda, ibid. pro- 
funditur. LX VIII, 1 o. 
Sanus qvis. XXV, 8. unde fugito hi> 
"morbum incidat, ib. 
Sapere qvid.LXXH,io. cujus fumftio 
* cerebri an cordis, ib. 
Sapiendi initia ubi. LXXII. 12. im- 
- plementa ubi. ib. * 
Sapientiores qvi evadant. XXVI. 24. 
Sapor certiflima dat facultatum in* 
dicia.LXXI.20. ejus ratione qvot 
fint vinorum genera, ib. melleus 
non facit vinum meiiiforme. 21. 
Scapula a manu non excludenda»,. 
LXI,6. 
Sciolorum ignorantia. LXXI, 3 4, 
Sare qvid. XII, 1. 
Scobes unde. XXXI^ duplices, ibid. 
Scorbuticaparaplegia. LVI, 18· 
Scorbutici humore crudo abundant. 
XX VI,41. a liene non accipiunt, 
debitum fermentum, ib. 
Σ^^α qvomodo reddendum apud 
Hipp. VERBORUM MEM0RAB1L. 
Hipp. ΧΧνίΙ.ιό, zz. 
Scriptores recentiores negligentiae 
accufantur. VI,i. 
Scirim vapor qvid.II, 3. 
Σκσις qvalis plaga.XXXIL1j.14. un- 
de eam Hipp. derivet. 15. 
Semen morbi minima occatione dete^ 
gitur.XXIX,8· unde concipiatur, 
ib. ejus deoneratio qvibusdam-» 
neccflaria.XXXl,z. ejus freqven- 
tior excretio mala. ib. unde fit-.. 
XLII, 10. fanum a membris fa- 
nis. L,i. (16. 
SemiobftruEtio repudiatur. XXXIV, 
Senettam qvae animalia deponant-.. 
LXIX,27. 
Senetius qvalis aetas.XIX, 3, 
Senes an frigidi &pituitofi. XIX, 3. 
qvomodo diftingvantur. 4. qvos 
Hipp. vocetpituitoibs.5. qvinam 
corripiantur apoplexia. 6. crudi 
qvinam. XX,4. morbidi.L,3. qva· 
les morbo attonito corripiantur. 
LX, 15. qvibus vena fecanda.ib. 
faepe confidentiores qvam pruden- 
tiores. LXIK, 10. eorum vidus 
qvalis. LXXI, 34. 
Sennertus occultarum qvalitatuntL·» 
Patronus. XXX, 20. Cratonerru 
videtur corrigere.L, 2. non agno- 
vit veram fangvinis periodum-., 
LIV, 11. in fangvine mittendo ti- 
midus LXII,j. 
Senfio cur nobis obtigerit. XL, 1. ejus 
ufus. ib. 
Senforia cur in capite.X, 12. 
Senfm cur fiant acutiores, ib, 
J "i - 
Sententia erroneae qvando detegen- 
dae. XII, 6.7. maximorum viro- 
rum non facile damnandae. LXXf 
107. 
Sermo qvid. IV, 3. nihil eo utilius & 
fvavius.4. eum conftituunt arti- 
culi vocis, ib. necefiarius eft. ib» 
abolitus qvomodo vocetur.6. in- 
terceptus qvomodo appelletur.ib. 
Sermone-Medici qvi .LXVI^z, 8. 
Serpentes terram comedere juffi non 
aethereum cibum. LXIX, 29. iis 
Deus maledixit.ib. eorum antipa- 
thia fabulofa.i 1. redeviperis fub · 
ftituuntur. 34. parum vel nihil a 
viperis differunt, ib. aeqve fene- 
dutem deponunt inDania aevi- 
perae in Italia, ib. 
^z/wabftergit. LXX, 80. beneficio 
ialis purgat.8 2. qvadofiab Hipp· 
adhibeatur. 10 3. 
Siccefcimus vivendo & fenefeeado, 
XIX, 4. 
Siccitas poft purgationes.LXX, 2. 
Sideratio qvid & ejus acceptio. 11,2» 
unde fiat. ib. de variis arborum^ 
morbis intelligitur. ib. an in plan- 
tis XXVI, 6. 
Signa pituitoforum. XXI, 2. pletho- 
ricorum.3. omnia morbi attoniti 
plethoram oftendunt.4. morbi at- 
toniti. XXI,4. XXV, 17. XXVI, 1. 
Medicis neceffaria.XXXV1,3. di- 
ligenter excutienda 4. qvotupli- 
cia. ib. gnofticaqvae. ib. diagno- 
ftica qvae. 5. pathognomonica.* 
qvae. ib, pathognom. qvam habe- 
at INDEX RERUM ET 
ant nataram & qvomodo difFe- 
rant a diagnofticts.y. morbi atto- 
niti pathognomonica.8 · pathogn. 
non ponunt morbum incerto. 9, 
diagnoftica uni ac foli conveni- 
unt.ib. pathognomonica Medico 
non fufficiunt. XXXVII, 5. mor- 
bi attonitidiagnoftica. 1 1.13. ne- 
gativa annecesfaria. 13. obliqve 
morb^i indicant negativa, ibid. 
fatura praedicenda.XXXIX,!. prae- 
fentia dignofcenda. ib. morbi at- 
toniti venientis. 4.5, levitatis, 
LXVI,n. 
Similitudines Medicis faepe impo- 
nunt LXVII, 52. 
Simplicis cibi dotes. XXIX, 3. 
Siniftra magis funt palliva. LVI, 6. 
Sinus cerebri an in morbo attonito la- 
borent, L, 5. cui ufuifangvineilXj 
colligant, ib. . 
ιατρικόν Heiychii. LXV, 2 3, 
Σκ?ίν^ qvid. LXII, 2 8. 
Socratesqvalis fuerit.LXII, 23. de_» 
animae immortalitate difputat.ib. 
Sodalitas mutua multis ferculis me- 
lior. XXIX, 4. 
Sol & luna a^ov. II, 5. qvid fit-.» 
XXIV,2, qvomodo vocetur ab a- 
liis. ib. unde nomen habeat.ibid. 
ejus neceffitasj. cur medium ha- 
beat inter planetas locum.ib. qvo- 
modo omnia efficiat. 4. eft cor_, 
coeli. 5. ejus & cordis analogia... 
10.11. 
Solida membra unde nutriantur. 
XVIII, II. 
Solidum fangvinis. ad inflammatio- 
nem inidoneum. XVIII, 11. qvo- 
modo vocetur, ib. qvid ex eo con- 
ftituatur. ib. 
Solon Draconis legem mitigavit,. 
XXX, 6. poena arbitraria otiofos 
afficit. ib. 
Somnus iimilis epilepfiae. XLV, 6. 
Sonus non ftatim vox eft, IV, 5. 
Sopor gulonum. XXIX, 11. qvid. 
XXXVIII, 5. 
Soporifera an morbum attonitum fa- 
cere poffint. XV,6. 
Sorbitiones qvid. LXXI39. 
Σπασμός Hippocrati eft epilepfia-^ 
XXXV, 8. 
Spafmi r;w«iynonyma. XLV,i. 
Species faepe mutatur in- genus. 
XXXV,ii. morbiatton.LII,i. 
Specifica forma cum proprietatibus 
occultis aliqvibus coincidunt-.. 
XXX, 20. 
Σφα^νη^ες etiam arteriae colli di&ae. 
XXIX,13 .qvid veteribus.XLIlI,^. 
Σφακελί^Ην^κπο rVcts^o^oAM^non 
differt. VI,2. ώτητύ ΧπΰΏΓλητ}ε· 
7. 
Σφακελισμός non eft fola cerebri in- 
flammatio. VI, 5. diverfos com- 
prehendit cerebri morbos, ibid. 
εγκεφαλχ an apoplexia.XXVII,6. 
Σφακε'λ^ unde derivetur. VI, 1. 
qvotupliciter accipiatur ap, vete- 
res. 2. ejus fignificatio propria, ib. 
qvomodo dicatur Germanis, ib. 
qvid in plantis, ib. qvomodo ac- 
cipiatur pro morbe attonito. 3.4. 
fimi- VERBORUM MEMORABIL. 
fimilitudo inter eum proprie di- 
Ctum & morbum attonitum. 8. 
qvid. XXV, 2 3. 
Σφυγμός & σφύζην qvid antiqvis & 
Hippocr.XLI, 3.4.6. 
Spigelij mors ex punitura vitri. 
LXIX,2i. 
Spinalis medulla qvadri gemina^. 
XXXV, 24. 
Spinula corpori infixa qvomodo ac- 
cerlat inflammationem.XXXII, 3 7. 
Spiritus nunqvam qviefcit. VIII,13. 
XI, 5. animales in apoplexia non 
deftruuntur , fed intercipiuntur. 
IX?4· vafa fuain corpore vivo non 
relinqvit. X, 8· natura fe diffun- 
dit. ib. eorum circulatio, ib. ani- 
malium circulationem qvis poft 
Hipp. primus patefecerit, ib. ani- 
males ubi colleCti tranfire debe- 
ant. 9. vitalis per qvem locum_» 
tranieat ad cerebrum.X,7· calidus 
& mobilis ad fenfum ineptus. 12. 
vitalis a corde inflammatur, ibid. 
a cerebro attemperatur, ib. eftin 
perpetuo motu & cur. 13. vitali- 
um generatio perpetua, ib. in fo- 
mno non tranfeunt cerebrum, ib. 
infyncope ubiintercipiatur.Xl,3. 
fufflaminatio eorum ubi fiat. 4. 
per fubftantiam cerebri albam an 
diffundatur. XII, 1 5. qvomodo a 
nebulofis fumis alienetur.XV. 10. 
animalium defedus an caufa aa· 
^οςασια^.Χνί, 2. feq. eorum ab- 
fentia an gignat funtflionum ces- 
lationem.j. eoru confufio qvid, 8. 
proximum animae inftrumentum· 
io. influensqvid.il· animalis in 
cerebri ventriculis nec generatur 
nec continetur. XVII, 3. qvanu 
vimeiindiderit Deus.XIX,8· eo- 
rumeclipiis.XXV.2 0. fimulacex- 
tingvitur moritur. 27. nutriun- 
tur a fangvinishumido.XVIII,i i. 
comparantur lumini folis.XXIV, 
11. eorum fubitaprofufio ex im- 
moderata venere.XXXl,2. eo di- 
utule intercepto homo perit-.. 
XXXIV, 28. nusqvamin corpo- 
re fine fangvine.XLV, 11. ejus dis- 
j unitio qvid. XLVII, 6. functio- 
num principum autor per qvas ar- 
terias feratur.LIV, i o. vitalium-» 
penuria qvomodo deprehendatur. 
LX1V, 15. primarium naturae in· 
ftrumentum. LXV, 38· qvando 
langveat.LXVII,io. ejus penuria 
in cerebro qvando. LXXh 3 · qvo' 
■ modo patiatur in morbo attonito. 
ibid» 
Spuma in attonitis lignum mortife- 
rum.LVII, 1.2.10. inepilepfiacur 
nonlethale fignum. 3. unde & 
ejus generatio. 3.4.5.6 8· 
Spurius qvis. XXXIV, 13. 
Sputa alba & rubra unde. XXVI, 3 2. 
fangvinis qvid. VIII, 1l.l 2.13^ 
qvomodo fiat. 15. XXV, 2 3. in ce- 
' rebri vafis qvomodo nominetur, 
VIII, 1 y. qvando fiat.XI, y. 
Στάθμη qvid. LXVII, 3 9. 
Stella duplices. II, 3. earum radit 
qvid. ib. curnonimminuantur.4r 
Sterni INDEX RERUM ET 
Sternutatio qvid.LXVIII, 1 o. qvan- 
do concitanda, ib. in' morbis le- 
thahffimis an profit. 2. 
Sternutat oria in morbo attonito uti- 
lia. LXVIII, 1. qvid fint. hu- 
mores in cerebro commovent, ib. 
an & qvomodo in morbo attoni- 
to conveniant. 4. feqq. hodie ni- 
mis familiaria. 1 o. ex qva materia 
fecundum Hipp. 11. 
Stertor gulonum. XXIX, 11. eft cha- 
ra&erifticum morbi attoniti li- 
gnum. ibid. infomnis eft charader 
talis.XXXlV,6.qvid. 30.XXXVII. 
6. infomnis.ib. in qvib9.7. in mor- 
bo att.unde.8· eft in multis morb. 
9. repentin9 & infomnis attonito- 
rum proprius.ib.nullus in fyncope 
cardiaca. XXXVIII,! 6. 
Stoici φΰσιν plantis, animali- 
bus affignabant.LXXII,4. idem-» 
fentiebant cum Hipp. 10. 
Stridor dentium in fomno qvo per- 
tineat. XLV, 3. 
Struftura humana pulcrum opifici- 
um. 1,1. 
Stupor qvomodo fiat. XLVII,6. ejus 
caufa. 7.8- morbum attonitunu 
praecedens qvalis. 8- 
Stylus Laconicus. LXVII, 3;. 
Subfidentia cerebri an caufa morbi at- 
toniti. XIII,2.3.4.5. anpoffibilis. 
$. vix eft in cerebro putrefado, 
nedum vivo. 9. (19. 
Sudor frigidus in iyncope. LXXII, 18. 
Sufflaminatio & fuffamen qvid. VIII, 
H· 
Suffocatio a carbonibus & recente ce- 
revifia qvomodo fiat. XV, 8. 9. 
morbus lethalis.LXIH, 15. 
Superflitio ableganda. XXX, 2 9. 
Suppofitorium attonitis utiliffimumj. 
LXVI47. 
Surdi a nativitate etiam fiunt muti. 
1V,5. 
Συγχρησις qvid. XXVII, 2 o. 
Syllogifmus Sennerti examinatur. 
XVI, 12. 
Symptomata XVI, 7. morbi es- 
fentiam docent.XXX VI, 5. morbi 
effe&a. ib. a definitione exulent. 
LVIII,i 6. urgentia qvid indicent. 
20. 
Syncope & fuffocatio ab odore fecum 
cerevifiae.XV, 7. cardiaca qvalis. 
XVI,7. cardiaca unde. XXIX,2j. 
cardiaca incurabilis. XXXIV, 6. 
qvidfit. XXXVIII, 12. qvomodo 
a morbo att. diftingvatur.ib. cum 
fuffocatione uterina cognata, ib. 
pro morbo attonito habita, ij. 
cardiaca difficulter a morbo att. 
diftingvitur.14. cardiaca a Pra&i- 
cis fere negle.da & cur. ib. 1 5. car- 
diaca obfcure a Galeno tradita, ib. 
cardiaca qvem habeat exitum, ib. 
card.ftertore a morbo att. diftin- 
gvitur.16. ftomachica a cardiaca 
alia.ib. 
Σνυυίζησις qvid. XIII, 2. 
Συρμααα qvid.LXX, 29.58. 
Συρμαίζ^ν & συρμαϊσμος qvid. 
LXX,58. 
Syrupus violarum poft purgationem.» 
Utilis* VERBORUM MEMORABIL. 
utilis. LXX. 72. qvivis in majore 
dofi exhibendus. 103. 
Σύςασις qvid. VIII. 10. qvomodo a- 
mittatur. 11. gcneroium vocabu- 
lum. XXVII.22. qvomodoexpli- 
canda. ib. 
TAbernaculumqvid. LXII.28. CX 
qva materia, ib. 
T^^/fervidifiimum habent fangvi- 
nem. XXXII. 19. his caro coqvi- 
tur. ib. 
Tattio fenfionum communiflima-». 
XL.z. ejusufus.ib. 
Temeritas in qvibus deprehendatur^. 
LXVI. 11. in Medicinam qvando 
accerienda. LXVII. 12.16. 
Tempe fi as fub cane faepe mortifera-·» 
II. 6. 
Tempora morborum obiervanda-·. 
LXIV.ij. 
Tenebra luci a qvibusdam praeferun- 
tur. XXX. 2. 
Tenerum qvid. LXXLz 8. 
Tenues qvinam. LXX. 51. 
Terra nomine qvid intelligat Arifto- 
teles. XXV. 31. ejus motus rufti- 
cos fecit rigidos.XV. 11. 
Terror homines reddit attonitos. 
XXX. 17. qvomodo id faciat. 18. 
an qvid poflit in febb. curandis. 
28. 
Textus textibus funt conferendi. 
XXV. 3 5. 
Θαλψς qvid. LXV. 3 2. 
©mov in morbis obfervandum.il. n. 
qvid fit. 1 3. feqq. Vid. D. 
Theophmflus adHippoeratis mentem 
fcripfit.XLH.4» qvot habeat ver- 
tiginis caufas. ib. qvando docere 
coeperit. 8. qvot annos vixerit, ib, 
incorruptam iecutus eft Medici- 
nam, 18· folidiora fcripfit Gale- 
no. ib. 
Theriaca an febrem excitet. LXIX· I. 
2.3. an confedioni anacardinae 
poflit fubftitui. 8· an attonitis 
conferat, ib. fallere non polfe pu- 
tatur. io. alexipharmacorum re- 
gina dida.ib. qva dofi foleat ex- 
hiberi. j 5. qvale medicamentum, 
ib. ejus vires cui debeantur. 38· 
qvomodo antiqvitus dida. 40. 
absqve trochileis viperinis confe- 
da qvalia fecerit. 41. in ej us aeta- 
te aeftimanda ad qvid refpicien- 
dum. ib. attonitis inutilis, imo 
exitiofa.42. 
qvid. LXV. j 2. 
Θλιψς qvid. XIII.z, 
Thorax late accipitur.I.4. in fymptO- 
matis a narcoticis indudis {pe- 
dandus. XV.9.XVI.9. 
©o^osqvid.LXXIL 5.16. & ψυχή 
an differant. $.5. 
Timor caufaichoris. XXVI. 27. qvid 
fit & qvid faciat, ibid. utfangvini 
noceat qvid reqviratur.2 8· Medi- 
corum rufticus. LXI.jj. 
tonitru qvomodo fiat. II. 8. 
Torcular Herophili. LVI. 11. 
Torpor qvid. XLVII. 1. infolitus mor- 
bum att. praenunciat. 3. qvomodo 
fiat. 6. 
Tortura oris morbum attonitum por- 
tendite INDEX RERUM ET 
tendit. XLV. 2. 
Trifiitia vide Timor. 
Trochifci viperini an bafis in Theriaca 
LXIX.p. in ea>ihil polfunt. 35. 
rejiciuntur. 38· 
qvid. VIII. 14. 
Germanis qvid. VII. 7. 
Tumor cft inflammationis comes. 
XII. ii. in capite ablatus caufa-, 
morbi attoniti. XXXII. 32. 33. 
juxta aures parapledicis malus. 
XXXV.28. 
Tunica ventriculos cerebri cingens 
an diflbivatur. XIII. 3. 
VAlentijJimum qvid in diaeta_>. 
LXXI. 15. 
Vapores e ventriculo ad cerebrum.» 
non adfcendunt per ftomachumu. 
XL. 6. 
Varijvaria ientiunt. LXIV. 21. 
Vafa in meninge cerebri qvalia. I. 7. 
cerebri infignem humorum copi- 
am colligerepoifunt.ib. cerebrum 
an habeat praeter arterias. XII. 15. 
eorum copia & freqventia am- 
plam cavitatem in liene conllitu- 
it. I. 7. a pundo faliente in ovis 
incubatis qvid fint & qvomodo ab 
Ariftotele vocentur. X. 7. capitis 
ubi maxima fint. XL. 19. 
Vafculo in olculum verfo liqvor non 
effunditur. XXIX. 11. 
F?Ztf.rqvid. LIII. 1. 
Vena cava omnifi ampliflima. XXV. 
33. abiblute,qvalis intelligenda_» 
apudHipp. ib. ob alium morbum 
faepius feda lochiorum fupprefli- 
onem inducit. XXXI. 11. qvalis in 
morbo attonito incidenda. LXI. i. 
in brachio dextro cur potius fe- 
canda. 11, bafilica qvae. 12. in- 
terna qvac. ib. interna curcaeteris 
praeferenda.ib. alia pro alia inter- 
dum fecanda. 13» magis confpi- 
cua eligenda, ib. mediana ubi rc- 
periatur. 14. eminentior & in cu- 
bito tutius iecatur. ibid. bafilica 
attonitis cur ferienda.23. jugula- 
ris fine periculo laefa. LXII. 3 7. 
qvando attonitis fecanda. LXIII. 
10.19. jecorariaubi.LXV. 8* lic- 
narisubi. ib. falvatella ubi. ib. 
Ve*™ fangvinem tantum continent. 
VIII. 11. earum repletio qvae. ib. 
qvaenam attonitis fecandae. XXII. 
2. in vocis fubita ceflatione iecan- 
dae.XXV.3. earum nomine etiam 
arteriae prilcis veniebant. 11. iit 
an iangvinis confervatio compe- 
tat. 24. emulgentes qvomodo ab 
Ariftotelevocentur.X.7. earunL* 
fupervomitus. XXVI.19.XLII. 11. 
jugulares qvae. XXIX. 11. 
Venarum jugtdarium fedio utilis. 
LXI.24. fedionem qvi refpuant. 
25. vulnera non lethalia. 27. ic- 
dionem qvi probent. 28. fedio 
qvando profit. 29. 30. in morbo 
attonito eminentia. 32, 
Vensfettio in vulneribus capitis ad- 
hibenda.XXXH.29. valens re me 
dium.LX.p. folvit convulfioneor 
aliqvam. XLV, 12. fangvinis lu- 
xuriae fuccurrit.LL 3. au- 
Xilv VERBORUM MEMORABIL. 
xilium. LX. 6. praecipuum morbi 
attoniti remedium. 7. attonitos 
'vel occidit vel liberat, ib. LXII.21. 
in morbo att.alia remedia fuperat. 
LX. 17. in morbo att. varie prod- 
eft.20. ejus utilitas. 22. attonitis 
femper convenit. 23. ejus repeti- 
tio qvomodo facienda.LXI. 2. re- 
petita pleuriticis utilis. 22. nimia 
nocet.LXlI.ip. eft remedium ge- 
nerofiiiimum.zp. LXV.50. par- 
cior interdum inutilis. 33. ejus 
qvantitas Medico relinqvenda_.. 
34. ejus qvant. non poteft certo 
definiri, ibid. ejus oportunitas. 
LXIIf. 14. cucurbitulis tutior. 
LXIV.p. innoftro eft arbitrio, ib. 
hirundinibus praeferenda. 2 3. eam 
qvis primum docuerit. LXVI. 3. 
Venena an morbum attonitum ac- 
cerfant.XXIX.20. contra Mithri- 
datem nil potuerunt. LXX.26. 
Venerei humore crudo abundant-,. 
XXVI^i.peftime conccqvunt.ib. 
Veno fi qvinam. LXX. 51. 
Ventilatio ignis animalis qvomodo 
fiat. XXXIII. 4. 
Ventriculi cerebri iunt excremento- 
rum cloaca.XII.8·XIV.3. eorum 
tunica an diflblvi autliqvaripos- 
fit.XHI. 3. nec generant nec con- 
tinent fpiritum animalem. XVII. 
3. eorum obftru&io in cadaveri- 
bus non deprehenditur, ib. fere 
obfervantur aqvae pleni.4. in mor- 
bo atton. non laborant. XXXIV. 
7.1 ό. malediftingvuntur inprin- 
cipales & non-principales. io. 
Ventriculus per qvas vias cerebro 
qvid transmittat. XL.7. XLII.22. 
cur tam infignia acceperit vafa-». 
LXX.jo. 
Venus immodica aliqvibus mortis 
caufa.XXXI.2.3. an inferat mor- 
bum attonitum. 4. potius fynco- 
pen affert. 5. qvomodo morbum 
att. videatur efficere. 6. 
Verba funt naturae placita. V.i. 
Veritati litandum. LVII. 8. idqve_> 
fimpliciter.LXVI.40.magis qvam 
affe&ui. LXX, 94. ejus laus. 
LXVII. 24. crimen putatur»/. 
XVI.2. 
Vtrtigo tenebricola a fangvine. XXI. 
7. abhydrargyro. XXIX. 22. 
morbum att. folet praecedere»,. 
XLII.i. ex haemorrhoide non fa- 
tis fluente paraplegiam fignificat. 
2. ejuscaufae.j.feqq. explethora. 
13. tenebricofa qvomodofiat.20. 
ejus partem affe&am Galeni man- 
cipia ignorant. 23. verus ejus lo- 
cus affedus. 24. qvid fit. 25. a 
qva caufa & ubi fiat. ib. 
Vefalij hifioria de puella hydrocc- 
phalo laborante. IX. 5. XIX.9. 
Vefica qvomodo trahat. XXVI. 12. 
Veficatoria in morbo attonito utilia. 
LXVIII. 1.16. qvibus in morbis 
ί conferant.i 5. qvid faciant, ibid, 
qvomodo agant, ib. an ab Hipp. 
in morbo att. fint ufurpata. 17. 
Vejpa an venenum communicent-» 
pungendo. LXIX. 20. longio- 
rem INDEX RERUM ET 
rem habent aculeum, ibid. 
Veteres breviloqvio funt ufi. II. 2. 
nomina a plantis & frugibus 
tranftulerunt ad animalia.II. 1.9. 
apoplexiam vocaife paralyfin fal- 
fum.V. 5. qvid vocarint apople- 
xiam & qvid paralyfin. 6. non_» 
confuderunt apoplexiam & para- 
lyfin. ib. nilnifi fatis concodum 
evulgabant. XXVI. 26. Medici 
morborum eifcntiam & catifas 
funt fcrutati & ab iis fumpferunt-· 
indicationes fuas.XXXVI 3. eo- 
rum dodrina non facile deferen- 
da. XLII. 17. in qvibusdam erra- 
runt. ib. errores fuerunt profeili. 
ib. eorum fcripta accurate excu- 
tienda. LXVI.11. paucis medica- 
mentis erant contenti. LXX.76. 
Veternus ab hydrargyro. XXIX. 2 2. 
Vetui# an qvid polfint in rationali 
Medicina. XXX. 19. 
Via regia incedendum. XXXVIIL 1. 
c ventriculo ad cerebrum vera. 7. 
ad purgandum corpus breviifima. 
LXX. 30. 
Vibratio qvid. XLIII. z. 
Vilius juvenum & fenum diftant.XX. 
5. ejus ratio unde petenda.LXX. 
Vigili# cruditates cumulant. XXVI. 
27. 
Vinum generofwm caput tentat. 54. 
celerrime tranfit ad cerebrum, ib. 
facit αφωνία* Hippocraticam. ib. 
hauritur ex libidine.ib. male fum- 
ptum mala creat, ib. replet cese- 
bri arteriolas, ib. fa.ngvinem rare- 
facit. ib. vino divellitur, ib. ita 
bibendum ut in craftinum etiam-· 
poifimus bibere, i 8. caput petit. 
LXVI.44. LXXL12. an attonitis 
dandum. LXXI. 1 2. qvando his 
dandum. 13. exhilarat. 14. fpiri- 
tus reficit, ib. ejus dotes variae.15 
attonitis convalefcentibus re&c 
praefcriptum. 17. melliforme qva- 
le. 17,19.22. ejus qvotgenera.18. 
album qvale. ib. gilvum qvale-·. 
ib. nigrum qvale. ib. dulce qva- 
le. 22. qvale optimum praebeat-, 
alimentum, ib. ejus odor qvid fa- 
ciat. 25. melliformeattonitisuti- 
liflimum. 26. molle qvodnam.30. 
mente captis noxium. 40. 
piper# naturam habent maleinvc- 
ftigatam.LXIX.io. qvalesadtro- 
chiicos expetantur. 13. an habe- 
ant venenum. 1 5. an virtutem a- 
lexlpharmacam habeant, ib. ubi 
habeant venenum. 16. earum li- 
qvor mandibularis an venenofus 
& qvando. 17. idem earum liqvor 
innoxie ebibitur, ib. qva partem 
laedant & qvomodo. 18. earum-· 
liqvor maxillaris qvomodo letha- 
lis. 23. an venenum proprie di- 
Aum. 24. cur ingrediantur the- 
riacam. 25. earum vis alexiphar- 
macaubi. ib. earum encomium. 
26, fenedam deponunt qvotan- 
nis. ib. qvali cibo nutriantur. 2 8·' 
an alcxitcrium fint contra venena, 
ib. an lepram poiTint curare. 30. 
«arum VERBORUM MEMORARlt. 
earum vis alexipharmaca cui ad- 
fcribatur. 37. earum caro non cu- 
rat morbos venenatos, ib. 
Vires morbo fradae alium gravio- 
rem non ferunt. LV. 5. earum re- 
folutio in principio non metuen- 
da, nili morbus fit malignus. LX. 
16. attonitorum qvomodo debi- 
les. LXI1.3. qvando contraindi- 
cent. ib. aegrorum qvomodo aefti- 
mandae. 6. aegri venaefedionis 
qvantitatem moderantur. 3 5. dif- 
ficulter cognofcuntur. LXVII. 3 6* 
Medico cognofcendae. ib. qvid.ib. 
in qvibus confiftant. 37. qVSndo 
frangantur. LXX,19. qvot modis 
frangantur. 20. 
Virgines admonentur & notantur. 
LXIV.14. 
Vifcerum & vaforum fubftantia vo- 
catur Caro. XXVII. 31. attradio 
Hippocraticis fundamentis con- 
traria. XL.174 
Vifio qvalis fundio. XLII.24. 
Vifiu inconftantia unde. XXVI. 8. 
7Z/Z#cftin fangvine.LXII.22. corpo- 
ris qvid. 23. animae qvid. ib. du- 
plex.27. 
Viti a eliguntur prae virtutibus.XXX. 
Vivendo ficcefcimus. XIX.4. (2. 
Vocabula graeca in ω^ς qvid fignifi- 
cent.XlI. 12. qvid apud Latinos 
iis refpondeat. XXVI. 28. 
Voces necefiario explicandae. I. 12. 
feqq. earum cognatio anfam de- 
dit confufioni. V. 1. ejus tarditas 
apoplexiae, praenuncia. XL1V. 4. 
aqve ac res diltingvendas funt-,. 
LXX1I. 8 
Voluptas unde* XL.i. 
Voluptuofum qvodnam. LXX1. 30. 
Vomitiones gravidarum innoxiae. 
LXX. 5 2. navigantium unde. 3 6< 
qvomodo illae fiant, ib. corpus 
ficcant & humc&ant & qvomodo 
idfaciant.40.41.42. earum utili- 
tate3.46.47.48. &feq. 
Vomitoria an attonitis utilia.LXVII. 
1. qvando infruitifera 10. anti- 
monialia qvid & unde evacuent. 
4?. qvidfint.LXX.17. qvomodo 
operentur in ventriculo. 41. Hip- 
pocraticavaria. 66. tutiora, ibid. 
qvotuplicia. 67. qvo tempore ex- 
hibenda. 6§. 
VOmitum morbo att. an conveniat. 
LXVII.42. feqq. in qvibus mor- 
bis utilis. 45. inloqvendi & audi- 
endi difficultate timendus, ib. in_» 
attonitis an revulfionem praeftet. 
47. anre&e attonitis praefcriptus. 
LXX· 26. veteribus fuitfamilia- 
riffimus. ib. 5 5. eo faepius uteban- 
tur Graeci & 7£gyptii. 27. fangvi- 
ncus in mutilatis. 3 5. exremotis- 
fimis partibus qvoqve evacuat-.. 
37.38· caput evacuans. 44. in-, 
capitis dolore praefcriptus.44· 45. 
podagricis an profit & qvomodo. 
49.50. circa eum qvae obiervan- 
da.51. ad eum faciles qvi.ib. qvi- 
bus conveniat & qvibus non. 53, 
in attonitis qvibus medicamentis 
ciendus. 58. ex cibis. 6o. reple- 
tioni- INDEX RERUM ET 
tionibus confert. 61.62. repleti- 
one non praefente inutilis. 62. eo 
Graeci bis utebantur qvovis men- 
te. ib. eum Romani didicerunt a 
Graecis, ib. 
F^qvid reqvirat.lV.5. ejus abolitio 
apud priicos an certum habeat no- 
men.7. aboletur vel intercipitur, 
ib. ejus cellatio proprie eft αφω- 
νία· ib. cum privatur aboletur. 8» 
cum aboletur iterum produci ne- 
qvit. ib. in fola cerebri inflamma- 
tione non omnino vel non femper 
intercipitur.VI.6. fonus & fcrmo 
differunt. IV. 3. inftrumenta re- 
qvirat vocalia. 5. eam edentia non 
ftatim edunt termonem, ib. ejus 
fubita ceflatio unde. XXV. 3. 
Ureteres vocantur πο&ι. X. 7· 
Urfa aeqve ac viperae hyeme latent-.. 
LXIX. 29. earum caro vefca. ib. 
Uterus qvomodo trahat. XXVI. 12. 
Utilitates exercitiorum. XXX. 4. 
Vulgus ad medicafterculos confugit. 
XXX. 19. credulum & fuperftiti- 
ofumeft. ib. facile credit oculis. 
24. fana confilia negligit. 30. va- 
nas tedatur promifliones. ibid. 
qvando morbum abiiiTe cenfeat. 
LXX.l cum eo loqvendum cum_» 
dodis tentiendum. ib. de rebus 
bonis male judicat. 94. ejus lau- 
des contemnunt boni. ib. ejus vi- 
tuperationes fpernunt boni. ib. 
Vulnent capitis fola morbum attoni- 
tum polfunt accerfere.XXXII. 3 3. 
3 5. in collo qvando lethalia. LXI. 
P· 
Vulnus capitis ex plaga non facit-, 
morbum frigidum. XXXII. z i. 
Y^ov fangvinis. XVIII.12. qvid 
Hippocrati.XLII. 9.10. qvid 
Ariftoteli.XLV.7. 
nomine qvid intelligat Hip- 
pocrates. XXV. 18. 
Ύτπξ^ολη των ξυμφύτων qvid fit_>. 
XII. 2.3. qvomodo reddenda, ib. 
Ύπεξζολων μέσον fi non obfervatur_. 
ingruunt morbi. XII. 4. 
Φκινόμ^α. in attonitis monftrant 
ven3efcdionem.LX.21. 
ΦΛ^ακόβ«ν qvid Hipp. LXX. 
14· <άω qvid. 25. 
Φ#σις qvid propriilfime. LXX. 53. 
qvid vulgo. 54. 
Φ.%^ qvid. VIII. 2. XXVII.2x.23. 
Φλαν^ν qvid. XVIII. 10. 
Φλεξω^ς qvid.I. 7. 
Φλεβών ^«τρλ^^.νΐΙΙ. 11 .XII. 13. 
Φλέγμα. vid. Phlegma. 
Φλεγμος qvid. XXVI. 21. 
Φλεγματώδες qvid. LXXI.2 3.24. 
Φλί^ονω^ς.ΧΠ. 12. 
Φλίψ ηλ\ ^οχΐώ qvid.XXV34. 
Φλογ^σις qvid. XII. 11. 
Φο^ς voce qvid denotetur. II. 13. 
Φ^νησι^ nomine qvid comprehen- 
dat Hippocr. XXVII. 14. 
Φ^V7^ςqvid. XLIII. 2. 
Φυπς multa fignificat. LXVII. 17. 
Φντ» ά^όαλητω. II. 7· 
Φωνή praefupponit ψόφον.ΐν. 3 · 
Χκίασμα qvid. LXV. 3 2. 
Χολ^ & χολή μέλοοινα qvid Hip- 
pocrati. XXV. 18. 
Χυμός VERBORUM MEMORABIL? 
Χυμός fangvis Hippocr. LXVL 6. 
Ψόφ^ίφωνη qvo- 
modo fe mutuo refpiciant & 
differant. IV. 3.6. deqvibus 
rebus dicatur. 5. eum qvi edit 
non ftatim edit φωνίά. ibid. 
qvid. LXII.4'5»1 
ΛΛ 'μο^ί^τες qvi. XIX, 4. 
qvid. LXI» 4. 
FINIS.