LEONARDI 
DE PORTIS I VRISCONSVLTl VI 
CENTINI DE SESTERTIO PE 
CVNIIS PONDERIBVS ET 
MENSVRIS 
LIBRI DVO. EGNATIVS LECTORI. 
|%®e|] IHIL Erat in 01 Iraria re noflrati pplexu inno* 
; lutuue magis: qhxcipfaprifcopmumerop; 
asllS»j candi ratio.nihil iplicatius olim et dodis hoibu$ 
uifumrcj cu uetere aari argetiq? ufum: numifmata:eopjpre 
cium: deniq? repj pondera: ac mcfuras attigiflent. 
ita plane fadlu ut milleiimu 8C amplius abhinc annu 
res hacc tota maxime neceflfaria & perutilis nfis hoibus aut 
relida:autignorata iit.Et iacuiftet haecfane pars diutius al 
tifiimis oppreffa tenebriSjniii Portius nofter cu 
ri} gloria V icctix iapride flores longe lateq? ter 
ra Italia hodie peruagaf :tu fua laude illuftris rem oblcura 
primus tentare aufus feliciter illuftraflfet.Nec uero uendica 
ta hac Portio nro ut audori palma dodi hoies(vt opinor) 
inique feret.fiqde meminerut illi multos ia anos huic egre 
gio hois iaueto teftimoniu in annotationibus in Tranquii 
Iu meis a me ee tributu.EIhn hic uir cu ceteris artib9: quae 
gde dignx libero lint,ornatus ofb9: tu acer inueftigator 8C 
diliges eap* repsrqua: fuapte natura inuoIuta::cu primu inge 
nio & iduftria explicatas fuerint:magna laude hoi pariant. 
Erit igilf hic tibi libellus ledor optime ftudioiius pcllcgca 
dus.huc tu ut i manib9 frequeter habeas,non folu Portii ip 
fius gfa:cui etia atq; etia debes:uepsetia rei ipfius pulchris 
tudine 8£ frudu uehm.nec ille plane expedatione fruftrabi 
tur tua.Na cuoium cognitio expeieda 
nobis (it:ha?cquoq3 pars minime contenenda.qua qd it fter 
tiu,qd auri argetiq* prifcisfeculis pportio, qui 
puinciaps reguq? Romani maxime Imperii reddi 
tus fiierint:mcnfuras deniq? ueteres omnes ac rerum ponde raexplicantnr.qnod fi hodie in ana altera ne Ciuitate ma 
gni faepe airi iadicati fant aat perite rationes eonf! 
ciant,aut omnem explicandae pecunia* traiicienda? ue ratio 
nem probe calleant (fiquidem in omnibus imperiis pecu 
niaria harc ratio plurimum ualerefemper exiftimatur:ut 
non male bellorum nerui 8C thefaurus efle dicatur) 
quid de Portio fentias i qui breui admodu opufculo ueluti 
in tibi uniuerfum huc orbem (vtita dicam) 
pecuniae depinxerit* ut omittam eum fru$u,que humanio/ 
ris 1 iteraturaenoftratis flodiofi iam maturum ex Plinio, ex 
reliquis percipient,qui ante hac acerbitate 
fua,quod ad hanc partem attinet:ingratus haberetur 8C i*v 
iucunduSjbene V ale. LEONARDI DE PORTIS IVRISCON/ 
fulti Vicentini deSedertlo Pecuniis ponderibus 
& menfaris Antiquis, Liber primus. 
r nTTTirr fn rervm 
ceffaria:&cepifle ratio fubed: 
dc certifiimi autores prodidere: 
W p°ftea emptiones 8C uenditio/ 
Jk | quom metalla iam in hominam 
co^n*tloncm deucniflent: qui/ 
I bus diuerfa poftea precia ipoff/ 
ta funt,prout;quxq? fpeciofa co 
tnoda aut rara credita.aurum nero cur aliis precio 8C digni 
tate: praedet non ex his tantum proceffifle:fed ratione na/ 
torali 8Cex arcanis philofophiae deprompta pleriqj credi/ 
derunr.quippe cum natura: cui nihil perire poteft: in conti 
nua tamen fuarum partium trafmutatione uerfetor:eas me 
rito praedatiores jquachuiufmodi trafmutationi minus obi 
noxiae reperircntunbomines txiftimarunt ut magis defeca 
tas 6C propius ad naturam accedetes: quarfanc 
incorruptibilia fant:& fua puritate ab omni iniuria conuer 
donis praeferuantunCum igitur aurum cui nihil igne depe 
rit nec iitumec flammis corrumpatur:nec in aliam fpeciem 
quo minus naturam fuam retincat:tranfmutari poffit: non 
faci!itate:pondere:colore quibus multis cedit: fed ut perfe 
fiam naturae opus:nedum aliis metallis fed omnibus illius 
partibus dignitate praedandus 8C preciofum magis non im 
tncrko iodicarunt jquibufdam paucis exceptis ut carboneo/ Iis:adamantibus; & aliis non permultis eadem fortafte ra* 
tione uel folo luxu & hominum libidine commendatis* Cu 
metalla igitur ad commercia uetere illo permutandarum 
mercium ufu commodiora m ufu efie cepiffent:una cum his 
ftatim cupiditates 8C earum comites fraudes &auaricia 8C 
eunda fcelera prodiere* Qijae bona omnia 8C commoda 
nis initiis reperta ad malos femper exitus 8i hominum per 
niciemconuerterunt/HincPromethei fabulam originem 
coepiffe reonquom furatum ignem Ioui.f.rerum cognitio*» 
nem 8Cprudetiam ecoelo traxifle: cum in maliciam conuer 
fam animaduerteret:poenituifle illum credi par eft.& aqui 
lam eius iecur cupiditatis fedem 8i caufam inceflanter rq* 
fiflfe non fine occulto & utili myfterio finxit antiquitas*quo 
poenitentiam & poenam obiter fignificaret eius: qui morta 
le gen9 fua illa felici & beata fimplicitate priuafifet. hinc il 
Ia iniqua 8C vulgata metallorum infedatio ueluti malorum 
omnium caufam praeftiterunt; cum iure ac merito nerui rer 
tx 8>C praecipuum naturae opus appellari poffint*prius enim 
ex iis utilitates: poftea comercia repta 
ceri arsfquid utilefquid pulchru fieri fine ferro poteft (i 
ad cedes 8C urbium ex pugnationes QC ad omnia mala hoies 
poftea conuerterejqd eft quod ferro imputetur faeris argen 
ti auri 8L aliorum metallorum commoda ad medicinam 8C 
alios neceftarios ufus longum effet referre: fi ex cupiditate 
tanti boni orta eft auaricia & inde omnia mala cur metalla 
infedamur i fed illis omiffis: non ne commercia dt horni* 
num conuentus his praecipue conflant ? non ne mutuo ufu 
fiC confuetudine difciplinae 8t artes inuent^fex quibus pru* 
dentia:iufticia:pietas: & reliquae uirtutes originem traxe* 
re;non neciuitatibus & oppidis fabricandis occafionem preftiterefprofedo quod inte!ligarit:qaod cognofcat:q<J 
a feris diftet: di deniq? quicquid boni habeat mortales:prq 
tnaiori parte metallis accoeptu ferre poffunt. quod nonfo 
lum ratione:fed etiam exemplo iam domelfico demoftrarf 
poteft.Qjianto minus aferis fuis; di aliis 
nuiufmodipaulomitioribus q a nobis differunt homines 
illi in extremis mundi partibus ab hifpanis nuper inuentif 
cur cum eandem faciem di membra habeant non eofde fen 
fus di iudicrafNon has differetias natura feeit.cui faris fuit 
hominum genus ad percipiendas difciplinas idoneum ma<# 
gis q caetera animalia procreare.ipli homines mutuo ufu fe 
inuicem docentes quod quifcg fciret: prudentiores effedi 
fuftt: fient aliquando di illi poftea mali: ut nos: di eorum 
malicia non commercia metallis contrada erunt in caufa: 
Qjiibus fublatis omnes quidem artes: mores :difciplinae: 
& eunda bona una deficerent: Scitius nos illis homini# 
buspene feris limiles: q nobis illi efficerentur. Sed Ion* 
gius fortaffe q decuit: euagarus fum: ut diluerem immerw 
tam calumniam praecipui boni:Ad propofita nunc acceda* 
metallis primo teretibus ut uirgu!is:uel in la<# 
titudinem diffulis poftea ad reprimendas adulterantium 
fraudes (ignaris \ comm rciis uios fuifte mortales fatis con 
flat.quibus diuerlis imaginibus imprefiis hominum di anu 
imlium:ut fagittarii;noduar:& aliarum rerum diuerfa 
mina impolita funt:ut Darici Philippei a regibus.a ponde 
renumero 8C rebus imprefiis graecis drachmae :Tetracini: 
oboli:m!nae:latinisDenarii:bigati:quadrigati:feftercia di 
generali uocabulo numi:feu pecunia appellati fune. 
rum nominat precia adeo iamuoluertibus feculis in de*# 
fuetudinera abierant;ut pauci quid denarii;min*; talenta: pauciffimi qd feffertia :*uel forte naIli(ab(Tt aerbo inaidia) 
noflro amo !Qtellfgerent:ita at fcirent pecuniis noftri tem 
poris qaom ftipedia militam: red# 
ditas: 8£ thefanros populoram tC regam tributa gentibus 
impofita: conditiones federamjpriaatopj diaitias* 
fas a:dificioram:denicg precia teram apud antiquos audo# 
res pofita: unde multa in exemplum & ad noftram inftita# 
donem trahi pofiuntjcognofci maxime operaeprecium ar# 
bitrarerjquid in hac materia confufa 8C difficili inuenerim 
utilitate rci:dC multorum (limulis impulfus qualicuncf fli# 
Io tradere conditui: cum in huiufmodi rerum cognitione 
non ftili gIoria:fed inuenti utilitas cenferi foleatjeocj ma# 
gis in hoc quia in difeatiendis his nedum pecunias fed pbo 
dera antiqua obiter quoqj excutere &noftris conferre ne# 
ceffe fuit.Quibas liquorum dC feminum menfurx facillima 
difquifitione elici 8C cognofci poterant: quod maxime le# 
gentibus utile 8C iocandu fore pataui. His paucis praemii# 
iis: quae profeffus fum:aggrediar. Diuerfi ponderis & no# 
minis faiflfc taleta apud antiquos fatis condat: Egyptium: 
phocnicium:babyloniam:& aha qaop: rationes pretermifi: 
cp ad ea quae didurus fum: non multu conferre exiftimaoi. 
fed duo prarcipae in afu (uiffemidelicet maius euboicum ap 
pcllatutmquod in fe habuit mnas quas latini minas dixere 
o&oginta: dC Atticum quod fexaginta: mina in fe habuit 
drachmas centum.Drachma fcrupulos tresjfcrupulus obo# 
los duos:obolus filiquas tres: Libra romana quam eandem 
fuifTe qua nos utimur nedum coniedura: fed uera computa 
tione puto me reperifte: uncias in fe habuit duodecimmn# 
da drachmas odo:& iic libra drachmas nonagintafex: Vo 
ci*$£ Drachmas in numero noftrae antiquae librae conne niunt:qu?a totidem noflram libra conflituunt: Drachmas 
uero,# uncias antiquas noftris conuenire duplici argumen 
to # utroq? probabili:# quafi demonftraciuo puto depre* 
hendiflfe:cum apud antiquos:& noftro aeuo drachmam eflfe 
odauam partem uncia: conflet# denarii anriqui:quosfre 
quentiores pondere drachmae fuiflfe iferius apparebit: nuc 
diuerfiffimus in regionib* reperti odo noflram (ficuc # an 
tiquam unciam)et nonagintafex libra impleant. Praeterea 
ficut uncia noflri temporis charados.cxliiii.continet: quo 
pondere fere minimo monetarii,# aurifices nunc utuntur. 
Drachma uero quae eft odaua pars unciae carados.xviii.ita 
antiquam unciam & drachmam totidem filiquas: ex com* 
putatione pmifla apparet habuiflesSiliquas uero antiquas 
noftris charadis conuenire # nomine/ # effedu omnibus: 
qui experiri curabunt conflare profiliquafe 
tnina illius pomi fiue frudus que Graeci ceratiu,Noflri vul 
go nunc charobam appellant accipiebant: # inde grarco 
corrupto uocabulo profiliquis charadi nomen in ufa efie 
coepi fle librando deprehendi / quia eiufdem funt ponderis/ 
(i femina pleniora/# matura/# non flaccida,# exhaufta eli 
gantur:Sed Romani in metionepecuniae:# maxime fefler 
tii / ut inferius demonftrabitur.Mina.f. pondo inferius 
clarando: # non fua libra communi ufi funt / ut in numero 
rotundo: uidelicet drachmarum centum / ut talento / # 
ftertio conueniret. Libra Attica i fe habuit drachmas.Ixxv. 
quae poftea in pondere aliarum rerum in fuo flatu perfeue* 
rauit:in pecuniis uero ut fine detrimento creditorum debi 
tores fubleuarentur / ex decreto Solonis ad centum drach* 
mas excreuit:# Mina appellata fuitfuc plutarchus in eius 
uira}Ha;c quae de caleto / mina # aliis ponderibus fuperius dixi / fi quis exquirere uoluerit/praeter eatquae fparlim apud 
audores reperiuntur ordine omnia in tradatu metrico dc 
ppnderibus in uolumine Prifciani ifertouideri poteft.Pon 
dera antiqua noftris conferre meus labor fuit/ quae ad decla 
rationem feftertii / utneceflaria praemili: Athenienfes ali/ 
quando non folum diuitiis / celebritate / potentia: fed etia 
bonis artibus/difciplinis/ moribus/inftitutis/& maxime po/ 
litia: & elegatiafloruerejquos Romani potentiam adepti 
cognofcentes caetcris praftare gentibus/inmultis imitati 
funt diuerli ponderis:ut dC aliae gentes argenteum numum 
iignauerunt / dc drachmas / dC tetracinos a pondere cogno/ 
minatosjfed ia praecipuo ufu habuerutjnummos pondere: 
6C nomine drachmae: 8C alios diuerli ponderis effigie no/ 
duae fignatos:qui adhuc frequentiores in ruinis:& apud au 
dores maxime graecos in mentione pecuniae reperiuntur; 
dC in praealegato tradatu fit mentio:# Plutarchus defigna 
tis effigie noduae in uita Lffandri / 8C alibi de drachmis at/ 
teftatur/Romani rudi aere primum /fed poftSeruium Tui 
lium regem lignato uli funt:ut alles qui primum librales te 
fte Plinio/ loco inferius adducendo:# Gellio libro.xx.cap. 
primo urgente bello untiales cum nota Iani bifrontis:# ro 
ftrinauis: SC alii effigie pecudum / unde pecuniae didaefi/ 
gnati fueruntjcuius not#. 81 ponderis antiquiflimos 
appendi. Argento lignato uti coepifle Romanos quinc$ an 
nis ante bellu Punicum atteftaf Plinius libro.xxxiii.cap.iii, 
dC quia nummus argenteus pro decem libris aeris permuta/ 
batundenarius appellatus eft pro quinis quinarius: fefter/ 
tius pro duabus libris # femiffe: Sed quum poftea afifes vn 
ciales fieri ceperunt placuit denarium proaflibus.xvi. Se/ 
fkrdumproqiiatuor permutari/#licfempfeftertius fuit quarta pars denarii, quem tamen (ut nome (Tgnificat) in ftf 
pendiis:& apud audores in mentione pecunia: iemper pro 
decem aflib9 receptum fuifife Plinius locofuperius addudo 
teftaf; & Plutarcbus in uita Camilli quum lcribicei poma 
indidam a Populo.xv.affium: declarat eam fumma.M.D* 
drachmas conficere. Liuiuseodeloco.xv.mill.grauis aris 
fuifle danatum:# Liuius in adis Seruii Tullii regis in men 
tione cenfus fcribit primam claflem ex iis;qui centum mik 
lia ieris: uel fupra cenfus habeiet.Secuda ex iis;qui a.lxxvv 
millibus uf<$ ad cetum millia. Dionytfus Halicarnafeus eo 
dem loco fcribit primam claflem fuifle ex iis, qui cetum mi 
uel fupra haberet in cefu: Secudam a decem drachma 
rum millibus/quas fumma eadem efluicg ad.lxxv.minas* 
Item Liuius libro fexto primas Decadis lcribic Camillo 
datori per Tribunos Plebis quingentopzmiUiu asrismuk 
dam indidam: fi quid pro didatore egiflet.Plucarchus ea 
demfcribesquinq? myriadum drachmarum argenti poena 
indidam:quas fumma quiquagmea millia fignifl# 
cat:quas decies multiplicata quingenta millia aeris efficiet: 
& ex hiis,& reliquis: quasfequutur appareuquom apud au 
dores poena uel prasmium grauis asris repentur femper in 
telligi debere de affibus qui.x.fingulos denarios reprefen* 
tabane: et denarios pondere drachmas in frequennori ufu 
fuiffejquos ut alfes uariante tempore mores uario 
re figaatos:et tandem ad imitatione in Drachma 
refedifle opinor.Denarium Romanum:fiue Nummu arge 
teumreperio aliquando fuifle pondere drachmas adieda 
parte tertiaret fic fcrupulorum quattuor. Tres.n.fcrupuli 
faciunt drachmaiet ifte denarius ad computatione Taleci 
magni conuenit:quod erat minarumjxxx.ee librarum Re* manaramdxxximetvnciaratiuiii.etlic eodem modo fex 
millia huiufcemodi denario^: qai fcrupula continent quat 
tuor / faciunt taletum maius / quo eorum qui Drachmae lint 
pondere / talentum minus / quod erat minaram Jx.et.lxxii. 
huiufmodi deinde lignabantur ex libra argetiset de hoc d« 
narii quattuor fcrupulorum intelligitLiuius libro quarto 
Decadis quartas j>pe fine: quu dicit lignati argeti Jxxxiiii, 
fuere atticorum tetracinorum / trium fere in lia* 
gulis eft pondusjeum tetracini dicantur a quattuor drach# 
mis: et lic fcrupulorum duodecim: et cum finguli tetracini 
efTent ponderis trium apparet denarios aliquan 
do fuifle ponderis quattuor fcrupulorum. addi/ 
to fcrupulo:Alium fuilfe et frequentioretn / ex quibus mul/ 
ti antiquiflimi adhuc reperiuntur,poderis paps ultra drach 
mam: adeo cp in qualibet uncia drachma comminueretur, 
et lic ex uncia denarii feptem: Et de hoc credo intellexiflfc 
Plinium libro.xii.capitc ulrimo,quum fcribit/drachma At/ 
tica fere denarii argentei habet pondus :fed it a expref/ 
fe exponit Cornelius Celfus libro qaarto capite*xii,dcra 
tione pondeps / quum dicit in uncia podus denarii feptem: 
et huic computationi conuenit au&oritas Plinii,quem Hcr 
molaus uitiatu credidit libro.xxxiihcapite.viiij fine quum 
dicit lufium effe ex libra argenti.Ixxxiiii.denarios lignari: 
quem locum Hermolaus ut uitiatum correxit,et tamen li re 
dc compuretur q? in uncia lit pondus denariorum feptem: 
Ex duodecim unciis,et lic ex libra potuerut lignari.Ixxxiiii, 
denarii, deniq? crefcente auaricia ad imitationem Grarcop 
pondere drachmas denarii lignari ceperuntset ii frequentio 
res apud authores,et in ruinis:et inthefauris paflimrcperi 
untur, et talento / et minas / et feftert io magis conaeniufltt fcx quibus plurimos antiquiffimos,et diaerfis notis fignatos 
diuerfiffimifq} in regionibus repertos uidi,et appenfos om 
bes ponderi drachma: conuenire deprehedi:quod maximi 
failTe conie&uram Romana: iufl itia: regi Taprobanes Pii 
nius atteftat" libro. vi.capite.xxii.quum in captiuapecunia 
denarios pari pondere: et dmerfarum imaginu reperiflet: 
et fi magnitudines:et non imagines in libris impreffis cor 
rupte legatur: tamen in antiquiflfimo manufcripro imagi* 
nes dC non magnitudines legi & re&e:& hos fhifle proprie 
denariosmel magis commanes attefiatTiaius libro quarto 
Decadis quartae: V Itra q? frequetiores adhuc 
reperiuntur;& inferias aathoritate aliorum comprobabif, 
quu fcribit Achaeos a Flaminio admonitos redemifle fuos 
itali generis per totam Achaiam:eamc$ redemptionem ce 
tum talentis ftetifie Achaeis:quum quingetos denarios pre 
cium quod redderetur dominis £ fingulis feruis ftatuiflTenr, 
tnilleM.dC ducentos ea ratione Achaia habuit: Quod fi re* 
fte computetur conflabit talentum .lx.minarum: 8C fic atri* 
cum fex millia denariorum continere. Idem Liuius fi cu Plu 
tarcho conferat" comprobabit denarios: 8C drachmas eiuf* 
dem aeftimatiomsfuine:cum alter ipforum drachmas,alter 
totide bigatos Badio Nolano a Marcello donatos referat, 
8C Appianus libro tertioferibit O&auium quingetas drach 
mas ueteranis,quos ex municipiis collegerat promififife.Ci 
cero idem exprimens totide denarios dedifle feribie in epi* 
Hola Sexta librofexcodecimo ad Atticu:& in alia ad Qtjin 
tum fratrem:# in aliis locis clare coflatridem Plinius fi re* 
fte,# no deprauate legatur, atteflatur lib.xifcap.xv.quutn 
exprimit tertiam partem minae denariorum.xxxiii. habere 
podus(at in codice manuferipto legitur) quamuis.xxxviiin corrupte legaf in ipreffis: cx tribus his generib9 
primum in aliud nomen tranfifletuel indefuetudine abiifTe 
reor:Ex duobus fequentibus aut utru<j in tertio mutatum: 
aut retenta eftimatione pondus iminutum:& in totu drach 
ms ad*quatum:ut talento & feflertio examuffim conueni* 
rtt:& fi aliqui maioris:aut minoris ponderis numi antiqui 
argentei reperiunturmon denarii:fed extraordinarii exilii 
mandi funt:(ut etiam noflro *uo fignari fcimus)De fefler* 
tio multum inter do&os h*fitatum: pauci nomen / nulli(cp 
fciamjadhuc fignificationem intellexerunt. Et Hermolaus 
noflr* «tatis [iteratur* folertiffimus indagator pro incom 
perto fibimel aliis aliquando difeutiendum reliquit: qagd 
tandem illj,& multis aliis do&iflimis uins? qui hoc ignora 
runt:dodlrina 8C ingenio longe impar excufli: et duplex ee 
feflertfum obferuaui: maius / & minus / quid inter fe differ 
tant declarabitur. Sed quia alterum ab altero uel nota / uel 
adie$ione apud authores dignofeatur: non dum mihi ple* 
ne fatiffacio) quia codices Synonimo corupti non bene 
poflunt obferuari: cum eodem nomine:8£ uocabulo res di* 
uerlifiima exiftimatione reperiatur: quo nunc legentes;S£ 
forte olim feribentes hallucinati funt. Sed cum fellertiutn 
neutro:# uirili genere: # cu adiedione numi:# fine:apud 
authores inuenerim/ualdeopinor(li libri eflfent finceri)hac 
differentia dignofei poflfe:qp uirili genere: # cum adieftio 
ne nummi de minore / # fic arris/ qui (ut infra decl arabitur) 
erat quarta pars denarii / ut feflertius nummus:neutro aute 
#fimpliciter politum / ut feflertium de maiore / # argenti 
debere: Et h*c differetia potefl elici, ut alia ommit 
tam, ex uerbis Gellii qui libro.ii.cap.xxiiii. dicit feftertios 
trecentos incoenam infumere ius efle / # intelligitur tunc de minoribus:# Tranquilli qui.C.Ca:f.feftertios.CCC Jc 
gaflfe uiritira: # de minorib9 confiat hdkxiffc ex fumrna, 
qua: nimia eflet, fi tot Seftertia Po.Ro.uiritim legaCec: # 
authoritate Plutarchi in ukis Antonii; # Bruti / dum facit 
mentionem de eodemmet Legato Cari*. #.lxxv.drachmas 
unicuiq? ciui Romano legafie dicit;# claru fit.Ixxv.drach#» 
mas:# fic denarios.CCC.fefiertios reprasfentare: cum fe*# 
ftertius fit quarta pars denarii: # Cornelius Tacitus h> 
bro.xvii.fcribit poft feditionem milites triV 
clinium irruperunt/Othonem quina millia nummum fim* 
gulis donaffe: Plutarchus in uita Othoniseadem fcribens 
M*CC.# quinquaginta denarios dedifle/ qua: eft quarta 
pars quinq? millium. Et Varro de lingua latina declarado 
leftertium mafculino genere ponit: quib9 exemplis:# aliis 
inferius in maiore dicendis # multipliciter adduci poflent, 
fatis apparet Seftertium asris fere femper uirili genere # 
cum adie&iotie /uel nuda appellatione numi:argenti uero 
neutro:# fimpliciter politum reperiri apud authores: fed 
quia aliquado confufa reperiuntur:credouitiofcr;ptorumr 
adhucnolo affirmarefuperius adduda,neuitia librorum 
mihi pro infcitia imputentur:fed fatis fit admonere cu in*# 
tcrfe tantum differant, ex precio facillima coniedura co 
gnofci poflfe de quo feftertio authores itelligcre uoluerint. 
Succurrebat etiam antiquos figuras Seftertii aliquam nota • 
fortafTe addere confueuifie / qua maiora a minoribus fefter 
dis poftea quum per infcitiam appo / 
ni defiilfet inde obortam confufionem:# hxc fedet fenten 
tia:Seftertius igitur ut a minori incipiam tefre Plinio libro - 
xxxiii.cap.iii.# Varro libro quofupra:# aliis/di£ius quafL 
femitertius: uidelicet cp femis tertio locomel tertia: libra: - poft: duas poneretur:# hoc nomine ititel!:gebatar pondus 
duarum librarum adie&afemi / 8L ideo hac figura ITi fcriV 
bebator: uel hac ITs / ut ea intelligeretur duas libras inte<* 
gras fuiffe adie&a femi:# fic pro quarta parte denarii:cum 
primum denarius argenteus pro decem aftibus seris permu 
taref;# de hoc intellexit V arro de re ruftjca lib.iii.cap.iu 
dum fcribic quinq? millia turdorum aenifie denariis ternis: 
ot Sexaginta millia ea pars reddiderit: SC intelligit de 
ftertiis(ut conflat exfeqaetib9)# in libris fcriptis apparet 
figura lTi:cumuero quinq? millia ternis denariis 
Unguli uenierint /# totafumma effet denariorum quinde* 
cim mfllrana:fequif qp harc fumma quater multiplicata fexa 
ginta millia redderet,! tem de hoc manifefle intelligit Qu 
cero in Verrina quarta in oppofitione frumenti aeftimad: 
abi apparet ternos denarios feftertios.xii.aaluifTe:# fic 
Seflertium fuiffe quartam parte denarii: # in legato Caef* 
fuperius adduco: # aliis pramiffis.Ite ex locis collatis Pia 
tarchi i pricipio uitac # Plinii Iib.xxxiii.cap.xu‘ 
Dum atrobiq; fit mentio diuerfis nominibus de aeflimatio# 
ne delphinorum aureorum: # in uita Syllae i principio feri 
bes mille numos drachmas. CC.& quinquaginta ualuifle: 
Kex Lampridio in uita Scueriquum fcribic milites dena 
millia popofcifTc exemplo cor qui olim Augaftum Ro# 
mam deauxiflent/# Appianus libroJii.fcribit duo millia 
& quingetas drachmas illos recepifie.Et Plinius lib.xxxjii» 
cap.iii.manifefle dicit / adeo cp non indiget difquifitione: 
ex quibus fatis conflat Seflertium nummum / fuifie quarta 
partem denarii / # drachmam denario conaeniffe:fed diffl 
cultas fuit in maiori Scflcrtio: quod a nemine authorum 
declaratam cx diuerfis fuit ncceffe elicere: & excufii tadem ad exemptam illius minoris maius fuifle repertam /# ficui 
illo duas libras # femis aeris/ ita maiore tantumdem argen# 
tijuidelicet duas minas # femis/ # fic ducentas # quinqua; 
gita drachmas,uel denarios repraefencari: Ec fi forte cui da 
bium faceretjq? duae librae Romanae: # Semis ducentas / # 
quadraginta,# non quinquaginta drachmas efficiant / quae 
ad Seftertium maiusme infra dicetur:requiruntur:ut hoc di 
fcutiam / obiter dedarabitur:quid uehnt figniiicare autho* 
res:# maxime Liuius: quum dicit podo mille:# reliquatio 
quo multos uidi halitare / Sciant igitur, qui hoc ignorant: 
Romanos in plurimis / # maxime in hac parte Atticos imi 
ta{ps / ficut illi in commertio omnium aliarum rerum fua li 
in argento uero mina / ita ipfos in aliis 
rebus communi libra.xcvi.drachmarum in mentione pecu* 
aiae fere pondo indeclinabili ufos fuifle,quo centum dracb* 
mas ad exemplum minae repraefentari fignificabant:# ideo 
in Seftertio non libra:fed pondo intelligi debere:# fic.cc, 
# quinquaginta denarios:quod ex multis # maxime autho 
ritate Plutarchi # Liuii / fi loci conferantur/ comprobabit"; 
i quibus de eade re loquunt". Liuius dicit Eabiu podo bina; 
# Selibram pro recuperadis captiuis. Plutarchus in eius ui 
ta ducentas / # quinquaginta drachmas: # fic Seftertium 
perfoluilfe / uidelicet duas minas:# femis: # fic ducecasj# 
quinquagita drachmas,uel denarios; Et clarius demonftra 
tur authoritate Pompo.lurifcpafulti in titulo de auro # ar 
gento legatoin.L.quae incipit.ScribitQ^uintusMutius. 
His premifiis: cp Seftertium maius:# fic argenti ducentos 
# quinquaginta denarios in fe haberet ex inferius dicendis 
clare conftabit:# primo ex etymologia uocabuli :utfupe* 
rius declaratam fuitXcp in fe habeat duas libras # femis ar genti/ut minor aeris: 8C authoritatc Auli Gellii libro, v.ncv 
dium Atticarum cap.ii.quumfcribit equum Bucephalum 
cmptum.xiii.talentis:# computando dicit.xiii.taletamis 
noftri fumaeft Seftcrtia.ccc.&.xii.qua: fi rede computentf 
ex his:qncT fuperius dixijconftabit lingula feffert ia.ee. & qn 
quaginta denarios in fe habere:qu£ treceties/ & duodecies 
multiplicata lxxviii.millia fumma.xiii.tale 
ta repraefentabit tribuendo lingulis talentis fex millia dena 
riorunijUt fuperius authoritate Liuii de talento demonftra 
tum fuit. Confirmatur Plutarchi authoritate in uita Fabii: 
quum fer ibit Fabium didatorem uouifle.ccc.xxxiii.Sefter* 
tiajtotideqp denarios addita tertia parte pro mulicis foe/ 
daculis facicdis: 8C poftea addit hoc caput eft odo Mvria 
des drachmarum:# drachmae.iii.mille quingentae odogin 
ta tres:# oboli fumma fi Seftertium pro ducena 
tis # qnquaginta drachmis: # fic denariis / accepta 
computatio Seftertiorum / fumma: denariorum ufq? ad obo 
los conueniet.Et ex his locus Liuii in hoc corruptus corri/ 
gi poteft. Idem alio in loco cftedit Plutarchus in uita Mat 
ci Antonii inprincipiojquum exemplum eius liberalitatis 
exponens icribitcuidamexamicisdari iuflerat duo millia 
# quingentarQjiod Romani decies Seftertiu uocantrquae 
compntatio.ccl.denarios pro lingulo Seftertio refpondet: 
Ad hoc probadum accedit locus Traquilli in uita Catf. ubi 
loquitur de praemiis ueteranis militibus promiffis: et bina 
Seftertiajquaein initio ciuilistumultus promiferar, ct reli/ 
qua. Appianus librodi.fcribens de Seditione Placentina di 
cit quinas dedilTe minas in initio belli ciuilis promiffas: Ex 
quibus apparet eandem fummam promilifle diuerlis nomi 
nibus politam apud diuerfos authores: et Seftertia lingula CC.ct quiquaginta denarios aalui{Te?uidelicct duas minas 
et femis.Predida comprobabit computatio Seftertiorum 
traditorum Scaleno ad corrumpendum iudicium moratio 
ne Cluentiana: et clarius in epiftola Ciceronis.xiiii.libro 
quarto ad Atticum:quum fcribit candidatos Seftertia quin 
gena apud Catonem depofuiffe.Plutarchus in uita 
nis fcribit.xii.raillia; et lemis drachmarum: quae fumma fi 
in quinquaginta partes diuidaf «cc.et quinquaginta drach* 
mx in una quacj parte reperientunet fic.xii.millia; et quin 
genta: drachm» quingena Seftertia efficient;ex quibus de4 
claratur locus Iuuenalis non bene intellectus / qui in Satyra 
qtyirta hoc confirmat:quum dicit:Mulum fex millib?emit: 
asquantem fane paribus Seftertia librisjQjiia quu dicit fex 
millibus intelligit de Seftertio minore.l.aeris: et de quarta 
parte denarii/ cum poftea dicit; fane paribus Se 
ltertia libris, Intelligit de maioreret fic argeti,uidelicet q? 
tnulus tot libris penderet;quot Seftertiis maiorib9 emptus 
efTetjquia fex Seftertia maiora milletet quingentos dena** 
rios reddunttqui quater multiplicati fex millia 
minorum repraefentabunt:Ex his uerfibus Iuuenalis opinio 
aliquorum omnino confunditur putantium unicum tantum 
Sefcertium reperirfSed cum adiectione numeri mille fem * 
per debere fcribi/etintelligijquianuilibi reperitur mulum 
lex millib9 libris pepediffe;et pro miraculo Plinius refert; 
unu odo Claudio donatu:qui forte ide fuit; de quo 
Iuuenalis mentionem fecit;quia illa additio numeri mille, 
nec in hoc loco/nec in alio/ ubi reperitur Seftertium car<* 
mini infertum poteft conuenire; et in aliis locis fatis 
ltatfuiife duplex . Accedit ad comprobationem Sefrertii 
computatio pulcherrima Ciceronis in Adione tertia in Verrem prope flnctt,qaam ex libellis poblicanorum con* 
cur detegere Verris furta:quae cum mihi naturam huius ad 
oerbii duodecies praecipue demonftrauerit/qniddeillius, 
& aliorum fimilium fignificadone ut decies:uicies; & reli* 
quorum ha&enus obferuauerim hinc fumpta occafione obi 
ter antecf ad computationem deueniaro proferre Jibetjquac 
aliquando fuum tantum numerum referre / multoties p cen 
tum millia multiplicari apud authores reperi: & cum eiub 
dem uocis SC Synonima legantur/qua rationCjUel nota tani 
tom differant adhuc mihi non bene fuifie compertum inge 
nue non infieior.Sed eum ingenui fir/fi quid boni perficere 
non pofiumus/Saltem uoluifie prafeferre fatis erit mihi ho 
tpini negociofiffimo/ dC alia profeffioe difrradoi Alteri cui 
QCium,& ingenium magis fuppetat occafione praftare per 
flcienduquod inchoaui.prima differentiae obferuatiofuit, 
cp in pluribus locis inueni huiufcemodi aduerbia $ quae cum 
ad multiplicationem alterius numeri appofira fuerunt fuS 
tantum numerum referre / ut decies centena / decies milies 
na / quum uero ad deiignandam alterius rei quantitatem do 
perfe reperiunf / per centum millia multiplicari: ut decies 
Seftertium decies talentutpide utracp fignificatione mult* 
funt exempla apud authores / ea tamen folu adducam / quas 
Computationibus deprxhenfa negari non poffunt. De pri* 
ma multa in Arithmetica Marciani Capella in pluribus Ia 
cis?& maxime infraferiptis in cap.de Hexade in fine ubi co 
putaturscp duo decies feptuagena bina.Dccclxiiii, reddant 
pariimpari in fine.Et capite fequenti in fine. Ite de per 
fe compofitis / & in aliis computationibus fequendbus i & 
ne folus Mardanus fit author: Macrobius accedat in comi 
m&ario de fomoio Scipionis in computatione annop cius alcae ibi per fepties odies Solisanfradus/qaam fumraatn 
Macrobius fc ibic quinquagintafex referre:# lic odies: # 
fepties fuum tantum numerum referunt; Et fupra ubi dicit; 
decies feptem; uel fepties decem reddunt feptuaginta* 
Item ex Plinio multa poflunt adduci:ut in lib.xiiii. cap.iiii* 
ad finem/loquendo de uinis ibi Maroneum uities tantum 
addito aquae mifcendum Item libro.xxxi.cap.ii.ubi duode* 
cies in fimplici fignificatjone. Item eodem libro cap.v.ubi 
quinquies / # i V arrone de re ruftica cap Jxiiii.loquedo de 
amurca:# in Columella in pluribus locis:# maxime in de* 
tnenfione agrorum.De alia item figmficatione etiam plu* 
adduci ex Tranqllo:Cornelio Tacito;# Plinio; 
# aliis authoribus obferuata: Sed Cicero mihi fufficiat in 
Philippica fcda:# in loco fuperius addudo, in quo compu 
tatio nullam dubitationem re|iquit?duodeck$ per centum 
millia multiplicari debere:Sed ga differentia de qua fupra 
non bene eomprohari uideturjcogitatio ad aliam tranfceq 
dic/ quod forfaffe apud antiquos hac adueibia npn 
dem uoce,ficut noftro feeulo proferebantur: Sed quum per 
centum millia multiplicari debeant/ non decies/duodecies/ 
millies/fed deciens/duodecjens/ milliens iterpofita litera/n/ 
proferebantur;qu*poftea forte per infeitiam defiit inter# 
poni(ut in pluribus didionibus antiquis contingit imutari) 
exempla habeo huiufmodi didionum: ii codices funt linee 
ri: in Varrone de ligua latina;ubi tradat de numerisjibi 1$ 
gitur#Hoc decies huius dedens fi corrupteiuel aliud inten# 
dens iudicium fit penes legentes.Jtem in Afconio pedjana 
in expolitione fecundae adionis in V errem / ubi excqfat Cy 
in diuinatione dixerat V errem millies Sefter# 
BP cxpilaSefiuadioQe uero legif millien^ & non millies utrum ucro refle:aut corrupte non cootedo* 
Ha:c uolui dixifle,ut omnia qux in hac mareria ha&enus ob 
feruaueraro:profcrrem:lllud magis opinonapud antiquos 
h*caduerbia aliqua nota:feu figura addita difereta fuifiTe: 
qua iimplicia a multiplicatiuis iftius generis dignofeeban# 
tur:qus quum poftea:ut in multis aliis per infeitiam appo# 
ni defierintjnobis indeconfufione:& ignorantia irrepfifle, 
ut potius conie&ura q ratione cognofcantur:Sed iam fatis 
mihi de aduerbio duodecies: Ad Seftertiu: & com# 
putatione Ciceronis reuertar:qui in loco iuperius addu&o 
intendens ex libellis publicanorum detegere Verris furta, 
feribit in eis deprehendifle ex uicefiima portorii teyi nomi 
ne Verris / publicanos Seftertia Jx.perdidifTe> 
8C de maioribus intelligedum: QC Inferius ex portorio argu 
mentando infert res ipfas exportatas duodecies Seftertiu 
valuifie:& intelligendum de minoribus / fi illud duodecies 
f jum tantum numerum referret:argumentum non procede 
eet:nam abfurdifumum efiet plus fui fle ue&igal/q mercata 
rannft per centum millia multiplicet'/ exeomputatione for 
tiffimum elicitur:& Seftertium comprobatur:Nam Sefter# 
tia.lx.argenticomputandofingulis.cc.&quinquagintade 
narios.xv.millia fumma fuit porcoriitfeu uc 
ftigalis rerum exportatarum:qui uicies multiplicati trccen 
ta millia efficiet, bx his: qu* dixi:clarum eft Seftertiu aeris, 
8C fic minorem eflequartam parte denarii:hacratione.ccc. 
millia denariorum quater multiplicata duodecies centena 
milliaSefterciorumefficient. Volens igitur Ciceroexue# 
«ftigali pretium rerum nomine Verris exportatarum: quas 
omnes prouinciliabus extortas uultintelligi arguere. Seri# 
bie fumma portorii ex uicefima adtimarianis.lx. Seftertia, # (lcdenarios.xv.millia fuifie precium rcram aicies multis 
plicatum.ccc.milliadenariorarn: # Gc duodecies centena 
millia Seftertiorum minorum:quaefumma ad nodras peca 
niasrelata(utclarius demondretur) inrelligi debet preciu 
necdigalis fuifie nodrorum aureorum mille:# quingenrope 
rerum uicies pluris «(limatarum triginta millia: # tantam 
fummam expilafie Verrem Cicero ex prarfuppofitis conaC 
arguere:# fic locus erit claras:# Sedertium comprobabis 
tur.Exhifcj? multi alii corruptifiimi in illis asionibus alis 
quando corrigentunquos nunc nofai pertentarerquia fum 
m« (impliciter pofitaenon poflunt cum aliis computando 
deprehedi:#in hoc loco addatur locus Ge!lii:qui multipli 
citer huic meae commentationi fuffragatur:qui alio in loco 
# taletum :# denarium: # utrunc$ Sedertium obiter decla 
rat libro quarto cap.xvii.fctibens Ariftotelcm libros Speu 
lippi Philofophi rribus talentis emifle: # declarat ea fums 
Iliam ede nummi noftri / duo #feptuaginta mi II i a. Huic co 
putationi omnia:quarfuperius dixi conueniut:Videlicet ta 
lentum Atticum efie.Ixdibrarum:# fex millia denariorum, 
# fic tria talenta dece #o&o millia denariop: conficient. 
Quaefumma quater multiplicataJxxii.millia numum Ses 
ftertiorum minorum: eademin.lxxii. partes diuifa: quaes 
libet pars.cc.#d.in fe habebit:# fic totide Sedertia maios 
ra efficient:# quum fcribit Platonem decem millibus dena 
riorum libros Philolai mercatum/eos cum drachmis conue 
nire attedatur:cum alibi reperiatur illos cetu minis emifie, 
quae dece millia drachmap: coficiunt. His fatis puto Seder 
tium demondrafie:# quicquid fuper addatur potius faftis 
dio:q comprobationi acceffurum:non ificior tame nonnul 
larquae huic meae commentationi non conueniunt apud au? thorcs rcpcriri pofTe,ea(j corrupta non difcrepatia audeo 
affirmarejcum mimcri in diflatiis locorum:# in preciis re# 
rum:#in qualibet parte penes authores potiti corruptifiiv 
mi reperianf :qui uel ex his:quae fuperius dixijuel ex conie# 
Aura ex preciis rerum fubdudla facile poterunt emendari* 
Nonnulla tamen/qua: magis difcrepare uidentumpponere 
uoluime uei infcitia pmeriitie/uel diftimulando omitifie ui 
dearjqus # ipfa efife corrupta:# authoritate eorum:quae fu 
perius adduxi/ # Etymologia Seflertii comprobari potefl* 
Ea tamen ne potius imutare, q corrigere codices dicar,ali# 
ter non attingatmfatis tit admonere;qua? nuc occurrunt*Io 
cos apponam in Piiniis impreffis: ut inferius legitur 
xxxv.cap.x,cc«medium:Taletu Atticum:ut ait Varro.xvL 
Seflertiis taxatur; hxc a meo Seftertio difcrepant: Si ii lis 
ber Varronis extaret:uel hic conflaret / tota mea ratio des 
ftrueretur:quiaex praduppoiitis talentum Atticu non.xvi* 
fed.xxiiii.Seflertiis raxatunSed Varro in hoc deficit; Si Io 
Cum Plinii effe corruptum / prarterq q? ratione:# authorita 
te conuinci potefl, Accedit ingens argumentum * cp codice 
manufcriptum*#antiquiftimumuidi multum in hoc loco 
diftimilem/# non multum aredo fenfu difcrepatem: Appa 
ret:uc infra/Taletum autem Atticum. M.Sex.taxat Marcus 
Varro:eodem libro multis in locis obferuaui eadem quati 
figura libras:# Sefcertia fcribi:ut inferius manifeflo exem 
pio tabula: Ariflidis demonflrabitur :Si ti fex in Jx.corrigas 
tur;fenfus uere talentum Atticum fexagio 
ta libris caxatuneade ratione potefl intelligi:# corrigi Jo# 
cus Gellii;qui libro primo cap.viii. Scribit Laide pro mer# 
cede concubitus dece millia popofuifife;# Demo 
ftbene dixtfTe;Non emo canti poenitere;# cxponcdo dece millia dcnarioram fcribitddeft Seftertiis eetu ♦ Macrobius 
libro fecundo Saturnalium in di&eriis fcribit:SemitaIent5 
Laidem petiiflfe / quod eft tria millia denariorum: Sed nec 
taletummec Semitalentum: nec decem millia denariorum 
centum Seft ertiis conueniut: qua: mea computatione.xxv. 
millia:# non decem millia denariorum conficient: Qijae fi 
quid ambiguitatismeoSeftertioaflferunt/utalia fuperius 
addu<fta omittam / authoritate eiufdem authoris: quem eo 
dem uolumine libi contrarium fuifle non eft ueriiimile,con 
firmatur:# ut alia Seftertia non congruentia/ita # hunc lo 
cum uitio fcriptorum uitiatum opinor:erroremcg ut in Pli> 
niq ex figura notae procef(ifle:qa in libris manufcriptis hac 
nota IT3 Seftertium:# libras (igniflcari inuenio : V idelicec 
pro duo,lL#,f.duas libras:# femis: quod eft Seftertiu: Et 
eadem figura libras (impliciter intelligi: qua figura librapa 
deceptum quum libras locus lignificaret: Extenfo caratfte* 
re(# (i credam,(1 codices eflent finceri, inter fe difterre)Se 
ftertia tranfcripiiffe opinor:quae eadem pene figura:# no<* 
ta aliquandofcripta reperiantur:Et (i libris,# non 
tiis legas fenfus conftabit: ex fuprafcriptis oftenfum 
fuit pro Myriade drachmarum:feu denariorum centum Ii*> 
bras:feu minas argeti intelligi:# ideo re<fte pofiumus op U 
nari huc fenfum autftoris fuiffe:# hoc errore multos libros 
deprauatos reperiri:cum Seftertia pro libris: # e conuerfo 
tranfcripra fuerint/ex quibus fufftciet hic unum ex multis 
exemplum ponere,ut pradifta comprobentur: # locusPli 
nii obiter corrigatur,Scribit.n.libro.vii.cap.xxxviii.# lib, 
xxxv.cap.x.unam tabulam AriftidisThebani pidtoris Ata* 
lum regem centum talentis licitatum:tandem libro eodem 
xxxv.cap. iiji.fcribit fqb hafta ab eode emptam.f rcuocara fex millibus SeftertiutmiG feftertium: feu Seftertiorum ad* 
mittimus, Plinius libi cotrarius reperiet": quia nullomodo 
fexmillia aerea/iiue argentea / feu cuiufcuncj 
cognitae fumma: centum taletis podiint conuenire, Et ideo 
quali e necefTe confiteri errore figurae conlimilis pro libris 
Seftertia tranfcripta:qua: fexmillia numero di «eftimatione 
examuflim: di ad afiem centum talentis refpondent: &obi 
ter ex his arguitur: di quali demonftratur antiquos (licut dC 
Venetos noftro #uo) pro libris furamam.x,aureorum ufur 
pafle (ut inferius in numo aureo declarabitur) quod etiam 
aliis in locis uidetur Plinius cdmprobarerlibro.xiii.cap.xv* 
fcribitmenfas citreas libris.xiii.&.xiiii.emptas.Item libro 
xxxv.cap.vi.de creta Cymolia fcribes precium ei in pondo 
fex librarum: quae uel Seftertla, uel libras quilibet ex fenfii 
fuo opinet":Satis fuit demonftrare inuicem faepius tranicri 
pta fuifle:& loci fuprafcripti Plinii, di Gellii potius corrue 
pti q contrarii meo Seftertio exiftimentunnec uideatur ab 
furdum libras aliquando pro pondo;uei mina fumptas: cu 
uocabula rerum tam paruodifcrepantiumjfcilicet quattuor 
drachmis tempore facillime corrumpi potuerunt; alium lo 
cum multu difcrepantem inueni in Lampridio in Helii ga* 
bali / quum narrando eius luxum fcribit eum nunq minus ce 
tum coenaffe Seftertiis: di declarando dicitjhoc eft argenti 
libris triginta/qua: nullomodo Seftertiis conueniut quae.cc* 
di quinquaginta libras repraefentabut; q locus fi pro libris 
argenti auri legas/non multu a meo Seftertio diftabit/ com 
putatione auri ad argentum inferius apponenda. Si tamen 
uel aliquid Seftertiis addas / uel ex fumma auri detrahas fci 
licet ratione Liuiana / uel Seftertiis.xx.addas/uellibris auri 
quinq? detrahas/uel alia ratione aliqd minus,H$c qua: ma* gis offendebant apponere nolui (ut f! quae alia, qua: non ob 
ieruaram repedantur ;corrupta (ut haec)& non difcrepantia 
exiftimatur:cum in nulla parte authores corruptiores fint, 
cj in numeris:& ponderibus:# diftatiis prodixi») 
(£Nummi aurei ratio difficilior / et quafi incompraehenfiV 
bilis uidef :quia pondus:et precium multipliciter uariauit: 
ut etiam temporib9 noftris continue fieri uidemus: et ut re 
liquas nationes omittam, quibus aurum non modo feculis, 
fed quali nudinis diuerlimode exiftimatu V enetiismbi res 
numaria:etftabilius:et fidelius tradatur :apud auos,etpro 
auos noftros nummus aureus quinq? libris paruop* taxabam 
turjTemporibus nero patrum ad uigintiodo grof 
fos multiplicando u% ad fex libras creuiffe conftat: aetate 
uero noftra groffum additu / et continue precium auri mul 
tiplicare fcimusiDe pondere etiam non fatis eft:cp aliquid 
quotidie fubtrahaf,fed(quod peius eft)materia adulterat': 
adeo femper uiguit:et uiget illa tantum a fapientibus dam 
nata Auri facra fames equam uel parem: uel maiorem fuiffe 
apud antiquos:et exeplis/et audoritate fatis conftat: et ut 
alia omittam: quae precium auri uariaffe: et nummum au* 
reum diuerfa ratione eftimatum fuiffe demonftrant: Sueto 
nius i uita Caefaris didatoris cap« de eius repacitate fcribie 
Caefarem aurum tribus millibus nummum in libras permu* 
taffe:quod ratione Liuiana inferius ponenda/ qua aurum ar 
gento decuplo ualuiffe offenditurmummis tribus millibus 
odingetis:et quadraginta aeftimatum in libras dici poteft: 
et fic quafi in quarta pte pluris(nifi error fit in libro) et alia 
computatione plus:led qualecunq? precium fuerit, ex eo fa 
tis conftat ratione copiae: et defedus auru minoris: et plu 
ris aeffimatum/ut etiam temporibus noftris fieri fcimusita** men in re tam dubia:et incerta/et mihi nane aliud aperti:# 
occafione Seftertii obiter affumpta: Quod potui tumultua 
ria commentatione exquirere,Seftertio maxi 
ma cum ea / quae di&urus fum de hac materia pecuniis:et co 
mertio noftri temporis fatis conueniat, Nummum aureum 
igitur tefte Plinio in illo loco communi/ubi praecipuae feru 
bit de pecuniis libro.xxxiii.cap.iii.poft annum Jxii.Signa* 
tum fuifle,q argentum: et fcrupulum ualnifle Seftertiis ui* 
cenis:et reliqua: quae fequuntur, locum puto corra 
ptiflimum:et fi finceras eft:ingenuefateor me non intelli 
gere«Ec Hermolaus aliqua in eode capite correxit:et hanc 
partem:utpotede Sefterriofibi incognito ommi(rit:ef;cu 
locus ifte fit praecipuus in ifta materia in eo Iaborandu ope 
raeprecium efc: et fi redumfenfum elicere non poterimus: 
Saltem alteri occafione praeftare iuuatmel regius corrigen 
di,uel melius intelligendi.Scribit igitur Plinus Scrupulum 
auri Seftertiis uicenis ualuifte, Si demaiorib9 uolumus in* 
telligere ex his/quae diximus impoffibile e:q? conueniat: Si 
de minoribus non multum a uera diferepat ratione:Sed ad 
huc exemplum non inueni/q? Scrupulus auri Seftertiis uice 
nis:#fic denariis argenteis quinis: 8C fic quindecuplo plu* 
ris argento ualeret cum ratione Liuiana ultra tres De* 
narios:Pliniana inferius ponenda quattaor ualeret/fed quo 
ufcn aliquid melius occurrat dicere poflumus: uel numerum 
efle corruptu:uel precium auri: quod uarium femper foifle 
diximus ad id excreuifte:fequentia uero3 aut non intelligo* 
aut corrupta funt:quum feribit, quod efficit in libras ratio* 
ne Seftertii:qui tunc erat Seftertios nongentos: quia 1? ui* 
cies fcrupula unius librajjquac funt duceti:# o<ftogintao<fto 
multiplicentunnimis fummam excedent. Ideo cam nec melior correctio:ael intellectus occurrat cogitaba 
illos Seftertios nongetos in denarios corrigere:ut inferio* 
ra conueniant:Scribit,n.iuftum efie quadragintaquinq? nu 
mos fignari ex libra(#fi quadragintaqnq; millia corrupte 
legatur: ut inferius apparebit: # fic fere pondere duarum 
drachmarum:qui fi decies multiplicentur: ratione Liuiana 
nongentos denarios argeteos efflcient:qui pondere drach 
mas fignabantur:fi quadragintaocto nummos aureos ex li* 
bra fignari accipias(utfrequentioresantiqui adhuc repe* 
riuntur)fexaginta ad nongentos adiiciesrfed fequentia ab* 
furdiora funt:cum.xl.millia:feu.xlv.miliia ex libris fignari 
iuftum eflfe quanto a recto renfu magis abhor 
rent tanto fecurius corrigi poflunt:# abfcp hasfitatione ftr* 
mari numep* mille errore:# infcitia fcriptoris: feu impref* 
foris efife appofitum / # ex forma fcribendi:ut multa alia g 
ceffitfe opinor:quia in codice antiquo manufcripto (ut infc 
rius fcriptum inuenijxlv. numerum impreflbres/ cu 
tria fignificaret/per errorem millia impreflerunt: # p qua 
dragintaocto / quadragintaquincg millia trafcripferant: # 
cp ita corrigi debeat ad id/quod fumma.xlv.millia fit excef 
iiua:# fit impoflibilejq? tot ex libra fignarentunaccedit in 
gens argumentum:# quafi demonftratio: quot nummi au* 
rei antiqui frequentiores adhuc pondere fere duapjdrach* 
marum reperiuntur:Videlicet trigintafex charatorum: uel 
parum infra/uel ultra/qui quadragintao<to(utPlinius recte 
Icripfit etiam nunc libram noftra implent / # nonagintafex 
ex nofcris / qui fere dimidio eop: pondere fignantf.fdrach* 
mas dempto charato:Qtjapropter in hac parte audacter co 
dicem corrigerem:ur pro.xlv.millia.xlviii.dempto nume<? 
to mille fcnberentunHaec pro difquifitione loci in hac ma* tcria praecipue uolui dixifle: fiquid melius reperietur: ma* 
gis profe&o iuuabit difcere/q docerejfcrupulum igitur auri 
(fi: locus Plinii in hoc loco conftat(CLuod non credo)dena 
riis argenteis quinis ualebat/& fic quindecuplo pluris arge 
to: Alio in loco idem plinius/& opinor redfcius libro.xviiii. 
cap.primo demonflrant quaternis ualuiffe fcribens Scrupu 
la biflini quaternis denariis permutata ut auri;& fic fcrupu* 
lum auri quaternis denariis permutatum oftenditjquod ma 
gis rationi: di communi ufui conuenit: di alia au&oritate 
comprobatur. Suetonius in uita Othonis / di Plutarchus in 
uita Galbae fcribunt:Othonem quoties cum Galba ccenaret 
aureos iingulos uiritim fpeculatoribus diuififle. Cornelius 
Xacitusfaciendodeeadem corruptione metionem fcribit 
centennos nummos diuififfe;& fic denarios.xxv.& cum nu* 
mi aurei illorum temporum/ut fuperius dixi,pondere duape 
drachmarum lignaretur:# fic fcrupulorum fex / quae quater 
multiplicati.xxiiii.efflciunt: manifefte apparet hanc com* 
putationem a ratioe Pliniana denario Solo in quolibet au* 
reo dififentire/qui cum pars minima fit ad fummam potuit: 
nel ratione impreffionis / uelprecii uariantis / uel alia nobis 
incognita excreuiffe;# in hac fumma talium fcriptorum a□ 
thoritate confirmatus temporibus illis aurum argento eoo 
uenifie opinor, fuperioribus temporibus minoris 
(ut credi par eft) Ex copia fuiffe adlimatum inueni: 
aftimatio commertio/ufui/# pecuniis noftri temporis fatis 
conuenit,Liuius libro.viii.odauae Decadis fcribit in condi 
tionibus pacis /Etolis conceffum fuiffe / cp fi pro argento: 
quod certis penfionibus Romanis foluere debebant auru 
dare mallent:decem argenteos pro uno aureo praeftare pof 
fenuqua: computatio/# nominet efFedu a commertio:# pecuniis noftri temporis non abhorret,ni(? quid minimum 
malitia fubtrahentium iufto ponderi pecuniarum forte dif* 
fentiat:cum aureus nummus noftri temporis: qui uulgo Du 
catus appellat' /iuftum (it (ignari pondere drachmae: uide* 
licet decem/& odo charatis/& li iam charatus comminutus 
Iit, dC ipfe etiam noftro amo decem fere drachmis argenti 
in communi commerdo permutetur, videlicet decemTuliis 
Romanis/ qui fere pondere drachma: (ignantur /uel totide 
ferrarienfibus: feu Mantuanis eiufdem ponderis: dC asftima 
tionis:uel duodecim Marcellis Venetis,qui (inguli quinde 
cim charatis adiedo dimidio pendent,& fere apud omnes 
tiapones/qua: puro metallo auti/& argenti temporibus 
ftris in pecuniis utuntunratione Liuiana argentum auro in 
decuplo conuenit/ex quibus obiter declarabitur: ratio fatis 
obfcura:# ut exiftimoufo* nunc ignorata: Libra: Venetas 
grofifonmuqua: aureis decem taxatur,& / qua: 
bus marcellis ad imitationem Seflertiorum appellata:: qua 
etiam aliquando antiquos ufurpafte argumento tabulae Ari 
ftidisfuperius demoftratum (icutSeftertia aeris/ 
8L argeti eiufde ponderis qualitate materiae:Ita libra: grofr 
forum,8C paruorum pondere conueniut,materia differunt: 
cum libra paruorum de pecuniis aeris intelligaf :qua: adhuc 
Venedis hoc nomine appellantur: 8C (icut hodie minutifli 
mi centum/# uiginti pro fingulis Marcellis permutantur: 
ita olim pleniores centum,uel plures:qui libram pendebat 
pro duobus Marcellis permutatos audiui (# credi par eft) 
hinc libram J> duobus Marcellis effe compu 
tatam/# appellatam ad imitationem affis antiqui, qui de* 
cem fingulis denariis antiquis permutabant': j) libra uero 
groflfoi» libram argenti elfe intellegam,quo nomine numi argentei antiqui Veneti appellabantur: qui tempore 
tum pleniores ,# (ut ab antiquis menfariis intellexi) fere 
pondere drachma? lignabantur:# centum libra implebant, 
# pro decem aureis: ut nunc idem pondus argenti ratione 
Liuiana permutabant?:qui qualifcunq? ponderis fuerint ar<* 
genteos fuiffe non ambigitur, # pro libra groflbrum libra 
Xminam argenti acceptam/quae centum drachmis condat, 
fatis apparet:quae # temporib* noftris nedum nomine: fed 
etiam efFe&u antiqua: rationi conuenit,cu centum Iulii: qui 
fere minam implent:# centu/# uiginti Marcelli quali eiuf 
dem ponderis pro decem aureis / qui pondere drachmae 
gnantur/permutentur:# fic in decuplo argentum auro etia 
nobis couenit,Huic computationi uidetur conuenire locus 
Lampridii,!! locus ex fenfu meo corrigatur:quamfcribit in 
uita Alexandri prope fine, Ve&igalia publica in id contra 
xit:ut qui decem aureos/fub Aelio Gabalo praediterant ter* 
tiam parte auri praedarent: Corrigo Argenti ex iis/quae fe* 
quuntur:quia fe declarando fer ibit, Hoc ed trigefimam par 
tem: Et fi auri legat" impoffibile ed tertiam parte auri ede 
trigefima: Si argenti computationi Liuianae congruit: uer 
bi gra fic datue/q? finguli aurei binas drachmas penderet, 
cuius ponderis fere omnes antiquos uidi/decem huius pon* 
deris uiginti drachmas pendebant:# fic fcrupulos fexagin 
ta:quae iumma ratione I iuiana decies multiplicata fexceta 
efficiet:cuius trigefima ed uiginti:Et ideo /q fub Aelio Ga* 
balo decem aureos praedabat. Videlicet fexaginta ferupu* 
los:fi ex decreto Alexadri uiginti dedit computatione pras 
difta dici poted:gp tertiam partem poderis auri: # trigefi 
mam aedimationis: # fic argenti praeditermt: quae compu 
tatio Cuiufcun<j ponderis fuerint nummi aurei conueniet* Cogitabam tamen/q> illa didio auri,qaas ubiq? in libris im* 
prcffis/quos uidi/reperif/aurei corrigi poffic/& forte re<fti?3 
cp uidelicet/q fub Aelio Gabalo dece aureos prxftitiflet ter 
nam aurei numi fub Alexadro prajftaret,quod ide eflet; qa 
oiginti fcrupulos argeti eade ratione pftarct/ hacc fatis lint 
de Seftertio(& pecuniis antiquisjquas nf is conferre; & cor 
rollanu tranatus difriciiis/3£ confufi operafpreciu uidet" ap 
ponere.Ideofubiicia calenta libras/minas/fiC reliqua ponde 
ra/qux p diuerfos aurhores:SC in principio operis declara* 
ta funt/Iibra antiqua nrat conuenire denarii antiqui; q apud 
authores podere drachma;2>C nuceode podere reperiunt"e 
8C totide numero noftra/ ficut antiqua ipletes 
Acceditq>Gliquacantiqua;;&nn cbaratitotide innumero 
antiquis:& nf is unciis/& libris conueniuntjin pondere non 
cjifcrepare nome arguit; qua vulgo nos charoba, An 
tiqui Siliqua:Graeci ceratiu appellabat;# ide charatos cor 
rupto vocabulo didos;credi par eft;# femina illius pomi fi' 
pleniora alligant' ;ut in litu luo naturali fuilfe credendu eft 
noli ris fere charatis conuenire reperiuntur ♦ Seftertio duas 
libras/ # femis.f.minas repfentari, Et ymologia uocabuli; 
# authores;# maxime V arro de lingua latina;# Plinius Ii 
bro.xxxiii.atteftaf duo fuiffe precia lima apud 
authores eode nomine polita fatis arguut; # carmina luue 
nalisaddu&a fuperius comprobabunt minorem Seftertiu 
fuifie quarta partem denarii; # nomen / q<J eft quarta pars 
numeri cu decem afles a;ris pro denario argenteo permuta 
rent':# authores fuperius addudi fbant Seftertiu maius; 
& ftc argenti prajterq / authoritate fuperius £>batu lit/no 
men iplum quid fuerit atteftaf :qa ficut minore duo afles/# 
femis «risjita maius du« min*38t Serais argenti;# licdena tii ducenti/# quinquaginta pondete drachmae 
bat:Denarios/# drachmas conuenifle autftores: # pondus 
demonftrant Seftertiamaiora a minoribus ex preciis 
difiimilimis dignofci # neutro gne maiora 
res uirili:# cu adie&ione numi £mp fere apud authores re 
periuntunqua nota apud antiquos difcreta fuerunt/ ut fupe 
rius me opinari fcripfi ia defiit apponi: Denarios antiquos 
ad noftros pondus maxime accommodabit: # cu pondere 
drachmae reperiantur.Iuliis noftris Romanis: qui fere pon 
dere eode fignanf :# fimillibus comparari poflunt / aflfes 
uero Baiochis: qui a folidis Mediolanefibus pap difFerut: 
Qjiiq? ita duo:# femis quartam Iuli i/# decem integrufut 
olim affes totide numero Seftertiu minore) # denarium re 
prajfentabat: Seftertiu uero argenti: # fic maius fi ad nros 
numos deducere uolumus:ut olim ipfum«ccl.denarii:#.vi\ 
millia talentu Atticum:ita nunc totidem lulii conficient:# 
pro proportioe ponderis: # aeftimationis.ee. #.lxxx. fere 
Marcelli Veneti Seftertium:# fex millia feptingenti;# ui 
ginti talentu:Eande computatione ad aureos noftri tepo* 
ris poterimus tranfferre:qui uigintiqnq? de camera: # fine 
lagio(ut vulgari vocabulo utar)Seftertium Et fexcenti tale 
tum Atticu reprafentabat. Si uero ad antiquos aureos:qui 
frequentiores pondere duarum drachmarum reperiunrur: 
trafferaf unus ex iis duos ex noftris additis fere duobus cha 
ratis efficiet:# pro portione Philippeos: qui fere.vi. Sera 
reperiunf.Et fic ex prsmiffis ex 
cuffis nominibus pecuniap: facillime poterut pondere com 
parari:# fi quid mores:Seu commixtiones metallorum im 
mutauerint coniedura afiequi.  DE PORTIS IVRISCON 
* fulti Vicentini de Seftertio,Pecuniis,Ponderibus 
8C Menfuris Antiquis* Liber Secundus* 
lAM EXCVSSO SESTER* 
cio: & Pecuniis antiquis ita de* 
niis conferri:&facile itelligi po 
terit adeocj ratio mihi uidetur 
fcrepentsa?t non uerifimilia tra* 
dant uitio librop potias: c| obferuationi mcx afcribaf / q<f 
faepius admonuiflfe conuenit: quia ut alias dixi numeri non 
modo fxpc corruptitfed raro finceri: et pondo talenta Se#* 
ftertia imutata:et nummi fine mentione 
tii:6C contra apud autbores reperiunf ♦ Accedit / & illud qcf 
obiter libet admonere,q? antiqui tefte Plinio li.xxxiii.ca.x, 
ultra centum numerum non habebant: fed numeros multi> 
plicando computabantmt decies uicies millies/# reliqua/ a 
pluribus in locis defunt:uel fuperflui funt: unde errores: 8C 
confufiones oboriuntur,qua? computado:# conferendo fu#? 
mas difcuti poterunt; ex quibus nonnulla computare ut ex 
emplo melius cognofcantur non incongruum fore pataui 
& maxime ex profeffis in Sextertio computationi aliquas 
non inutiles oberuationes inferendo de ftipendiis militari 
bus / qax/& quo interuallo ab antiquis ordinarie militibus 
exhiberentur ingenueproflteorme diu quazfifle ♦ 8C aix his diebus iam perfero Seftettio fatis probabile argumentum 
ad hoc excufifle ia editis Roma: gn9 libris Cornelii Taciti 
nuper in Germania repertis ultra alios? qui ufej ad haec ti* 
pora fuerunt in ufu}ex quibus fatis demonlTrari uidetur. Sci 
pendium militibus antiquis tradi folitum a ftipendio mili> 
tari noftri temporis non multum differre / quia uidetur na<# 
tura comparatum: q? ex ufu/#neceftote mores effluxe* 
rint.Et ideo nimirum fi apud antiquos # noftro aruo «fu re 
ceptum fit:# ex commodo foluentis : # recipientis confti* 
tatumiut pediti aurei Terni ex noftris menftrui exhiberent 
tnr,Q>a ab expertis illius difciplin# ufu compertum fuit 
militi illius ordinis hanefummam ilio curriculo tempqris 
poffe fufticere:# equitibus:# reliquis plus p portione one 
ris:# dignitatis in hoc tamen exprefie noftra militia ab an 
tiqua differt/quia militibus noftri temporis ftipedium unit 
nerfum in pecunia numerata exfoluitur antiquis uero anno 
na:# ueftes arma: # equiicxtcraqi urenfilia ex publico trat 
debantar/qua: tamen ftipendio imputabantur/nifi donari in 
exhibitione exprimeretur/reliquum quod fupercrat ex ordi 
nario ftipendio:in pecunia exfoluebatur. Et ideo in plurib9 
locis legitur equitibus minus idoneis equos publicos adem 
ptos:# annorum fideiuffores receptos:# g? annona:# uet 
ftes ftipendio non imputarentur in exhibitione aliquando 
expreffum Auftores citare de unaquaq? re longum eftet de 
annona Cornelius tacitus prope finem gntidecimi libri att 
teftatur/cum feribit additum fine precio frumentum/quo an 
te ex mddo annonae utebantur de ueftibus Plutarchus in 
{aC.Grachi feribens, cp.G.Iege tulit cp ueftes: qua: antea 
ex publico tradebantur fed ftipendio imputabantur de cete 
10 n6 fputaref de armis; # aliis neceffariis militia: fides iit ex authoribus fumpta fuifTe. Et infuper ultra ftipendium ot 
dinarium ex occafione/feu uiftoria nomine praedar/ feu dona 
tiui dfuerfas fummas pecuniarum militib9 exhibiras fa:pius 
fuifTe conflatJimo fere femper rebus anxiis:uel laccis pro co 
folationeuel praemio donatiui nomine ex uoluntate Ducis 
feu copia fhpendium extraordinariumtradifolitum.Sed 
iam argumentis//! teftibus non co<* 
nemur rem fcitu digniflima: 8C quam perfefte intelligi mul 
tum uitae;& hyftoria: intereft: & a leuioribus incipiendum, 
Plutarchus inuitis Pompei: dC Caefaris annua mille talenta 
a fenatu fuifTe deputata Popeio pro ftipedio exercitus que 
fub legatis Afranio/& Petreiofuis aufpiciis in Hifpania ale 
bat eandem fummam in conditionibus pacis fiue induciaps 
Carthaginenfibus imperatam pro impenfa exercitus a Ro 
manis Appianus in bello lybicofcribit: & alibi hacfumma 
pro alimento exercitus ordinarii depuratam legitur;quae 
computatione prxmitfa fexcenta millia noftrorum aureo92 
conffcit,Porro ex V egetio:& hyftoricis colligi potefl ordi 
narium exercitu Romanis fuifTe ex duabus legionibus: quae 
aliquado 18C fere paf/im feculis pofterioribus lingulae fexmil 
lia peditum:# quingentos Equites in fe habebant:/! pro 
hoc numero militum impenfa mille tallentorum deputata 
Fuit/non abfurda conie&ura elici poteft Antiquum a noftro 
militari ftipendio non multum differre cum duodecim miU 
lia peditum noftro Aiuo pro fcipendio fingulis tribuenda 
aureos ex noftris tres menftrua triginta fex millia accipiet? 
& cum mox fuerit Romanis Equiti triplex fdpendiu prae*? 
ftaremille Equites nouem millia/reliqua quinq? millia u&g 
ad quinquaginta in falariis Centurionum tribunorum lega 
torum in conuehendis Machinis s & aliis extraordinariis cxpcnfTs ueriflmiliter confumi potueruntjqaa compotatio# 
ne dici potefc exercitam ordinarium etiam Romanis quin 
quaginta millia noftrorum aureorum fingulo mefe impen# 
fam habuifl*e/& anno integro fexcetena millia/quae fuma lic 
diftributatalentis mille ad alendam exercitum ordinariu 
fatis conuenit/ dC a communi ftipendio noftri temporis no 
abhorret/non ignoro tamen exercitum Hifpanum Pompei 
duas legiones exceffifle i Sed talem fuifle ordinarium hifto 
rici,& Vegetius feribunt/# dici poflfet hanc futnraam ordi 
nariis copiis deputatam; Extraordinariis aero ex libidine 
Pompei fuper additis ex redditibus prouinciae: feu aliis ex# 
traordinariis ftipendia fuifle perfoluta/& exemplum in fac 
fare legimus; Cui Ballo Gallico duae legiones fuerant a Se 
natu deputatae/quas poftea exlibidine;feu neceftitate ad de 
tem propria authoritate adauxit; uel haec mille T alenta j> 
pecuniario ftipendio reliquum pro ueftiario:& annona ali 
unde quaefltum/quia aliter impoffibile fuiflet ta exigua fum 
ma tam numerofum exercitum aluifle/Et profequendo/qua: 
in hac materia obferuaui pluribus in locis apud audores le 
gitur ternos aureos pro ftipendio militibus traditos/ut in 
Lampridioinuitaifilii Gabali prope finem/ubi feribit mu 
lieribus, quali millitibus ternos aureos dare iuffit;Et in a ita 
Diadumeni in principiopro imperio ternos aureos; Et Ca 
pitolinus in uita Albini in principio habebis facultate dan# 
di ftipendii ufq; ad tres aureos/SC cum in hac fumma diuerfi 
audores conueniant/opinari poflfumus ftipendium ordina# 
fiam fuifle triatn aureorum illius feculi;qui finguli; ut in Sc 
ftertio iam binas drachmas pendebant;et duos ex no# 
ftris repraifentabant; Sed maior difficultasoccurrit an ilii 
tres aurei menftrui;aut maiori interuallo ordinarie perfol# nerentur.Suetonius in aita Domitiani Cap* de quibufdam 
conftitutis g eum,Scribit. Addidit et quartu ftipedium mi# 
liti aureos ternos:ex quibus uerbis argumentum fatis pro# 
babile fummi poteft ante Domitianum tria tantum ftipen# 
dia militibus tradi folita, ideft quadrimenftruata: et iic di* 
midium ftipendii noftri tcmporis/uidelicet aureos noftros 
decem/et odo / et Domitianum quartum addidifife ad iftar 
Gallici ftipendii noftri temporis:quod trimenftruum apud 
illos mox eft perfolui/reliquum ad fummam trigintafex 
annona ueftibus/et aliis neceffariis computatu. Multa alia 
argumenta deftipediis, cum res eflet in obfcuro,obferuaue 
ranjjqua: fcribere non curaui re iam fatis meo iudicio difcuf 
fo audoritate Cornelii Taciti in libro primo nuper repere 
to/ ubi mentionem facit de feditione militari in tranfitu al# 
pium Carnicarum oborta Duce Blefo.Ibi milites feditiofis 
uocibus mifetam conditionem fuam conqueretes quotidia 
nis decem afiibus.fdenario corpus :et animam feruitio ad# 
dixiffe Imperatori exprobrabant, ex quibus uerbis mihi fas 
Cis demonftrari uidetur,quale fuerit ftipendium/quod pedi 
ti apud antiquos ordinarieperfolueretunetobiter ftipen# 
dio noftri temporis conuenire/quia ex hiis: quae i Seftertio 
declarata faerunt fatis probatum fuit.x.aifes denarium: et 
triginta denarios antiquos trigitafex Marcellos Venetos, 
aureos uero tres noftri temporis conflcere/quae fumma me# 
ftrua communis/ficut/et antiquis etiam noftro 
seao fuit pro ftipendio peditis.Equitibus uero Centurionis 
bas, Tribunus / Legatis / et reliquis in militia priuilegiatis 
apud antiquos: et npftris temporibus comparatione pedi# 
tum pro portione oneris: et dignitatis confcituta fuifle fa 
laria eredi parpft/et Haec facis de Stipendio*  / 5i Thefauros populorum: et regum tributa 
et reliqua /quae in Seftertio propofui 
operofum:# prorfus inutile eflfet recenfere,fiqs uelit quaf* 
cuntj fummas pecunia^, quae penes authores antiquos le* 
guntur computare cum declaratis iam pecuniis:et ponderi 
bus id fibi unufquilcj prsftare poterit: et ad pecunias no* 
ftri temporis referre: nonnullas tamen exquirere non inuti 
le fore putaui:ut exemplo Computatio facilior: et compa 
ratione diuitiarum antiqui feculi noftri mendicitas detega 
tur Afles ratione, dC exemplo in Seftertio fatis computati 
funt fimiliter denariorum pondus: et ratio fatis declaratas 
nec minus pondo Seftertinet talenta,fed exempla addtica 
musXiuius praecipue:et ferelatini audores in exprimedis 
pecuniis/Pondo indeclinabili utuntur. De eo locum unum 
Liuii mihi pro exemplo aflumam libro.xxvi Decadum feri 
bit ex pra*da Carthaginis nouae expugnatae delata fuiflfe ad 
Imperatorem Scipionem decem,et odo milha/et trecenta 
pondo argeti,Haec fumma ad noftros numos relata fumen 
do pondo pro mina centum: et oduaginta tria millia no* 
ftrorum aureorum de Camera reddet:et lic toridem libras 
Venetas pondo, Hoc idem libro.xxvii«Scri* 
bit ex praeda expugnati Tarenti relata o&uaginta tria mil* 
lia auri pondo Credo feribi debere centum oduaginta mil 
lia ex Plutarcho inuitaFabii/q tria millia talenta auri fuiffe 
feribit: quae pondo centum, X o&uaginta milliareddunr. 
Ex qua centum: X o&uaginta centena millia noftrorum au 
reorum Signari potuilient addito Singulis Charato: quo 
minus noftri pendent,haec de pondo fufflciant.Taleta qui* 
bus in exprimendis magnis fummis antiqui autftores maxi* 
me Graeci uii funt multiplicia fuiffe in Seftertio fcripfi; Sed atticum/quod magis commane fuit ia exemplum aflumam 
Plutarchus in uita Ari didis feri bit, Acheni enfes a fociis an 
nua mille:# tercenta taleta exegiffe/quae fuma ad pecunias 
noftras relata ex ia Declaratis nouies centu millia noftropa 
aureorum conficit quicquid ultra ex propriis reddiribas he 
rent.f. Ve<digalibustributis metallis quibus tota ea regio 
tunc maximefcatebat,# quibus illa refpub.tam numerofas 
Clades:# exercitus maxime bello periico:# Siculo codra 
xit:# aluit/# profufas in populum largitiones: # in facrifi 
ciis: # fpedaculis pompas exhibuit non eft propofiti no# 
(Iri recenferejfed in mentione taletorum / quia(ut fuperius 
di$i)his maxime antiqui in exprimendis magnis fumis ute 
bantur omiffis Lidiae/Egypti/perfiae, # aliorum regum opn 
lentiffimorura redditibus, Imperii ab Alexandro acquifiti 
exemplum apponere uoluipro miraculo diuitiarum illius 
feculi argumento de reddita annuo Imperii Ro« in fine di# 
lato Judinus in Epitomatas Uxolibro.xiii.fcribit pod obitu 
ipfius Alexandri in Thefauro reperta fuide centum milia 
talentorum quae ad nodras pecunias relata:ii attica fuerut: 
quae minima fexagies/decies centena millia nodrorum au# 
teorum conficient:# in annuo redditu tercenta millia tale 
torum/quas nodris computata fummam triplicabunt:# cen 
cies ocduagfes decies centena millia aureorum nodroi# re# 
praefentabuc: qax quicquid auri/# argenti nodroaeuo toro 
orbe reperitur:fummam fine dubio excedit. argume# 
ro deftnant iam nonulli diuitias:# gloriam nodri feculi ce 
lebrare cum hoc maxime exemplo:# aliis infra dicedis: # 
adduci podent:mendicitas/# inopia nodri detegat"/fi prae# 
das uolumus exquirere Plutarchus Arianus:# alii/qui geda 
Alexandri fcripierunc,quadraginta millia captis Sufis ex Orario Darii pmcr aliam preeiofam fuppelle<ftj 
lem fufcepifle:# praeter ea/quae Perfepoli:Tyro,Damafco, 
tCm pluribus aliis locis percepifTet,quae fumma inteJligen 
do/ut fupra de Talentis Atticis fexaginta librarum ad no# 
ftros relata uicies: dC quater Decies centum millia aureoiji 
noftrorum efficient,fi quinquaginta millia fueruntiut Aria 
nus fcribit/quinta pars addi poreft: fi de talentis Euboicis 
feu ifLgyptiis o£luaginta minarum (ut credi par eft.) Quae 
in illis regionibus erant in ufu pro portione fumma multi# 
plicabittiam fatis de Talentis; quia comparatione magnae 
fumma; minima;: dC exemplo Atticorum Euboica: & Aigy# 
ptia computari poterunt;qu$ minas / feu pondo oduagin# 
ta pendebantmt Plinius atteftatur libro, xxxiii.c. iii.de Eu# 
boico alibi:8C maxime in Liuio coftat. Ad res Romanas ta 
dem accedamus magnitudo/ dC gloria nos: qui fumus 
eiufdem terrae Alumni maxime in admirationem conuerte 
re,8C excitare debet,qd potius miremur Thefauros/ uel red 
ditusf an profufas fmpenfas publicas; uel priuatas f de his 
omnibus mirabilia fcribunt Au&ores Illius feculi; &maxi# 
me Plinius libro.xxxvi.c.xv.# alibi,qua; non eft nucnoftri 
propofiti recenfere/Si quis uelitl egere poteft: 8C ex praefu# 
pofitis ad noftras pecunias referremonnulla tamen adduci 
pro exemplo Seftertiorum:& alia quaedam pauca, qua; ma 
gnitudinem Romani Imperii 
tis Seftertiis Equeftrem cefum conftitiffe omnes au&ores 
confentiuntequae fumma fuerit noftrarum pecuniarum nfij 
nunc ignorauimus,nunc ex praefupofitis conftat dece milia 
noftrorum aureorum reprarfentare de cenfu fenatorio, qui 
fuit primo tefte Suetonio in uita Augufti cap* de eius libe# 
ralitate ubi etfignificatio adaerbii duodecies demonftra# tar/aiginti millium,# poftea triginta millittf di de aliispd 
uatis diuitjis non placet ulterius diferere! quia fupcrfluum 
uidetur.Diuitias Crafii mihi pro exemplo Seftertii aflum* 
mam,quae fuerut Sefcertiorum uigintimilliutn tefte Plinio 
Iibro.xxxiiitcap.x*qu«fumma noftrorum aureorum efficit 
quinquies centum millia quam intelligo m annuo re ditui 
ii non in capite/uel forte/cu Plutarcbus in eius uita Scribat 
iam decima fuarum facultatu Herculi contecrara/# uniuer# 
fo populo Ro.epulo exhibito: di ludis magnificentifiimis 
di aliis |>fufis expenlis, 6i largitionibus patrimonio exhaii 
fto eum tamen ieptem millia/ di centum talenta pofiedilft*, 
quas fumma ufuus fe millibus plus dimidio uiginti millium 
in anno redderentjUidehcet ducenties quinquagies quinq* 
mille. Et forte locus i'Plinio corrigi pollet i dece millia ut 
reddicus lorei i Plutarcho polita ,ppius uel fors 
in Plutarcho duplicanda accedit argumetu; q? ea deceifen 
liiginti millia Seftertium in annuo redditu intelligi debeat 
di non in forte. idem Plinius loco fuperius addudo 
feribit CrafTum dicere coufueuiffe non elTe diuitem: qui le 
gione annuo redditu tueri non pofiec*Legio.n.fepte mil#» 
lium talentorum impenfam nonrequireret.xxmeromiiliu 
uel paulo minus nutrire pollet/ut ex prafupolitis de ftipen 
dio demonftraui.De impclis aedificiorum urbis Romae Pii 
niustut Suetonium:# alios authoresommitta iibro.xxxyi* 
cap«xv\refert orbe non folum armis Romanis f Sed 
etiam aedificiis:#operibus mirabilibus iuperatum/Thefau 
ri:& opes publicas ex magnitudine iperii/ & tot 
opulentiffimis gentibus, di regnis.uidelicet; Macedonia; 
Afiae:Cypri?Egypti/Cyrenarum:& alus deuidisja. expilla 
pscomedari polfunt/# uere dici poceft quicquid auri arge ti/aut preciofae materiae in toto* orbe fuerit in unam urbem 
defiuxifle:ex quibus multa ex au&oribus antiquis exempla 
adducere poflermfed Plinius:ad hoc/# in plurib9 aliis mihi 
fufffciat libro.xxxiiLSaepius addu&o cap« primo: # tertio 
feribit ingeres /uel potius mirabiles auri/# argeti cogeries 
diuerfis temporib9 in aerarium populi Romani delatas: Ex 
quibus unum uel duo exempla referam,ut obiter locus in il 
Ia parte(ut opinor)corruptus corrigat"/reliqua in coi # Pia 
tarcho/Liuio/# aliis au&orib9(fiquis ueliolegat, # ex prae 
fupofitis ad noftras pecunias referat5uerba Plinii/ ut iferius 
in libris fpreffis legunt" auri in orario populi Ro* fuere fex 
tolulio;AurelioCofs* feptem annis ante punicum bellum 
tertium pondo.Dcc.xxv,# reliqua quae fequuntur:quae fi in 
telligantur pro ut legitur in impreffis male cohaeret:# non 
refpondent miraculo/quod Plinius ad oftentationem Ro# 
manae potentiae polleris tradere intendit in libro Scripto: 
at infra legitur auri pondo.Dcc.x.argenti pondo nonagin 
ta duo millia: et i numerato.IIi. lxxxv.M.#.cccc.qua* fum 
ma ad noftras pecunias relata computando pondo auri ce 
tum ex noftris aureis argenti decem/et pro Seftertiis uigin 
tiquincp quaterdecies centum:et fexceta quinquagena qui# 
namilia noftrorum aureorum/uel alio modo (Quadragena 
fena centena:# quinquagena quinamilia: Si error non eft 
in Calculo, Reliqua quae fequuntur/quia nec in libro feripto 
nec in impreffis fatis mihi conuenire uidentur computare 
non curaui: nec qd auri:aut argenti in aerario fuerit fexto Ia 
lio:Et Lutio Mauro Cofs.aut Caefar Ciuili bello ex eo expi 
lauerit:aut Scipiones Syla/Marcus Lucullus:# denitj Pom 
peius:et Caefar de aidtis getibus in Triumphis detulerint, 
# Cato fua illa togata expeditione ex Cypro: aut Paulas Emilius ex deui&a Macedonia Deuexerinaqai in «rarium 
cx ea auri pondo tribus millibus teftePJinio:qui cum Plu<* 
tarcho non bene iri hoc conuenit delatis populum Roma** 
num tributo liberauit quifq? libi legat:& computet: Sed in 
mentione pecuniae nomen tributi me impulit / ut exquirere 
rem fcitu dignifiimamret a nemine authorum:quod fcia be 
ne traditam/quid in redditu populus Romanus habuerit te 
porequo maxime uiguit:etpotentiorfuit:nifi quisuelit 
Plutarchum in uita Pompei adducererqui non in merito fo 
litus fit praedicare fe Aliam ultimam prouinciarum accepif 
fe:et media fua ui&oria praeftitifie:etredditus populi Ro. 
decies centenis millib? / ut uerbis Plutarchi 
utar pro ut in libro conuerfo:et imprefifo legitur ad 
gies decies centena millia auxit quam tamen fummam liqs 
uelit computare: et de Seftertiis argenteis intelligere om 
ne miraculum:et rationabilem copia excederet fi de aereis? 
& fic minoribus ad uerifimile non accederet:et fi illa decies 
per centena millia multiplicentunut multotiens reperiturt 
Adeo cp nihil certi:autuerifimilis ex uerbis Plutarchi 
preffi poflit omnino obferuari:fed ex libro Graeco: quinup 
ad manus nofiras peruenit fortafle emendatiori q ille: qui 
olim in latinum fuit conuerfus:uel melius interpetrato uni 
co uerbo mutato fatis confiat: illo feculoXT 
phante Pompeio populus Ro* in annuo redditu habuerit 
(ut inferius adducam) Qgid uero feculis pofterioribus ma<* 
xime aetate Plinii cum adhuc apud 
ex profeflo non inuenerim per argumenta exquirere conue 
nittQgibus fi credere uolumus Plinius erudi&ionis magiV 
fter:& fine quo fi uerum fateri uolumus iam fa<fia librorum 
antiquorum ia<Sturanihilfdremus:noaahfurde5Id meo im dicio praeftabit fi duo cius loci conferantur: # bene obfer/ 
nentur;# computentunfed prius uerba Plutarchi adducam 
cuius codex in eo; quod in impreflo latine legitur centena 
millia/illa millia in myriades corrigi debent;# numerus ad 
drachmas referri:# ia in Graeco expreflum eft: ut dicat uni 
nerfaRo.urbisue&igallia ante illud bellufuiflequinqua* 
gies decies cetenas myriades drachmarum;# ad o&uagies 
quinquies decies centenas audas,Et ienfus qui aliter nullo 
modo elici poteft re&iffime procedet.C Pompeium fibi ar 
rogafle:cp redditas annuos Po.Ro,qui ante ipium qnqua* 
gies decies centenas myriades prxfiirerant fua 
ui&oria ad oduagies quinquies centenas £5 
ma:ad noftras pecunias relata ex hiis:qux in Seftertio dixi 
mus intelligi debet:ut qua; antePompeiu quinquagies de/ 
des centena millia noftrornm aureorum fuerant ad o&ua/ 
gies quinquies centena millia au&a fui(Te:uel aliter/qua; qn 
quagies millena milliafuerant oduagies quinquies effe&a 
cum ex hiistqua; in Seftertio diximus Aurum Agento decn 
pio computetur;# fic myrias.i.decem millia drachmap: at 
genti mille ex noftris aureisjq funt pondere drachma; con/ 
ficient.f.quot myriades drachmarum argenti tot millia no 
(horum aureorum intelligantur:uel aliquid plusjuel minus 
pro ut illis diebus aurum argento conueniebat.Et ex biis fa 
cis redditus annui Po.Ro.Triumphace Pompeio intelligi 
autem habuerit feculis pofterioribus:quibus 
ditior fuerit refpublica iam ad Monarchiam reda&a maxi 
me circa tepora Plinii ex eo conabor oftendere duob? eius 
locis collatisnitfuperius dixi libro.xiii.ca.xviii.De felicita 
ce Arabia; feribie Indiam/ Seres:# Arabiam uideljcetnego 
ciationes;qu* ex illis regionib9 in noiiru oibe deueheref; adimere Imperio Ro. Annua milies centena millia 
tiorum:# intelligo de Mteis:6£ fic minoribus: qui ut in Se 
fterdo dixi quatuor denarium conficiat: # iic erunt miliies 
uigena quiua millia denariorum;uel Clarius Denarii duce 
cies quinquagies centu millia:quae fumma ad noftras pecu 
nias relata ex pradupofitisjut decem denarii aureum ex no 
ftris referant aureorum noftrorum bis decies: # quinquies 
centena millia;Et hanc fumma feribit Plinius India:Seres: 
# Arabiam Imperio Ro,quotannis ademifle Alio in loco: 
uideiicet libro texto capite.xxiii.Scribit Indiam lingulis an 
nis quingentefimam exhaurire Romam imperii: # cum de 
India fcribatintelligo de tota illa negociatione orientali 
dequalibro.xiii.mentionem facittquiaibidem mandones 
# itinera non folum ad Indiam: ex qua etia merces Sericae 
deuehebantunfed etiam ad Arabiam pertinentia deferibit/ 
ex quibus credi par eft Plinium de tota illa negociatione in 
tellexifle.f, Serica:# Arabica:quas fere uniuerfa coptu 
pidum dtgypti a mari rubro Camelis deuehebatur; # fi qn 
quagies multiplicetur fumma pofita libro.xihca.xviiii* Vi 
delicet bis decies:# qnquies cetena millia/Ad cetena uige 
na quina centena millia noftrorum aureorum affendet; uel 
alio modo cencies uigeeies quinquies decies cetum millia; 
# totidem millena millia noftrorum aureorumilla fumma 
pofita libro.xiihquinquagies multiplicata efficiet;Et tan* 
tum habuiffe in annuo redditu populum Romanu fumpto* 
Ex hiis duobus locisPlinii collaris fatis probabili argumen 
to no abfurde opinorjimmo opinione |>fiteor; nec miracu 
Ium:aut incredibile uidebitur: Siquis ueftigalia: metalla: 
Tributa:et alios urbanos:# j>uinciales illius Imperii red* 
ditus animaduertat: quos quafi ad calculum huius: # for* taflfe maioris fummae inueniet: fi exabe: # particulariter 
quid quarq? prouincia folita Iit:# potuerit illo feculo exhi* 
berc complebatur animo:Cum ex hifpania fola ultra alios 
uberrimosprouentus mirabilis:# pene incredibilis auri ar 
genti atc$ aliorum metallorum copia proueniret cuius tres 
tantum regiones Plinius tradit libro.xxxiii. cap.iiii.uicena 
millia auri pondo lingulis annis Po.Ro pradlitifTe,qd tur* 
detania,Bethica,Cantabria:#Celtiberia:#ali* quidhae, 
# reliquae argendjquas omnes argenti: # omnium metal* 
lorum fertiliflimas fuiffeipfe atteftatur:Et idem confirmat 
Strabo in defcriptione eiufde prouinciaefcribens apud Car 
tbaginemnouamexbreuifiimo terrgfpatio 
,i*ex quinquaginta millib9 paffuum Po.Ro. in dies uiginti 
quincg millia drachmaru: quae fumtna ex noftris aureis duo 
millia: # quingentos conficiunt redditum habuifife: Et ut 
etiam Plinius bonorum omnium:#praecipue auri:# aliopt 
metallorum fertiiiffimam praedicat.Idem multialii aubo* 
res atteftantur. Ex quibus forcafTenon temerarie proferri 
poflfetPo.Ro.exfola hifpania tunc maiores redditus per* 
cepiflfe,q uniuerfac Europae prouinciae fuis Principibus nunc 
exhibeant,Sedqdgalliaemetallis:#caeteris bonis fortaffe 
non inferiores quid Italia^Tuncfloretiflima. quid ipfa Ro 
ma totius orbis Emporium,# domina quantu libiipli prae 
ilitilfe credi par eft,quid Illyricum uniuerfum auri: # arge 
ti fertiliflimum cuius unam tantum partem breuifiimo fpa* 
tio in Dalmatia Plinius loco fuperius addubo refert qnqua 
genas libras auri lingulis dieb9 eftudifife/ quid prouinci* il*> 
li cotigua::# eiufde natur*(ut Britania # Germanias omit 
tam quibus illis feculis argenti: # auri metalla nundum cu 
pido aut ingenium foedat fcrutari)Epirrum Macedoniam Panonias/Meffias/Tr acia fQjiid tot Graecie regiones qui* 
b9/ & fi multu prioris fortuna:: tuc deeiTet* Tn illius non co 
temnendam partem adhuc magna Cher 
fonefios a quibufdam Afia minor appellaca/ex qua/nec iate 
gra:8CiamperMycridatem exhaufta Silia uiuindidioue 
uiginti millia talentoru exigere non dubitauit i Quid extra 
illam pontice regiones ex quibus uelus aureum i alias 
ultra taurum ditiffime Syria:& alia: circa illam a Romanis 
tucpoflfeirefQtpd aegyptus/Cyrenae:Lybia:Numidia: Mau 
totfparfe mari nfo infula: 
ru omniumiSC aliarum continentis regionum: tunc Rorua* 
nfyimperiofubiedai# fiquis diuitias/potedam /& redditus 
per audores relatos compledaf animo non profedo mi 
rabitur de his quos ex Plinio computando exculfidcd maio 
res fuiflfe credetjEt paulo minus ex aliis audoribus illius fe 
cuii calculo confirmabit:Si argumentis ex Plinio addudis 
minus fidei aliquando exquirere cogita 
uifdC fortafie non abiurde pfeciflem Perfcrutado; qd quaeq$ 
regio feu Reges/ tunc ud paulo ante in redditu habuilfencr 
nifi ambitiofum:8£ prorfus in utile uifum fuiilec ex diuerfis 
audoribus:& mulciplicibus locis coniedura>& argumet** 
tis exquirerejquod ex duobus quali eiufdem leculi 
cifiimis audonbus fatis:8C aperte confequi poffem; quojg 
audoritates libi inuicem maxime fidem arrogent cum ea 
quae ex Plinio adduxi :non uulgare teftimonium afferacebis 
qua: Plutarchus in locolupenus addudo atteffatur Popula 
Rom, Triumphante Pompeio myriadas 
Et fic oduagintaquinq? millena millia noffro* 
rum aureorum in annuo redditu percepiffe: Et haec illa con 
firmant:quae ex Plinio adduda fuerunt poftea Imperio additis:# ex deui<Eis ante Pompeium ufq; ad tem 
pora Plinii pacatis. Et ad uberiores prouentus (ut credi 
par eE) procludis. Illaoduaginta millena millia ad cen* 
tum: # uigintiquinqj millena millia acreuifle: quod facile 
difquirerepoteft:Si quis poEea aquifitas: # pacatas pro* 
uincias recenfere ue!ir,Et quales fuerint, confiderare: Sed 
cum iam fatis pecuniae declarat»:# computatae fuerint: # 
obiter alia multa quibus expenduntur:at impenfae: # anti* 
quorum mores nobis innotefcant: res pofcere uidetur. Vt 
melius cognofcantur, menfuras feminum liquo^: Et agro 
rum his addere:quibus uita conftat:Et potiffimum ad cop 
ufum pecunias inuentas fuiffe credendum fit: Cum reliquae 
merces permutando non femper V fibus uitae conuenirent: 
Et ideo ex ufu,# comodo mortalium metalla, # ex his pe* 
cunias inuentas Credi par efl :[Qtjae omnibus comertiis: # 
maxime his:qux uidui neceftaria forent femper eflfent op* 
portuna:# fic uniuerfa antiquorum contra&atio cognofca 
tur:quas mihi uenia fit,fi q breuiffime/# feffinata Cura per 
curram/q? ingeniolum meum promptiffimum ad referendu 
qualiacuncgEudioaflecutu fit negotia urgentiflima impc 
diant: # alio compellant: Idcocg mihi fatis erit menfuras 
antiquorum frequentiores excutere: # obiter noEris con* 
ferre.Et ita breui elogio declarare: ut omnibus quibus erit 
Cur* ex his facili difquifitione reliqu* minus frequentes 
poffint innotefcere immenfur* igitur liquoip, ut ab his ini* 
tium Capiam:qu* frequentiores: # Eabiliores apud anti* 
quos fuerunt:quia humida pondere inter fe parum diEerut 
cum in eo ficca:# pr*cipue femina:quibus uita conEat: ge 
nere:# fpecie raro conueniatiut Triticu a mileo": # utrucg 
inter fe;Et ideo eorum menfur* non facile pondere depre 
hcndi hendi pofTunt:omifiis igitur his: qa* tantam ad medicinae 
ufum repertae fut:ut Cyatho: Myxtro:Cocleari .Et reliquis 
(imilibus frequentiores adufumuitae fuerunt hemina iiue 
cotila Seftarius: congius,urna/amphora/ Culeus /quo nulla 
liqaorum menfura maior fuit apud antiquos:heminac duae: 
Sextarium, fex Sextarii congium quatuor congii urnam: 
Duae urnae amphora uiginti amphorae caleum conficiunt: 
harum ratio ex audoribus inferias demonftrabitur:Et priV 
mum ex audoritate audoris illius in uolumine Prifciani in 
ferti line Titulo: qui carmine profequatus eft pondera: QC 
tnenfuras antiquas/ quem Rhemmium Fauinum appellari, 
i&qptum reperi:ex cuius computatione haec omnia fummi 
poflunt:& ex aliis audoribus particulariter comprobabun 
tur:g> urnae quadraginta:# amphorae uiginti culeum confi 
ciant Clarum eft:De urnis Columella libro quarto cap.iii. 
prope fine de amphoris Plinius libro quartodecimo.ca.ix. 
demonftrat.Scribeas feptcnos culeos centenas quadrige<* 
nas amphoras conficere:Seftarios:# cogios quomodo in* 
oicetnfe habeant demonftratf audoritate Catonis ca.lvii. 
dum fcribit menfe fexto:# reliquis operarium bibere iuftu 
cflfeuini referre in menfe congios quin<jdi 
cit:qui Sexies multiplicati Seftarios triginta coficiunt,Et 
ITc fex Seftarii congium fequens coputatio non pprie: fed 
|>pec6uenit.Cu fcribit in mefe.x.xi.in dies heminasaii.iD 
menfe amphoram cum amphora Seftarios quadraginta 
odo;# fic heminas nonaginta fex conficiat:# computatio 
nonaginta tatum demonttret:fuperior item non conuenit/ 
# codex deprauatus eft. Legitur.n.in libro meo 
ras antiqua loram bibant menfes.iii.menfe.iiii.heminas:# 
reliqua.Scribi debet loram bibant primos duos menfes ter do: # quarto heminam: at numerus menfium duodecim, 
# Cic anni reperiatur:# a primis:# non a tertio: Si quarto 
computatio mitium capiatjSed nec computatio connenit: 
cum triginta heminaejuideiicet feftarii quindecimduos ta 
tum:# dimidium:# non tres congios conficiant: Si fic aut 
error in codice:aut meus eft: aut de minimo nonCurauit. 
heminameftedimidiu Seftarii. Gellius librodii.cap. quar 
todecimoteftatur/liquorurn.Itacj menfuris / ita declaratis: 
ut qaid inuicem capiant: Si capiantur fatis intelligi poffit, 
earum pondera(quibus praecipue deprehendi)# ad noftras 
referri poliunt dicenda funt:# a minore: ex tam didis ini# 
tiumcapiam:heminapedetunciasdecem. Seftarius uigin 
ti/hoc eft libram:# bes congius libras decem, urna quadra 
ginta:Amphora oduaginta:Culeus mille :# fexcentas liV 
bras pendet:haec ex difpofitiooe iam dida menfurarum: SC 
ex multis audoribus:# maxime ex Fauino fupradido coi# 
ligi poftunt: # de amphora: # Sefrario fextus Pompeius 
atteftatur.Et ex pulcherrima pliniana computatione pau# 
cis cognita libro quartodecimo de uino 
Opimiano colligitur:# obiter ufurar femiftium comprehen 
ctanf :quas noftris feculis diu tion bene cogniras mihi olint 
applaudebam,uel inter paucos intellexifte: po# 
ftea longo interuallo Hermolaum inter noftrar artatis lite# 
rap: afiertores eminentiffimum in prima editione plinian* 
caftigationis ignorafte. In fecunda nonfuo fortafte inucn 
ro:fed ex alicuius relatione ex eo cognouifle/ animaduertit 
quia loeu Columella: corruptum adduxit.Ex quo nec com# 
putatiomec ufurar femifiium fubduci poftunt: # excufatio 
nem fui codicis corrupti ipfemet exdudit:profttendo in fl# 
ne operis nihil mendofura in eo reperiri pofte;fed fortafle ex co aitiani Fuit:g> ad fummam Seftertiorum/ex qua ufurae 
non ad principium/ex quo fumma fubducitur aduertit.Vi 
delice t ad modum/feu Numerum iugerum: quaefeptem: & 
non o&o:ut in codice corrupto legitut/poni debet: uccom 
putatio Seftertiorum:etex ea ufurae femiffium 
ditio fubduci poflTint: quas ex occalione menfurarum/ et Se 
hoc loco declarare libuit, ut uno contexta duaepul 
cherrimae/et utiliffimae Plinii/et Columella computationes 
ct obiter Amphora:eturnadifcutiatur/et Codex Columel 
ix corruptus corrigatur. Vfurae Igitur femiffium non femis 
fortis.f.ex cetum quinquaginta:utdiu infcite creditumjfed 
fe* pro centum reddunt / Exempli gratia / ut qui centqm de 
derit annua fex pro ufuris Semiffibas recipiar.Si mille fexa 
ginta/et fic ex quacunq? forte fex pro centum annua referat, 
quae adeo ciuiles,et modice/ut Plinii uerbis utar/exiftimatac 
funt,ut etiam noftris facculis/non pro odiofa decoctura/fed 
quafi pro beneficio recepta fint,et fi loco precii fit res, quas 
fructum reddat /iam quafi etiam anoftra religione tole* 
rantur: et ex eo Semifles dictx funt: cp femis cuiufcunque 
pecuniae:cuius erit fors quolibet menfereddat. Qjiaefi 
integram pecuniam quolibet menfe praeftaret / duodecim 
annua refFeret pro centum: Exempli gratia: ut etiam hc 
betionbus pateat: qui centum aureos dedit . Dimidia* 
tum aureum quolibet menfe accipiet :et fic in anno fex 
integros, et ita de qualibet fumma: et fpecie pecunia** 
tum: Et inde ufurae femiffium dictae funt: qp femis quolibet 
menfe pro centum pecunia: traditae reddant, qu* diu Ia* 
tuerunc, quia ratio ignorabatur: Et adhuc credo Iaterentt 
aifi Columellas computatio libro quarto capi, tertio eas demonftrafTet,Et alia Plinii qa* amphoram oftendit libro 
declarare conditui: Et ut melius in/ 
telligmtur Sedertios in pecunias noftras conuertam. Co/ 
lumella Igitur loco fuperius addudlo: cupidiores etia 
qui dumtaxat utile refpiciunt ad honeftiffimam, #puh/ 
cherrimam agricultar» artem excolendam etiam fpe lucri 
alliciendos cogitauitmoa tantum uerbi s laudando :SC fu a/ 
dendo:quod dC alii audlores:fed re ipfa Calculo appolito: 
& ratione fubdu&aomni foenore: # omnium aliarum ar/ 
dum maxime Cultura uinearum demon 
ftrare uo!uit:Et ut Clarius id p radiet ponit quempia emif/ 
fe fundum feptem iugerum: # non odio: ut corrupte in irri/ 
preflis legitur/# in hoc Hermolaum errafTe dixi: ii 
odio iugera ponas/ dC pro lingulis lingula millia Sedertio/ 
rum expenfa computatio non procedet ad fummam: uideli 
cet ad uiginti odio millia li feptem examuflim conuenit. 
Ideo legas iugera feptem: #pro eis feptem millia Seder/ 
dorum numorum expenfarquaefumma ad nodras pecunias 
relata facit ex nris aureis de Camera (ut in Sedertio dixi, 
oidelicet librarum fex / uel Solidorum Venetorum centum 
.Item uinitorem ede 
emptum Sedertiis nummis odio millibus exnodris aureis 
ducentis.Item uiuiradices:# pedamenta: # alianeceffaria 
ad uineam condituendam duo millia pro quocj iugero: & 
fic pro feptem quatuordecim millia Sedercioru exnodris 
aareistercenta:#quinqaaginta hoc caput ed uigintino/ 
nem millia Sedertiorum nummoru ex nodris aurei feptin/ 
genti: # uiginti quinq? huius fumms ufuras Semiflium ni/ 
delicet*Sex pro centum quolibet anno pro duobus primis: 
quibas umeat domino frudium non reddiderunt:# lic caput illo fpatio mortuum extitit: ponit tria millia quadringena 
tos; # o&uoginta Sextertios nummos domino decoxifle 
ex noftris aureis o&uagintafeptem additis ufuris forti ca* 
put fit.Seftertiorum triginta duorum millium quadringen 
torum:# oduoginta noftrorum aureorum octingentorum 
# duodecim. Huius etiam Summae ufuras Semiffium fubdu 
eit modo iam dido:qaas ponit efle Seftertios mille non* 
gentos:# quinquaginta/ut Calculus in numero rotudo pro 
cedat:tamen (i recte computentur Seftertius deerit :#fic 
ex nfis aureds quadraginta octo:# dodrans alterius: ideft 
ex quatuor aurei partibus tres:# fic MarcelliVeneti noue. 
Cum igif* Columella in hac computatione bis ex forte ufu* 
ras Semiflium fubducat:Et utrocj calculo ex forte propoli 
tafummae vfurarum fubductae fex pro centum exciperere* 
periatur,nulli dubium poteft efle:quin huiufmodi ufurae fex 
pro centum ex annua forte percipiant:Et ulterius procede 
ao:quod propofuerat confirmat feptem iugera pretio: # 
impenfa fuperius adducta comparata minimo redditu fin* 
gulalingulos culeos uini refundere: qui uiliflima annona 
tercentis Seftertiis nummis, f. aureis noftris feptem: # fes 
mis linguli diftrahantur:# lic feptem culei duobus millib* 
# Seftertiis centumX aureis noftris quinquaginta duo* 
bus cum dimidio:# fic omnino adhuc excedunt ufuras for* 
tis praedii comparati/qua; fuit Seftertiorum nummop: mille 
nongentorum:# quinqaaginta:# fic aureorum noftrorum 
quadragintaocto/# dodrantis aurei.Sed exftirpandam u i* 
neamferibit cuius lingula iugera ad minus tres /feuplures 
culeos non reddant,# aliquando octo:ut Varro/ Plinius/et 
ipfemet Columella alio loco atteftantur. Et fic Culturam 
uinearum ex uino/et plantis non folum modici fcenoris/fed cuiufcunqj quadluoliffim# mercaturae redditas excedere: & 
honeftiffimo,# quietifiimo fracta eam exercentes ditefces 
re demonflrat:# obiter declarat Culeum quadraginta ur<* 
narum eflfe capacem*Hoc idem de ufuris: & amphora 
firmat Plinius loco fuperius addudo pulcherrima 
ratione docens:quid manceps pertinax mina fuae mercis re 
rentione amittere pofiit: Conftituit.n.amphoram uini cen 
cenis nummis Seflertiis:ideft aureis noflris duobus cum di 
midiofuiffe emptam Opinio uinum: ut 
oetuftatepretiofius iteret centum:#fexaginta annisufcg 
in tempora Cai:Caefaris Germanici filii: # quarti in ordi* 
ne principura Romanorum:# ut auariciam pariter/# 
titiam mancipis taxaret/fcribit emptorem non minus lucri, 
# certioris ex precio uini feruati p tot annos ufuris Semifc 
fibus:quae cimles:# minime odiolae funt percipere potuifife 
g ipfius uini tam longo curriculo temporis feruati: # mille 
periculis:# iaduris expofitijcuius oncixi qux funt nongen 
cac:et fexaginta pares eflent Seflertiis/qui cetum/et fexagin 
ta annorum fpatio ufuris femifiubus contrahi potuiffent: er 
fi alr fenfifle Pliniu: # adhuc maiori flultiria mancipem ta 
«are uoluifie opiner computandofingulas uncias illius uini 
per tot annos feruati pretium totius amphora: aequaffe: uel 
potius fuperaflfe * Si ufura forti quotannis multiplicado ad 
dantur:et ex is ufura: adhuc fubducanf.Liqdop: mefuris ita 
declaratis/ut quid unaquaeqj ipfarum ponderesautcapacica 
te ab altera differat intelligi poflfit nunc ficcorum/ut frume 
ci/et aliorum feminum quibus alimur/ecuita conflat, et alia 
rum rerumjqua: non fluida: aut fluxa in commertio: et ufu 
apud antiquos fuerunt menfurae dicenda: funt: quas admo<* 
dum paucas9et aliquado Seftariis ad ficca ufos fuifle rcpcrio:qiiod etiam temporibas noftris eoenire uide 
mas/at quae<j duitas una / aut altera menfura ad ficca conte 
ta fitjquas multiplicado / aut diminuedo ufcg ad quartarios 
fuas res diftrahere,# comercari cofueuerit.ita & antiq gr* 
ci medimnis/latini modiis in comertiis ferepaflim uli lunt, 
modii fex medimnu conficiunt:Seftatii fexdecim modium. 
Sellarios ponorquia & his ficca,& humida metiri confueue 
fingulop pondus fugi9 fcripfi fuifife librxi & beffis: 
ideft vnciapmiginti.modii pondus ex compatatioe feftarii, 
& amphorae fuperius adduda fuit librata uiginti fex: dC un/ 
ciarum odo medimnum librale cetuidC fexagintama Fauini 
Carmine de ponderib?fuperius addudo demonftratf fefta/ 
tios fexdecim modium,modios tres amphoram, binas am 
phoras medimnu conflcere,cui? audoritate ob id maxime 
fequorsquod eft antiqui nominis,& in menfuris, 
quae fcripfit aliis audoribus comprobanf,accedit etiam cp 
pondera oiurn ia menfurarum prout polita fune cal/ 
culo ad inuice conuemut. q? medimnus fex modios ia fe ha 
beat ex pluribus audoribus colligi potefi:: fed Cicero mihi 
fufficiat in uerrina quartann qua pluribus locis computado 
demoaftrat modiu elfe fexta parte medimni, nec ignoroin 
mta Pomponii attici legi fuitfefeptima.fcd ibi loeu ee cor# 
ruptu audoritate aliope conuincitur.de pondere uero quod 
fuperius dixi fuifle librarum centum & fexaginta/aliquanru 
Ium haefito/quia apud Paufaniam legitur fuilfe nilicentum 
8C odo: tamen primae opinioni magis aflentio: quia c*tc/ 
ris ponderibus magis connenit.De pondere modii difficile 
puto poflfe affirmari: cum ea/qua: metiendo capiat/ut triti/ 
cum/legumina/& alia huiufcemodi ficca,non folum genere 
fed etiam fpecie inter fe,bonitate,aut natione diucrfiffimi fint ponderis in humidis non fic euenit.quae non multum 
pondere differut: ut uinum ISC aqua / SC huiufcemodi dilutio 
ra/crafliora uero: ut mei / Si oleum fpecie inter fe parum uel 
nibil/genere non multum: Si quali certa meofura: quia mei 
a m tUeiSC oleum ab oleo pondere parum differt* Illudq? ab 
iftoJEt quicqd eft quali certa menfura differt: fed in hoc id 
quod ratiofuadet au&oritate Plinii uidet" comprobari me* 
furas liquidorum quali certo pondere fuilfe: liccopj fere ua 
rio:quia in iliis nihil uacui:& fere eadem natura: in his mul 
tum uacui:& diuerliflims fpecies / & ideo fi feftario aut mo 
dio liquida metiamur fua pondera reperientur habere idC 
unifortnia.Si uero licca:ratione ia di&a diuerfiflima: qupd 
au&oritate comprobaf Plinii lib.o&auo cap.vii.fcribit.n. 
modium tritici gallici non excedere uicenas libras: &alia 
rum prouinciarum parum ultra 1SC tarne li modius pondere 
liquidi meti at" rone amphora:/# feftarii/hoc eft: ut ampho 
ra tres modios capiat / SC ipfe feftarios fedecim utraqp ratio 
oe erit pondere ftabili y et non uariato bonitate / aut natior 
toe,ut in liccis librarum.xxvi. SC unciarum octo, idem uidef 
comprobari de feftario capmono SC decimo,SC fcquetibus. 
Ex his non abfurde colligitur antiquos humida pondere fe 
re certo/licca uero uario/uel fola capacitate metiri in ufu ha 
huiffe ♦ Si exemplum fumi poteft de modio Si feftario/gi 
in humidis haberentpondus conflirutu: in ficcisfola capa* 
pitate cenferenf.ldq? experiendo deprehendi ualis ad men 
furam contenta licca, Si humida 
pondere multum differre cognoui • uidetur tamen Plinius 
(cpdem cap. maioris menfurae modium feciffe: cum fcribic 
fexagmca pondo panis e modio refferri* SC reliqua. fed aut 
locus eft corruptus* aut aliter debet intelligi * SC illud idem dici poteft in capite decimo 5 cate feribit centota & uiginti 
duos panes e modio fimilaginis iuftum efie confici 3 quia 
aut panes erant exigui 3 aut numerus eft corruptus; quia 
modius antiquus tot panes formae 3 aut magnitudinis no* 
ftri temporis referre non pofTet: Et ex his qua; fequuntur 
colligi poteft.Cum feribit ex tribus feftariis madidis pultis 
modium reducijquia eadem proportione poffet ex modio 
qui efTet uigintiquincp librarum/uel circa fexaginta libras 
panis reflferri. Idemq? exiftimari debet ii alibi aliquando 
maioris menfurae modium uideatur innuere 9 cum ipfemet 
Plinius menfuram fuperius politam non excetfifle pluribus 
in locis demonftret 3 dC maxime eodem capite feptimofu* 
perius addudo comparado triticum ordeo/ quod dicit non 
excefiiflfe libras quindecim,# fabam uiginti duas3 tiC innuit 
triticum non multum excedere.Item intra cum feribit e mo 
dio filiginis triginta pondo panis reddi: # parum fupra di 
xeratiulhim eifcpjois terriam portionem ad grani pon* 
dus accedere/#fubinde fequentibus loquendo de tritico 
Cyprio/# cap.nono in fine/# cap. decimo 
# ahbi/ed nonnuiliifottaficabfurdum/#pene incredibile 
uidebicur/quod # mihi aliquando anceq ratio confirmarem 
tur occurrifie fateor, antiquos,# praecipueRomanos illofe 
culo copiofiiiimoiua pene uniuerlacommertia ta exiguis 
menfuris confccifle # contradafie: quod # fi admirabile 
videaf/ tame ufej adeo ratione/# audoritate demoaftratu 
eft/ut ex ea nulli nifi ptinacibus dubiu relinquat", Et pter ea 
quae fupius adduda luat/# multipliciter adduci pofient, de 
amphora et feftario/cp tales fuerint/ec non maioris melune 
audoritate Capitolini coprobabif.Scribitmi uita Maximi 
ni illu aliqfi bibifle amphora uiai / et duos / et tres feftarios fui fudoris oftediflc. qaod ntrucp in menfaris iam didis mi 
rablle dici poteft. fed (i maiore hiis modum conftituamus 
omnino incredibile/quod homo ultra oduaginta libras ui* 
ni uno die hauferit: St ultra tris fudoris emiferit« 8C in uita 
Alexandri Mameas legitur eum ieiunum farpe fefrariu aqua: 
frigida: bibifie: & in pluribus locis apud audores reperitur 
madeftiffimos,# fobrios uiros icoena non ultra fefrariu ai* 
ni bibilfe: qua menfura &noftri teporis fobrios hoicseflc 
contecos uidemus. de Congio Plinius libro quartodecimo 
in fine comprobabit:fcribens plures fuifiejqui tres congios 
nini uno impetu haufiflfent: qd* pro miraculo adducit:# no 
ab re * ut de amphora in Maximino.fed fi maioris menft#* 
congios arbitremur pemVincredibile uideri poteft.de aliis 
Ite menfuris non ambigitf.de medimno, SC modio 
ultra ea qua: ex Plinio # aliis audoribus fuperius adduda 
funt: accedit argumeto>uel potius demonftratiojqua: fi alia 
deeflent per fe fufficeret ad utrunq? comprobandu: quaais 
fuperuacuu uideatur argumentis quarrere/ qd' afiertionibus 
fuperius addudis.,# qua: addaci pofient manifefte compro 
betuntamen quia ad comparandas noftras mefuras cu and 
quis aliqd conferre poteft / apponere aolui. omnes antiqui 
agricola:.,# pra:cipue Columella lib.fecundo cap.nono:PIi 
nius libro decimoodauo cap.uigcfimoquarto/# alii fuis lo 
cis fcribut modios fereqnq? tritici pro femine iugeri fatis 
ee:milii feftarios quatuor. Cicero i uerrina quarta modios 
tritici fex.f.medimnum in iugero fatis efle fcribit. qui roo* 
das ctia noftra: fementationi fere qua titas firmi 
nis cu fpatio terra: computef • # hoc quid modius fuerit de 
monftrabit/quodjUt clarius fieri poffit3pfari conuenit:# uc 
niam in hiis declarandis*# computandis* quia latina vulgatiffimis3& omnino popularis 
bas utar:ne in illius errore incidam: qui cu uellet latinitate 
feruare3 culpam infcitiae fubiit/ & pro menfura Veneta quae 
vulgo ftariu appellatur/# ultra centu 8C feptuaginta librapz 
tritici capax eft3feftaria tam exigue menfurae Vene 
tiisfuper hoftio Annonariae curiae infculpi fecit.quod oium 
plurimi, 8C eruditifiimi in illa indi/ 
ta duitate reperiunt" maxime iterefle puto/magidratus 
monere ut illud uocabulufeftariop! exculpi faciant: Kcop 
loco patrias menfuras proprio nomine uel circufcripto ins 
feribi iubeant. cu huiufmodi infeitia non fine nota illius ais 
tn/e Ciuitatis tot uirop: ptixidC alunae ab exter 
nis tranfeuntibus legitur.quod dixifle non mihi arrogatiar, 
fed ffitae in eam Ciuitate pietati:qua illi debeo: # libenter 
agnoico/afcribaf • fed hiis omifiis ad computatione propo 
(icam reuertar.Campus noder(fic.n.modu/# menfura agri 
ut iferius demondrabifiugero antiquo pros 
portione maior nodris mefuris da 
ria patrio uocabulo appellam9:# altero dimidiato feu non 
integris tribus fere ferit" pro qualitate terrae: # arbitrio fes 
rentis ♦ menfura noftra ex collatione inferius demonftran/ 
da plufq duos modios antiquos continet: qui fi pondus in 
(icis feruarct:quod eis in humidis atribuit": uidelicet libras 
uigintifex, # uncias duo nodram menfus 
ram arquarcnt:qua fere quadraginta duae librae maiores nos 
(trar unciarum decem feptem boni Tritici implet: minores 
uero unciarum duodecim circa quinquaginta nouc • Et ans 
tiquos huiufcemodi menfura 3 capacitate , # non pondere 
condituro uti confueuiffe puto. Sed fi pondere ficci cenfes 
batur multo minor reperitur ratione iam dida: quia uacuu inefc/et ideo modias fieci ad libras.xxiii.uel circa contrahis 
tur pro qualirate materia:/ut in Plinio Jegitunquod uafe ad 
pondus feftarii fabricato uerum ede deprendi,eo fexdecies 
tritico impleto,et euacuato/idq? uniuerfum ad pondus fupe 
rius pofitum accedere inueni,quod duplicatum libras 
draginta fex efficiet mefuram nero noftram eodem tritico, 
et ftatera feu lance quinquaginta odo uel circa pendere de 
prehendi : Et fic menfura noftra duodecim libris uel circa 
duobus modiis antiquis maior reperitur, et fic campus 
Iter plufq iugerum triginta libras feminis requirit, et erit 
proportio a cetum et quindecim,quas requirit iugerum ad 
centum et quadraginta requirit campus nojter 
qua ratione fementatio iugeri et capi noftri fere conuenit. 
nam tefte Columella libro fexto cap.primo,Ingeram uigin 
ti odo millibus,et odingentis pedibus quadratis conftat. 
Campus ueronofter fex pedis hoc efr menfuris fex pedum: 
quas perticas appellamus fexaginta in longitudinem exte 
ditur. quatuordecim in latitudinem. modus triginta 
millia ducentos et quadraginta pedes quadratos conficit. 
Sed iugerum antiquum non folum numero pedum,fed etia 
eorum quantitate noftro campo minor erat: quia pedes an 
tiqui quibus iugerum metiebantur noferis pedibus fere un* 
eia,et fic duodecima parte breuiores reperiuntur adeo cp fi 
quantitas feminis cum fpatio terra computet" fementatio 
noftra,ab antiqua parum differre reperietar. et ex hiis etia 
mores in hoc et modias quid fuerit demonftraf. 
Harc uolui dixiffe non tatum,ut menfuram modii: qui fupra 
fatis fuit declaratus confirmarem,fed ut mores,et confuetu 
dines antiquoram ficut in aliis etiam rationefeminadi a no 
feris non multum differre demonftrarem; quod hoc toto opofculo pratcipue mihi cordi fuit,ut ex moribus, et confuc 
tudine antiquorum ad quzcp peragenda & condi tuenda in 
efficeremur* Cum itaq? infefter 
tio pecunias dedarauerim/& noftris contulerim, 
6C fuperius etiam eorum menfuras pro ingenioli mei uirib? 
eft intentionis/ 8C propofitino* 
ftri ut eas noflris conferamus,# cuius proportionis fint ad 
noftras quantum fieri clarius pofiit demonftrareconemur; 
quas fummatim,# qua breuiffime repetere conuenit, ut in 
earum collatione ad noftras memoria: propius fint ♦ Dixi* 
mus duas heminas feftarium, fex feftarios congium ,o&o 
cO.ngios amphoram,uiginti amphoras culeum implere* 
Item cp amphora duas urnas,SC tres modios caperet, # ut 
pondera etiam addam, dixi heminam decem unciarum ee, 
ieftarium uiginti,congium decem librarum, modium uigin 
ti fex:# beffis urna quadraginta,amphoram o£luaginta,ca 
leum millefexcetarum. His itapropofitis, # declaratis cu 
mUx antiqua: menfura: nunc extern,# ob id quafi impoffi* 
bile nideref eas noftris comparari pofle,# tanto difficilius? 
cp edam menfura: noftri temporis fere nulla: inter fecon* 
ucniant,#qua:<j ciuitas nedum prouincia: fua pondera, 
& menfuras ab aliis difiimiles habeant. tamen hiis non 
obfcantibus rationem inuenifTe opinor: qua antiqua: men 
Tura: nunc conftitui, # inueniri pofiint, # quifque pa** 
trias menfuras cuiufcunque ponderis , nel capacitatis fue* 
rint: illis utroqj modo, fcilicet uelpondere, uel capacita* 
ce ualeat conferre*Sed rationem afferamas. ex Fauino faw 
pias addufto, et aliis colligitur capacitatem amphora: pe 
de quadrato conftare,conftituatur igitur uas huius menfu* 
uacuumfit pede quadrato termi* natus.f.altitudinejIatitadmCjIongitudinCjCx huiufinoii ua 
fi comparatione omnes antiquas menfuras maiores ,&mi* 
nores augendo uel diminuendo conditui pofiant:# eadem 
ratione obiter noftras illis confetre:quippe huius uafis dimi 
dium erit urna/tertium modius/odaua pars congius/quadra 
gefimao<daua feftarius. (i pondere magis placet jfabricef 
uas, cuius contetu fit ponderis eritcongius:fi 
unciarum uiginti, erit feftarius: # proportione ponderum 
aliae oes antiquae augendo uel minuendo conditui poliunt. 
Qjiarum ratio incerra efie non poted/fi eaps pondera capa 
citati a primis ad oes fequentes initium capiendo feu a mi* 
nimis/feu a maioribus conueniet. exempli gratia dixitybs 
amphora eflfe dimidium medimni, amphorae urnam, tertia 
modiunrp&auam parte congiu, 8C reliqua 3 quae non expc* 
dit repetere:hapi omnium pondera, 8C proportio 
ne capacitaticonueniunc:prout ex ordine politae funt.fi ca* 
pacitas igitur ipfarum proportione ponderis cuilibeteaps 
atributi conuenit/cui dubiam potedefie eas efie menfuras 
antiquas/quibus condituris fuas patrias menfuras quilibet 
feu capacitate/eu pondere conferre poted :8C quid quacqp 
ipfarum ad antiquas pportionis habeat cognofcereXfuas 
patrias/nunc menfuras maiores/feu minores ad antiquas ra 
tione iam di&a condi tutas proportione confer cdo3# obi* 
ter legendo prouentus, expenfas, 8t commertia 
intclligere. fi meo labore legentes hoc confcquuti 
fuerintjgratias habebut.fi uero ipfi ex fe melius, uel ex his 
minus exa<de;fa!tem uoluntatcm proficiedi Iaudabut • Sed 
dicet fortafife quifpiam ignotum per ignotius docuidumen 
furas pede*# libra condituifti ipfifmet menfuris ignotio* 
tcs:dC quales fuerint apud antiquos/# quomodo noferi co*  
na O 
1 
oq' 
s: 
o 
- 
= 
p’ 
— 
Ql‘ 
• 
C 
8 
— 
"0 
E. 
ST 
< 
? 
ft 
iT 
S. 
♦ 
< 
< 
J 
r 
□eniantfortaflfe ignoratur: fed ceream ednodris 
fuiflfe minores , ideo 8C huic fcrupulo occurredu e, 
libra i feftertio demonftraui/& Iicut i ea coditueda 
ad pricipianacuralia/ q (labilia funt,# raro feculis 
uoluetib9 mutant"3 V5 ad (iliquas :qux femg fuerut, 
8C {ut uniformes/& eiofde qualitatisnta 8L in pede 
ad digitos humanos recarredujq no gra 
ciles ad hoc eligcdi funt,# tefte Vi&ruuio/SC C04 
lumella Iib,vi.ca,primofexdecim,pede conficiut: 
q certe meo patrio pede & fere oiVq nf o feculo in 
ulu fut breuior fuit.comperta fcriborpede meu pa 
triu quo ad metiedu fpatia utimur fexdecimmeis 
digitis*# qbufcucg c6ibusuncia,i\duodecima gtc 
longiore eflfe/# plus f> qualitate reperiri, 
6t ide fere de aliisnri teporis exidimadu ed.# mi 
nore fuiflfe antiquu etia nome arguit.fa pede hu# 
mano fuiflfe appellatu 6C ad ei? mefura conditura. 
Quo oes pedes nfi tgis qb9 ad metiedu utimur 15 
giores funt.fed utina aliata mo 
dus extaret iicut pedis antiqui / q Roma: plurib9 in 
locis*# peipue ia hortis Angeli colocii uiriintec 
alios q Romae degunt*ut audio*do&if(imi manife 
de deprehendit",Cuius exemplum # longitudinis 
dimidiu inhoclocoltegri non capaci imprimi cu 
rauqut ad eius mefura uel alterius,digitis conditu 
tiquocunq? locoqs reperiaf amphora fabricare 
poffit*# ex ea reliquas,# (i pondere magis placet 
libra (iliquis conditui poteft,# ex ea omnes men* 
fur ac antiquae * # eadem libra nodris conferre,qua 
eandem, qua nos utimur fuiflfe in federtio docui. Sed fi aliquibus in locis non conueniret, filiquis uel denariis 
antiquis conftitui poteff,# ex ea reliqua?.menfurac;nec filiqs 
carere poflumus/qua: fere iam ubiq? funt communeSidenarii 
etiam ipfi adeo iam vulgares.,# noti funt 3 ut nullam pntem 
nunc efleprouinciam in qua aliqui exhiisnon reperiantur: 
fed ut ab aliis nummis argenteis antiquis dignofcantur: qui 
fortafle non fint pondere Drachmae admonere conuenit.ue 
ris denariis hac notam fere paffim impreffam fuifie: qua 
antiqui hunc nummum numerum denarium in fe habere, uis 
delicet decem a fles demonft rabant,# ad differentiam lites 
tx x linea tranfuerfa fecabant: ut in figura fuperius pofita ap 
paret. fed cum noftri feculi feriptores / & impreflores q«id 
eflet non libris apponere omiferunt / # hinc 
multos errores irrepfifle pluribus in locis obferuaui:# maxi 
me in Cornelio Celfoin compofitione pharmaco^. 
rum partes:et fimplicium pondera male intelliguntur:# in 
eis multos uidi harficareddqj maxime ex figura: fuperius po<* 
Gtx omifiione euenit/quia fere paffim in libris impreffis / uel 
hiis proximis feculis feriptis compofitio pharmacorum: ut 
infra deferipta apparet.Exempli gfa piperis p.xxx. uel alio 
numero fimih modo/ed quid litera p,aut quid numeri figni 
flearent me diu ignorafle profiteor: # tandem ex antiquiffi 
mo libro in quo figura denarii apparet utrunqj deprendi: ui 
delicet Iiteram p.pondo fignificare: # ex pluribus lfis x pri 
tnam dcnarium:reliquas numerum fignificare/ut infra 
ris. piperis pondo denariorum uigin 
ti3# hoc exemplo reliqua intelligi poliunt 3 Simili modo in 
Plinio multotiens hanc figuram deefife obferuaui 5 Maxime 
cum precia rerum defcribit3 Verbi gratia cinnami pretium 
in fequif numerus fine pretio;fed deficit figura de narii/uel feftertiijet intelligi debet cinnami pretiu m libras 
denarii uelfeflertifxx.uel.xxx. aliquando librsdefunt a\U 
qn loco pofits fant:et e contra* Hsc qus ex trak 
politione/ael omiffione figuraram errores / et difficultates 
multis afferre cognoueram,ex occafione denarii apponere 
nolui, fcientesnonnullis quifortafife hscignorabant.>non 
inuideant, nec mihi arrogatis tribuat ii non nulla (ludio do 
fortafife quibufda friaola uidebutar,non omitto:et 
ex hiis puto humidorum/ et iiccorum mefuras antiquas repe 
riri/ et nfis fatis commode conferri polle. f> pleniore 
tra&atu ex occafioe pedis aliqua de mefuris terrs et (pacio 
cum addere libet/quas omnes Columella libro.vi.ponit; et 
declaratjque locum hic citare fuff*iceret:et fi Varro/Plmius 
fere eadem fcribant/fedex Columella qusdam pauca bre* 
oiffime colligam3ut eafdem noflris conferre polTim,et a mi 
nimis ordia,r:fuperius diximus fexdecim digitis conflare pe 
dem /quinq? pedibus pafium antiqui conftituerunt.centum 
etuigintiquinq? paffibus 
mille pafTibus:quia tot conftat appellatum: Et hiis menfu* 
eis antiqui et maxime latini paffim interualla regionum: et 
prouinciarum metiebantur:ut omittam fchenos qui trigin* 
ta ftadiis/et parafangas qus quinquaginta conflabat, 
cois uero aliis ex eifdem tamen principiis confedis uteban 
tur.f.pede Qt digitis:ut Plinius libro decimo o&auo cap.iiu 
Varro libro primo cap.x.Et Columella loco fuperius adu*> 
£to atteflantur: ex quibus duas folummodo nunc adducam, 
qus frequentiores fuerunt.Et ideo eas declarare, &C noflris 
conferre opersprerium fore uidetunalis ibidem.,# alibi Ie* 
gi poliunt quibus nihil addi conuenit. Sed tatummodo has 
duas adducere,# conferre libet,adus,# iugera frequcmiffi mae,& fere commanes fuerant antiquorum agricolarum me 
furar,Si maxime Romanorum.adus undiq? pedibus centum 
SC uiginti conficitur:duplicatus quocuncp eius latere iuge# 
rum fit, quod pedes ducentos / Si quadraginta longum ede 
debet36C centum SC uiginti latum, & in pedes quadratos diV 
ftributum uiginti odo millia / Si o&ingentos in fe habet / ut 
fuperius ex Columella didum fuit: Si in huiufmodi minw 
mas partes diuiditur. aliter commode huiufcemodi 
(patia metiri non poflunt: nifi in certas & minimas partes 
redigantur. hiis ita conftitutis fortafTe quifpiam requiret, 
ut rationem menfurandi agros apponerem: quar extra 
politum uidetur, SC per Columellam audorem luculentiflk 
mum loco fuperius addudo fatis commode confcribif: fed 
quia codex in praecipue in numeris,in quibus to* 
ta uis confiftit/cOrruptus eftjoperaeprecinm fore putaui eius 
prima: conftitutionis menfurarum,ex qua uniuerfa ratio de* 
aucitur,nonulla Ioca,quae corrupta funt,corrigere: 8i aliqua 
interpretari ,8£ declarare, Si in primis admonere conuenit 
audorem ipfum iugerum, ut commodius metiri poflet,in 
Aflem conftituifle,& in hoc etiam noftri temporis agrimeO 
fores immitantunqui metiendo agros noftros in denarios, 
Si libras hos diftribuunt/& eis computant qaantitatem te u 
tx. Asfeu libra/utinfeftertio declaratum fuit/ducenta 8C 
oduaginta odo fcrupula capit • Ideo iugerum ad eius exem 
pium in totidem partes diftribuit:Et quia aliquando etiam 
minora terrae fpatia ueniunt in extimationem 3 fcrupula diui 
dit in femifcrupula :Et ideo prima parsiSi lic minima iugeri 
erit quingentelima fepuagefima fexta totius: quia tot femi 
fcrupula in affem in hoc numeras corruptus in Co 
lumella pofiet aliquibas errorem indacere.Legitur enim na mero ducetorum SC ofluaginta o<3o* 
fed duplicatas legi debet :8Cfic quingentorum feptuagint 
ta fex.hiis ita condituris unicm’9 harum partiufuos pedes 
proportione ex fumma uiginti o&o millium* SC o&ingento 
rum tribuit quibus quadtatis diximus iugerum conftare.pot 
namus exemplum: in prima parte ut clarius reliqua intellit 
gantur*& in hoc officio iterpretisColumellae fungamur.dit 
niditur iugerum in quingenta SC feptuaginta fex femifcrupa 
la:quia tot numero in alfem cadunt: SC unicuicp harum part 
tiurn quinquaginta pedes tribuantur.Si quingenties feptua 
gies numero femifcrupulorum multiplicent 
tnr, uiginti o<do mille / SC obtingenti efie reperientur: Itat 
cpin huiufmodi parte ingeri quinquaginta pedes quadrat 
tos efie dicas: uel (i in fcrupula diuidas, qui funt ducenti SC 
o&uagintaodoinhuiufmodi parte centum pedes quadrat 
tos inefiTe reperies: SC fic proportione reliquarum partium 
ufqj ad integrum afiem/quo iugerum intel Jigitur computan 
do ratio deducenda eft/ut clara fit,& codex pluribus in locis/ 
SC maxime in numeris corruptus hac ratione/ SC computatio 
ne corrigi poteftrquam ulterius fortaflfe profecutus fuiflem 
in menfuns agrorum/& diftributione plantarum declarant 
doiSC interpetrando Columellammifi extra propofitum uit 
fum fuiffcttdC ueritus eflem id mihi potius arrogantiar/q ftut 
dio docendi afcribi.Cum neq; eruditius/necj elegantius res 
pertradtari poffit ♦ aliqui tamen loci corrupti corrigi poft 
fent:fed non deerunt:qui melius q ego intel ligant*# corrit 
gant • lam fatis fuperqj fit mihi homini occupatiffimo;# 
variis SCmoleftiffimis negotiis implicito: & ut alia oraitt 
tam, iam decem filiorum patri feftertio iam pluribus annis 
perfefto ad demonftrandos antiquorum mores} hac paut ca infuper aggregaflfe / & cbngefiiflfe 3plera<$ aero alia quae 
olim ftudio vigente comentaaera negotia nuefupprimunt: 
quas tamen & ipfa aliquado fortaflfe edentur Ii vita & otium 
iuppetat, 
FINIS, 
QLikc abfenteaudlore in curiacorrupta funt fic corrigito* 
Prifcope numope , pagina, 1 .linea. 2. 
Et pagina.3.1i.3« 
Et comodo repertas.pag.eade li.6. 
Quem furatum pagina, 4,linca.9* 
Caufam prseftitcr in t. p.cade.l, 7, 
Poteftdi ad pagina eadem.l.2|. 
Illi^Sdpoftea mali pagina,5*li. 13« 
Conditiones fcdcrum,p*6.1i.5. 
Dmerlifiimis pagina,7,linca.7. 
Centum talento pag. eadem.li. 24. 
Videripofiuntpagina.$.linca.3* 
XV,M.afiiumpagina.9.1inea.5* 
Hmufmodi denariorum p.10,1.5. 
De hoc denario pagina cade li,6 ♦ 
Lxxxhii.M.pagina eadem linea.7* 
Pondus denariorum pa.eade, li.20. 
Fccilie conicduram pa.i 1 ,lmea*4« 
Sed qua alterum pagina, 12,li, |6. 
Qui fcribit.C.Ceefarem.p, 13 ♦ li. I ♦ 
Et Varrone libro pag.eadcmli.29* 
Addita tertia parte unius Idlicet de 
ejarii pagina. 16,linea, 12. 
Ducetis quinquaginta denariis pro 
fingulo pagina eademIinca,22. 
Eandem fummam promifli diuerfis 
pagina eadem linea.29* 
Aduerbia, Cu ad multiplicationem 
pagina.l$.linea,i6» 
Appofita fuerint pag.eademl1.i7* 
Quatitate p fe reperiut,p.cade.l,19 
item de pari X impari,p,eadc,l.27 
Multiplicari debercnt.p.19.li.20. 
Ibi legit hoc. Dedens huius dedes* 
Si corrupte,uel aliud SJc.p. 19 ,1.26. 
Apponi ddkrit pagina. 
Capite decimo circa medium pagi> 
na.22dinea.13. 9 
D p op ofciiTe.p. eade.l. 29« 
P er duo.ll.Sd. s pa gi',23 .linea ♦ 14* 
Eadem pene figura pa.eade li. I$* 
Eandem libro eodem pa.eade li* 29 
Emptam fed reuocata p.eade*l*3o. 
In vita Aelii Caballi pag.23.lh21. 
ExiftimenfCum in nuila p,25,11.3* 
Diuerfimode exifhmatp.eade li♦ 9* 
Decius rapacitate pag.eade.Ii.29, 
Nuncaliudagenti pag,26,linea.j* 
Et maxime cum ea pa.eade.linea*4» 
Redo fenfu pagina.27.linea.i2* 
Xlv.m.pagina eadem linea. 17, 
Materia prsecipui pagina.28.1i. I* 
Primo dcmonftratpagi.eade.li.6. 
Spiculatoribus diuififle p.eadej. I2 
Quartx Decadis pagi, eade li. 26. 
Qui ferefeptem (dupulorum pagi 
na.32.lmea. 27. 
Coniedura Comprehendi: pagina 
eadem lineabo. 
Armope fideiuilores pa.34.Ii.22* 
Et cum mos pagina.35.lmca.27* 
Cui bello Gallicopag.36.li.i3* 
Mos cft perfolui pag*37*linca*9* P radia re poffit 
Et qua: adduci poflent pa*39«l«2$* 
Centenas Myriadas pa. 
Iibro*xiii.pa gina ♦ 45 #11 nea, 19, 
Singulis annis pagina. 46 Jinea*7* 
Ideft ex quinquaginta pa*cade Ii.|$« 
V na ♦ 4.7 Ju$. 
Menfura^igitliquo^;pa>48,b 25* 
Triticum a milio, pa. eade li*29« 
Sellarii 8t congii quomodo, pagina 
49*linca«i8* 
Pertinax mmia7pa)54*liaea«6* 
Opimio Conlule, pagina cade li*9* 
Modium pondere liquidi metiamur 
pagina.56Jmea.l5* 
Tranfeuntibuslegaf:,pa*5?jM$* 
Viginti fex St bef?is,pa.<>itlinea*16* 
Illis 
Noftrisc5ueniat,pagina,62.1i*29; 
Alia figura feftertii hs*