D1SSERTATI0 MEpiCA
   DE ORZSZBUS ET DZEBUS ORZTZOZS
           IN USUM ALUMNORUM
   COLLEGII MEDICINA PERUANiE
 vulgo de la Indepcndcncia, i\ civitate limana.

     HUJUS COLLEGII DIRECTORE ,
   REW, PERVANJE ARCH1ATRO,
    IN DIVI MARCÌ ACADEMIA PRIM& MEDICINA
           EXEDRiE MODERATORE,
ET ACADEMTiE MEDICINA  MATRITENSIS
                SOCIO.
-©©•—9©0-
L1MM/E--IN TYPOGRAPIHA JOSEPHI MAS1AS,
          ANNO—1841. 
     Ea scilicet hoc  saeculo  in  schola Medicorum os.
 citatio dominatur, an superbia,  ut  spreta Hippócratis
 monumenta nullo in usu,  vix ullius habeatur  pretii.
 Haec tamen scrutanda,  haec nocturna  versanda atque
 diurna manu, prius quam bonas frugis quidpiam ab Me-
 dico in asgros redundare queat,  persuadere conabor—
 Boerhaave De commendando studio Hippocratico—
     Ego  Hippocratem prò omnium antiquissimo,  et
 Pathologias primi  ordinis auctore habeo. Haller, in Me.
 thodo studii medici.
     Si centieshuccusque  citaverim  vobis  Hippcratem
 in praacedentibus, ne gravemini laudantem eum  millies
 sequentibus—jQuem enim eo, ut citem, praestantiorem
 invenirem!  Virum,  é  quo, quotquot  in  arte extitérc
 boni, vel hausere  sua,  vel sua saltem propria inventa
 Hippocraticis confirmata, et corroborata viderunt: Vi-
 rum, cujus simplicitatis  pertaesi  arrogantes Philosophi
 pras aberrantis ingenii sublimitate,  in crassos incidere
 errores;  in verum  tramitem  reducti nunquam, nisi
 Hippócratis amplexi simplicitatem. Haen, in Praelectio-
nibus pathologicis 
^Sffi^^
»j&<wfewrcw»  &m>  <awH&®wi
    ON tantum  documenta ad  morbos  pellendos,  sed
etiam  ad eorum exitum praesagiendum  medicina tradit.
Ideoque hujus scientiae  periti cultores inagnam sibi aes-
timatiouem et auctorilatem  comparant,  et quia  aegrotis
gravi morbo oppressis salutem  fere  semper restitunt, et
quia suarum praedictionum solertiam eventus  multotiens
confirmat.  Al contra, qui  saepe  in  praesagiendo deci-
piuntur, hospites in medicina censentur, et si honorifìcum
nomen casu  adepti  erant, hoc facile et  cura dedecore
umittunt.
    Haec tamen perutilis scientiae pars, quae  in presagii
peritia  versa tur,  omnium  medicorum qui Ilippocratem
praecesserant, captum effugerat, tametsi post Adami lap-
sum, in cujus sceleris poenam morbovum cohors terris in-
cubuit, homines, et praecipué qui se ad artes scientiasque
transtulerant, per tot saecula propria et aliorum tristi ex-
perientiaedocti,  latentes naturae nixus  detexissent, per
quos amissam sanitatem recipiebat, aut se dumtaxat alle-
vabat,  et ad subsidia, quibus  in  pluribus morbis opus
erat, mira et salutari excitatioue vergebat.
    Saepissimé enim in eorum conspectu  asthmatici  ob
spiritus interclusionem pene confecti, ad  fenestras ape-
riendas, liberumque  aerem ducendum adigebanlnr; et in-
gluvie obruti, ad onus viribus impar per vomitum, vel  al-
vum deponendum.  Perspicuum quoque eratillis febri ar-
denti  correptos, diluentia, acida,  horaeosque  fructus  in-
hiare:  rheumatismo   vexatos  auram frigidaiti difugere,
partiqne dolenti, quo fotu  calido et hnmido laxaretur,
manus apponere: caeterisque morbis arFectos  noxia icré
semper fastidire, et salubria coucupiscere.  ldcirco qucm
w 
                       (IV-  )  .
in belluis miramur instinctum, pauciens desideraremus, ni
multorum hominum  coetus, magnarumque Societatum
institutio, é quibus pravi mores fluunt, et novos progeuuis-
sentmorbos, et priscos in pejorem statum  degenerare fe-
cissent.  Propterea mirum  non est impolitos populos, et
paucis et simplicibus conflictari aegretudinibus, et pei re-
media etiam simplicia, quae naturalis instinctus, casus,
et analogia aperuere, faustos experiri eventus.
    Praeter has corporis vivi in morbis medendis facul-
tates, unus ante omnes ingemo  praestantissimus Hippo-
crates Cous, summa  assiduitate comperit, eodem princi-
pio ac in corpore benevalenti functiones  ilio ordine et re-
gularitate fiunt, a quibus sanitas dependet, in statu mor-
boso vel quasdam ex illis, vel cunctas simul inverti; natu-
ramque toto tempore, quo lucta cum morbo perdurat,  in
hujus expulsionem, et in sanitatis receptionem  totani pe-
ne  incumbere:  atque ideo corpus  involucro tegi magna
sensibilitate et irritabilitate praedito, quod excubias sem-
per agendo, causis morbificis ubique disseminatis aditimi
praecluderet; et penetralibus iisdem proprietatibus vitali-
bus donatis, eas corrigendi, irretiendi  et  amandandi, si-
forte in ea irrepserint, facultatem fuisse concessam.
    Quibus principiis imbutus medicinae  Parens,  verae
Pathologiae fondamenta jecit, et praecipuam naturae pro-
prietatem  aperire et  enuntiare  promeruit,  per quam
noxiae materiae, quae illi, ut morbum producerpt, vim in-
tuì erant, vel  succis naturalibus assimilantur, vel  emen-
datae certis  et praecognitis diebus é corpore  pelluntur-
Et in climate ne tantum quo degebat, an in caeteris quo-
que, naturae humanae eadem fuisset donata potestas, De-
lum Graeciae temperatiorem partem, Scytiam  frigidissi-
mam  Asiae  regionem,  Libiamque  ardentissiman  pera-
gravit; et quum ex propriis  in his, tum ex  filiorum Tefca-
lii,  Draconis,  generi  Polybii,  caeterorumque  discipulo-
rum, quos in dissitas partes misserat, observationibus  ite-
ratis, hanc non alicujus loci, sed ubique terrarum naturae
proprietaiem esse cognovit.
     iQuam pene divina in hoc  naturae  conflictu medici-
na apparet!   Nani, quemadmodum  Phisicus, oibes quos
planetae conficiunt celeritate mirabili, calculo subjicit, So-
li», aut Lunae delcclionis diem, horaui, ac dcliquii tenipns, 
   ,       .            (v  ).
rudi ac pavido populo praenuntiat;  pari pene  modo cli-
nicus, ex morbi natura, aegrotantium  viribus,  pulsuum
et urinarum mutatione, diem, viam, et modum fu tura e ju-
dicationis multoties praedixit.
     ^Quis talia contemplando,  in admirationem non ra-
pitnr, laudes, et beneciictionem Divini Conditoris?  <"Quis
cum  Psalmista non exclamat: Opera Domini  magna, ex-
posila omnibus qui delectantur in illis, gloriosum et deco-
rum opus ejus? (*)
     Sed quamvis veteres,  et nonnulli recentiorum natu-

   (*)   Disccptant  Physici, a  corpore ne tantum, an  ab
anima,  an ab alio per se, existenti principio, haec hominis
rivi mira facultas deducenda sit: ast cum  illis  non con-
grediar; et  cum Sidenhamo eam piane me nescire  fateor.
Neque  vero  quisquam alius (quod sciam) inhac re tam
praeclaré se gessit, ut arcanum  hoc satis enarrasse videa-
tur.  Placuil Aristoteli et  Teophrasto,materiam vi tue ca-
racteribus insignitavi, quam Physim  san naturavi  Hip-
pocrales nuncupareràt, vitale principium  nominare: quod
nomen post tot saccula cassum, et a neatericis Apino,  Gau-
bio et Barthesio  renatum,  a-pud  nnrissimos  Phisiologos
usurpainm est.  Per  naturavi vero nil aliud quam ipsam
Dei vivi Duretus, et  Hollerius  perceperunt: eam  Hel-
montins dojinivil, Jussum  Dei quo res est id quod est,  et
agit quod agere jussa est.  Palingenius idem sentit his
versibus:
   Naturam vero appello legem  Omnipotentis
   Suprcvtique Patris, quam prima ab origine mundi,
   Cunctis im possili t rebusfussitque teneri
   Inviolabiliter •.. •
Elegantius  Cardinalis de Polignac:
   A atura quid est'! aut ilio nomine primam
   Rerum cunctarnm causavi, numeuque supremum
   Singula prospiciens intelligis, et DEUShic est:
   Aut sic appellas natavi servire patique
   Materiem certis pareti lem legibus, orbam
   Mente et Consilio, vi bruta atque iivpete pulsavi.
   Die igitur, num tanta queat prudentia caeco
   Principio affivgi,nullum cui cernere fini in,
   Yullasnosse vias datur, aut intendere quidquanit 
                       ( VI )
rae facultatem  adscriberent omnes fere morbos  solvendi
per manifcstas excretiones, eorum praecepta in nostra re-
gione  sibi  tantummodo  vindicant  acutae  febres ,  et
praecipue graves viscerum phlegmasiae.   Et  etiam in
his quae  prae caeteris acutis  crisium et dierum critico-
nim  motibus obtemperant ,   praesagii regulae clinicos
nonnunquam fallunt, ob morbi  speciem,  aegri  aut  ser-
vientium  errorem, vel  ob epidemicam  constitutionem.
Ideo Hipocrates in aphor. 19, sect. secundae, cautos et
prudentes vult esse in praesagiendo medicos, his verbis:
"Acutorum morborum  non omnino tutae sunt  praedic-
tiones."  In  morbis  quippe, qui àpraeexistente alicujus
organi vitio ortum ducunt, dubia debet esse prognosis, at-
que in aliis etiam quos in Dissertatione memorabo.   Er-
rores qui in regimine committuntur, sunt praesertim  vic-
tus potusque morbi naturae  minime congrnentes, subita
ac violenta animi commotio, aerque frigidus  corpore ca-
lenti susceptup.  Sed  graviorem  inferunt  noxam  assi-
deutes qui blateronibuset sicophantishdem habent, atque
aegrotis  cousuadeut, ut  nesciente, aut dimisso medico
illis medelam committant.
     Faemimim  gravi pleuritide jacentem, quae, post ite-
ra tas venae sectiones quarto morbi die, certa mihi  indi-
eia dederat criseos per sudorem, et perfectae  resolutionis
in septimoy quaedam mulier in sexto die duo ova gallina-
cea igne indurata, et thure piena edere jussit; quo  cibo
praegravido onusta, mane sequenti misera aegrota coma-
tosa occubuit.
     Hippocrates , Sydenhamus ,  Vanswietenus ,  Hae-
nius , caeterique sapientes clinici  referunt , epidemicos
morbos plerumque a  naturali cnrsu discedere, ac raro cri-
sium et dierum criticorum legibus parere.   Sed  in epide-
miisquae sub placido jove Limano identidem grassantur,
imam tantum adimadverti anomalam, febrim  scilicetscar-
latinam mali moris, quae plures sequioris praecipue sexus
anno 1795 interemit, et quam venae sectione et  emetico
frustra praetentatis,  aqua nivali a nullo  antea exhibita
fauste pepuli ,  aliique  medici postea meo suasu  pe-
pulerunt.
      His exceptis casibus, praecepta  quae  a  medicinae
Parenlibus  accepimus, et diuturna praxi  confivmavimus, 
   ...              (Vil  )■'
rarissime in morbis acutis febrilibt-s a sapientibus clinicis
desideranti^, eorumque benigna, gravi  aut  dolosa indo-
le perspccta,  vel  morbi medelam  soli  naturae  commil-
tunt , vel remediis experientia  sancitis inmodicos  ejus
nixus compescunt, autabnormes praepediunt.
     Hanc vero doctrinam flocci faciunt novissimi  sys-
thematici medici, quibus validissima excitantia, aut alia
lbrmidolosa medicamente, etiam in  acutis, mos est praes-
c ri bere  per totura  morbi decursum : nam  organa jam  vL
concitata morbi proritando, nec naturae opitulantur, nec
eam, ut sese de mortis discrimine elabi possit, parem esse
sinunt.   Sed quamvis illi  omnes conveniant in omittenda
venae sectione, in  hirudinibus locis quibuslibet apponen-
dis, et in praesagii scientia proterenda; discrepant tamen
in reraediorum praepostero  usu, quae quisque praecipue
commendai.   Alii etenim cunctos pene morbos, et etiam
inflammatorioshydragiro  abigere conantur;  alii emeticis
et  catharticis fortissimis  revellendi scopo ;  alii denique
stramonio, hyosciamo, aconito, belladona, acido prusico,
caeterisque hujus generis  periculo plenis narcoticis.
     Quamtum ab  hac perturbatrice, et  plerumque funes-
ta methodo vera Terapeja recedat, piane sciunt sapientio-
res medici, qui systhemata,  quae ante oculos eorum, quo-
tannis in Europa condunlur, sibique mutuò obsistunt, in
qua parte  contra  expertorum clinicorum praxim  stant,
firmiter aspernantur.   Et ego aemulator eorum, ut plures
nostratum medicos ab systhematicis scriptoribus  diduc-
tos, in pristinum statum revocarem,  clinicas Dissertatio-
nes propriis observationibus innixas praelo  mandavi, nec
ab incepto, dum vixero, abscedam.
     Ne igitur vos, dilettissimi tirones, in  hac  praesa-
giendi intricata medicinae parte, quae multimi ad Thera-
pejam confert, novatorum errore itidem capiamini,  ante-
quam in  clinica  versemini, meraoriae tradite praecepta,
quae post assiduum veterum et recentiorum studium, diu-
turnamque experientiam,  vera esse in hac materia  didici,
summoque labore in breve opusculum redegi.
     In  ista epitome hanc arduam rem  sophisticis vanis-
que systematibus  involutam,  perspicuam,  et é tenebria
in lucem veritatis erutam habetis.  Quam, si attente cum
naturae patientis salutaribus molimentis contuleritis, ve- 
amesse  deprehendetis.   Hujus doctrinae gnaris  facile
est mente capere in acutis pathologicum penetraliura sta-
tura, functionumque sibi peculiarium varietatem et inver-
sionem, quas natura a morbo lacessita  producit.  Et  si
ros quoque, ad cujuslibet aegri acuto morbo vexati aspec-
tum, eas complexi fueritis, in paucos hujus aetatis clini.
cos referri raerebitis;  et  clinices  Peruanae  veterum  et
neotericorum  sapientum experientia suffultae, perennita-
tem capessendo,  nullus  medicorum,  qui  systhematicos
aut empiricos Hbellos avide arripiunt, et  magni pendent
in suam sententiam  vos traducere poterit.
    Hanc igitur praesagii scientiae perochiam  perlegeu-
do callete, nec unquam ex animo vestro eri uant documen-
ta quae in  ca vobis trado, nec quae in hac prolussioae
                        DIXI. 
^mmmmmmmMi&tfmmmmmim^
'M33&HW&MV SffiEM'Sii
DE CRISIBLS  ET  DIEBUS  CRITCIS
 w,UANTUM  ad praxim  medicara, rectéque iu mor-
bis  acutis praesagiendum,  mira  et nunquam  satis com-
 mendata crisium  ac dierum criticorum doctrina conferat,
 veneranda  Hippócratis  monimenta pervolventibus  aper-
 tum est.  Sed si quid est  in praxi medica  non minus
 certum quam obscurum, valde revera est in morbis acutis
 criseos, et  dierum criticorum  negotium. Nil ergo mirum,
 si partim neglectum, partim  a quibusdam priscorum et
 ncotericorum in  dubium videatur revocatum.  Piimus ex
 veteribus Asclepiades, teste Codio Aureliano, dixit* non
 esse in  passionibus status dies quos crismos appellant,
 eternili non certo aut legitimo tempore aegritudines solvi.
 Et Ctlsus lib. 3. cap. 4. asserit: " Est  autem alia etiam
 " de diebus ipsis dubitatio, quoniam antiqui potissimùm
 " impares sequebantur,  eosque tanquain  tuuc de aegris
 " judicaretur ,   crismos nominabant.   Ideo  Asclepiades
 u jure ut vammi  repudiavit, neque in  ullo die,  quia par,
 " imparve esset,  aegris vel magis vel minus periculum es-
 " se  dixit.   Nonnnnquam  etiam in  ipso morbo dierum
 " ratio mutatili-, fitque gravior qui remissior esse consue-
 " verat.   Adeo  apparet, quaqumque  ratione  ad nume-
 " rum respexerimus, nil rationis reperiri.  Verum in his
 " quidem, antiquos tunc celebres adraodum  Pithagorici
 " numeri fefellerunt; quum  hic quoque medicus  non nu-
 " merare dies debeat, sed ipsas accessiones intueri.Vanhel- 
mont,  Hehnoutius, aliique  sectae  chimicorura plurimi,
nunquam crises fieri asseverabant, ubi medicusartis suae
onarus morbum  ante crisis spectationem  sustulit.  Boni
ergo et fidelis medici esse, quotquot  per crisim evadunt,
multò magis quorum crisis tardior est. Hollerius in com-
mentario aphorismorum Hippócratis rarissime in Borea-
libus regionibus  crises   observari  affirmat.   Baglivius
acerrimus  Hippócratis,  et ejus   super crises  doctrinae
propugnator;  "Rlirari desinant practicantes (ait), si  hodie,
" nec frequenter nec perfecté succedant crises, uti olim
" in Graecia, siquidem illi graecarum legum vel  ignari vel
" obtrectatores,  a  principp  morbi ad declinationem us-
" que purgantibus, diaphòreticis,  spirituosis,  aliisque im-
" prudenter et intempestive exhibitis  medicamentis, fere
" conficiunt aegrotantem.  Ideo imposibile est ut humores
" per tam  diversas remediorum  seditiones  distracti, ad
" criticae despumationis negotium stato  tempore  dispo-
" nantur; sed assiduis confusionibus agitati, loco criseos
" perfectae in metastases  praeternatuvales  desinant:  at-
" que hac de causa, nec criseos,  nec  dierum criticorum,
" nec aliorum demum naturae motuum regulas ab antiquis
" traditas in  febribus observabimus.
     Lucas Tossi, qui in aphorismorum Hippócratis  ex-
positione, plus  oppugnatoris, quam commentatoris partes
sibi vindicavit,  ornili ope annixus  est  crisium  et  dierum
criticorum  doctrinam  refellere.
     Sunt qui crises admiltere  coacti,  dies  esse negant,
qui criticorum nomine meritò insigniantur, quia in sin-
gnlis, natura vel morbo opressa succumbit,  vel eo supe-
rato, victrix evadit.  Aliis, obscuritate perspecta et clis-
similitudine, qua haec materia in  variis Hippócratis li-
bris acta repevitur, visum est  hoc studium multum laboris
et perplexitatis, et  nihil  emolumenti  secum  afferre:
propterea inculpatim omitti posse, ac potius naturae dono
quam proprio  labore  et constanti observatione clinicos
quosdam in scientia  praenotionis  et  praesagii claruisse.
     All'i denique nostrae aetatis, qui novorum systheraa-
tum liitteras arripiunt, et quaeis  copia hujus doctrinae ad
lectos aegrorum  comprobandae concessa non fuit; quoniam
eam variis astronomorum et medicorum  scholasticorum
hypothesibus permixtam  et.  implicatam   animadvertunt, 
                        (  3 )
temere  aspernantur,  lumen a tenebris,  verumque a falso
discernere, et seponere nescienles.
     Iìos omnes aggrediar,  veritatem crisium,  ac dierum
cuticorum  demostiando; numerum  dierum vere critico-
rum  recensendo; adversariorum denique  objecliones con-
futando.
     Primo  Galenum hujus  veritatis fidelissimum testem
producam, tantum praesagii peritia conspicuum, ut fama
pervagatum fuerit, Pithium Apollinem per ejus os vaticina-
ri, ipso  que huniine afflante, et remedia efhcaciora aegrotan
tibus praescribere, diemque et horam, qua ii a morbis li-
berarentur praenoscere,    Et quid mirum!  si  singulares
ejus  et pervulgatas  praedictioues confìrmavit eventus?
Philosopho Eudemo  in  rigore et horrore  primae acces-
sionis febrilis, quartana laboraturum praedixit,  ac  diem,
qua  per alvi  dejectionem  optime judicaretur, postquam
medici quibus utebatur, oninem ejus salutis spera  amisse-
rant.  Sexto Senatori Romano morbo acutissimo decum-
benti,  hunc  sexto die cessaturum, decimo quarto reddi-
turum,  decimo  septimo  per sudores integre  solulum ili
praesagivit: ac denique cuidam juveui Romano febre acu-
ta laboranti,  quonian dextra nasi pars, et ejusdem lateris
mala rubicundiores apparebant, coram  praecipuis  medi-
cis,  qui sanguiuein mi Iti jubebant,  citam é naie dextra
haemorrhagiam, qua  febris  sinc venae sectione ipso die
abitura erat,  impavide praedixit, et  cluni  caeteri medici
eum, ob tale praesagium irridebant, sanguinerà ad qua-
tuor libras et semissem é nare dextra profluere viderunt.
     Post  Hippocratem  et  Galenum, in memoriam revo-
cabo Sennertum, Sthalium, Hoffmannm et Stóllium in
Germania, Sydenhamun Freindium et Meadium in Anglia,
Boheraavium, Vansu ietenum et Haenium in Batavia, Ba-
glivium in Roma, Fracastorium et Prosperimi  Alpinuu in
Italia, Duretum, Bailloum, Femelium et Pinelumin Gallia,
Tissotum in Helvetia, Vallesium  Solanum et Martinez in
Hispania, aliosque innumeros clinicos, qui omni aevo per
totam Europam emicuere.  (*) Et etiam his temporibus, et

   C*)  le puis assurer que depuis p'res de Yingt ans que
le me livre a V exercice de la médecine, /' ai  constantement
observé les crises aux époques  observés par  Hippocrate, 
in hac dissita mundi plaga insigniores limenses medicos qui
nos praecesserunt, in  nosocomiis eandem suis auditoribus
doctrinam demonstrantes; et me quoque, qui licct tanton:::.
virorum movissimus sim,  quoniam ipse  praeceptis  Ilippo-
craticis ab  studii  medici primordiis  imbuì atque enutriri
innitebar, mearum in praxeos exercitio praedictionum com-
pos fere semper  extiti.
    Laetus enim recordor, me multis abhinc annis in con-
silium cum quatuor medicis susceptum,  ad perpendendum
quid negotiatori  gravi pleuritide  laboranti utilius credere-
tur, qui septimo  morbi die sudoribus copiosissimi» sincop-
ticis pereundnm  sibi esse videbatur, vexicantiaet alia me-
dicamenta quae  post iteratas venae  sectiones cubicularii
medici apparabant,  ut  noxia contempsisse, morbumque
ipso die  abitum  ire denuntiasse.   Et quatuor elapsis horis,
eum,  quem omnes  desperatum, atque brevi decessurum é
vita praenuntiabant, jam ipsnmmet fidem  praedictioni
facientem» vivimi et incoluniem salutasse.
     Quantumvis de crisibus, criticisque diebus doctrinam
nostra Patrumque experientià, veram esse sentiamus, non
abs re mihi videtur, eam quoque argumentis ex analogia
depromptis comprobare. Idoirco morbos percurrere convenit
crisium et dierum criticorum legibus adeo aperte submis-
sos, ut de hujus doctrinae  certitudine nullus relinquatur
ambigendi  locus.
   Ex quo dira variolarum Ines in  totum  terrarum ovbemin-
vexit, paucissimi erunt  qui vel variolasnon sint passi, vel
alios haudviderint, his correptos, Namlicetdivinofavente
mimine  Vaccinae fluidum, earum mirabile prophilaclicum
prodiderit,  et ad nos pervenerit,  tristi fato apud nostrates
ille infensissimus morbus suum adhuc terrificum exerit ca-
 put, suas instaurat strages.

 lorsqu\tne médecine perturbatrice ne changeait pas la. mar-
 che naturclle des maladies.  Les élcves qui ont svivi mes
 cours de medicine clinique a l'hospice de la Salpetriere, ont
 sowent  vu les  crises s' operer V es  jours  critiques, mcme
 cliez les Vicillards
                           J.andrcé-Beanvais  in  Dictio-
                           vario scienti arum medicarum
                           Attieni. Cri se. 
     Omnibus; etiam notimi est, post stiscepluni in  corpo-
re con taglimi variolosum, nauséas, vomitus, anxietates ex-
Citan, spiritum difficile traili, caput, artus, coxamque mag-
no affiei dolore.   Quae phoenomena ortum ducunt ab or-
ganis stimulo varioloso lacessitis, hunc ad partes ignobilio-
res nitro propellere conantibus. Febris  eodem  tempore
accenditur, quae inter tertinm  et  quarlum  diem  criticò
solvitur per papularum eruptionem, si nihil veneni intus
remaneat quod  stimulum perennet.  Et  quum  variolae
(de regnlaribus loquor) tam in Borealibus quam in  meri-
dionalibus, atque etiam in ardentissirais regionibus eadem
pariant phoenomena, legem aeternam argunnt, cui obtem-
perat natura, ut ab hoc acri venenoso sese expediat,  eum
in cutim amandet, ibique in pure,  quod  inflammationem
subsequitur, irrrtiat, forasque pellat.  Idem  quod de  va-
riolis, de morbilis, scarlatina  febre, aliisque exanthema-
ticis febribus judicium ferendum.   Attamen, quum in his
materia inorbifica impar sit ad cutim similiter affìciendam,
quae tuberculos phlegmouodes,  ut  in  variolis  producat,
eos tantummodo parit, qui  erìsipelatis indolem  referunt,
et qui huic pariter per  quamdam  degqnaniatìonem  sol-
vuntur.
     Alius morbus commnnissimus, apud nostrates ende-
micus, et  a quo  non multi inmunes videntur, est febris in-
termittens: ideo  pene  omnibus ejus cursum, et phoenome-
na observandi sese obtulit oecassio. Tertiana v. g.  exqui-
sita, verno praeserlim tempore,  alternis diebus, eadem fe-
re bora aegruni adontili-;  frigore et artuum tremore inci-
pit, quos febris  subsequitur ardens, quae duodecim elap-
sis horis per fcudores evanescit, et  quae post  septem  ac-
cessiones,  id est,  qnaiuordecim dies, perfecté  solvitur, si
prius non  consopintur per Kinae Kinae'pulverum, vel ejus
sulphatis usura.  Ita, si vel  singulae accessiones,  vel  si
cunctae tantum in hac  febri unum censeantur esse morbnm,
semper liquido patebit tempus a natura praeordinari, quo
ille morbus jndiretur, eaque vasa secretoria et excretoria
semper praesto adesse, quae causae morbitìcae. materiae-
qne peccantis cxpulsioni aptissimé congruant.
     Nec minori  frequentia nostro sub jove, ac praecipue
autumnali et verno tempore pleuritides, anginae,   caete-
raeque phlegmasiae, grassantur, ob subitam etcrebram ca- 
                        (  «  )
lidi  aeris in  frigidum  coiivcrsionem:  horumque morbo-
runi  nullum,  nisi certis  et   praecognitis diebus  unquam
ct.sisse,  etiam lippi  et  tonsores  experientia  edocti una
voce fatentur.
     Si igitur in  dubium verti nequit, plurimos  existere
morbos qui criticò solvuutur; ^cur  de reliquis  acutis fe-
brilibus,  qui sine manifestis exeretionibus, raro, aut  nun-
quam evanescunt, idem  non feremus judicium?  Incredi-
bile est enim, naturam in hac  salutifera humorum expul-
sione,  illum  non  servare   prdinem, quem  in  caeteris
naturalibus  actionibus servare videmus: alioquim in mor-
borum initiis, quia materies acrior  est quam circa finem,
ob idque partes  plus lacessit,  et  ad  exeretionera  con-
citat, judicia frequentiora  et  securiora forent.  At con-
trarium  omnes  clinici  experimur:  quippe tantummodo
in statu,  vel  declinaiione morbi, quum materia  jam vi-
tae viribus subacta,  et emendata  evadit, et in  pondere
ac figura, aliisque caracteribus, eo  modo humorum na-
turatimi, vel ex toto vel exparte indolenti  refert,  quo
vasorum  secretoriorum peculiarem sensibilitatem afficiat,
ut per haec sugatur, et per exeretoria expellatur, saluta-
res exeretiones  natura  molitur.  Et si quae in initio, vel
aumento  morbi,  vel prae virium inopia, vel prae nimia hu-
morum acredine, dejectiones contingunt, ancipitem  sem-
per praenuntiant eventum.   Si diuturna ergo et constanti
experientia, si Patrum medichiae consensu, si  ratione  et
analogia, dierum criticorum doctrina clarescit, quantum-
vis eam  sophistae et pseudo—medici  obnubilare velint,
semper inconcussa manebit.  Attamen parum ad rei pro-
positum  conferret  crisium   et dierum criticorum venta-
temi planam facere, nisi  quid per eas intelligendum sit, ex-
ponerem, hosque designarem.   Sed antequam criseos ve-
ram  et perutilem diffinitionem  tradam, quo sensu medici-
nae Parentes, et  celeberrimi clinici eam acceperim,  pau-
cis dabo.
     At primo Hippocvatem et Galeuum variis in locis, ci-
tam  raorborum  terminationem in  salutem  vel inleritum,
in meliorem  vel deteriorem statum, crises nominasse, com-
pertum est.  Hippocrales lib.  1. °  epidem.  sect. 3 ait:
" Animum advertere, et nosse oportet his in  temporibus,
" futuras judicationes ad salutem, aut perniciem tende- 
" re, vel momcnta in melius, aut deterius facere.   Gale-
nus hanc crisis diffinitiónem tradit in comment. aphorisra.
3.,. §. 2.  "Judicatio est  subita in morbo ad sanitatem vel
" admortem commutatio. Et in aphor. 23. ejusdem, 2. sec-
tionis  ita incipit: " Acuti  morbi magni sunt, et ad suum
" vigorem celeri ime properant.   Non absque ratione igi-
" tur in pauco tempore magnas etiam faciunt permutatio-
11 nes, quod idem  est  quod judicari. Hujuscemodi  enim
'' jurmutationes, quando universim in morbo fiunt,  Hip-
" pocrates crises vocat, id est jndicationes: in quibus non-
" nunquam subito integra sanitas restituilur, aut  moritur
" aeger: nonnunquam vero magna  fit vel ad salutem vel
"' ad mortem permutatio;  non tamen aut subito sanantur,
''aut moriuntur."   Plures alios  textus  producere pote-
ram,  quos, quia  idem sonant, brevitatis  gratia missos
facio.
     Alii vero eorumdem  medicinae Principum textus in
memoriam revocandi sunt, qui diversam et oppositam  vo-
cis crisis notionem signiricant. In lib. de septimestri par-
tii, conceptiones, abortus, et partus  crises  nominat  Hip-
pocrates per haec  verba:  ''At vero mulieribus fetuum
" conceptiones, et abortiones, et partus epdem tempore ju-  »
" dicantur, quo et morbi,  et sanitas, et mors  cnnctis  mor-
'* talibus contigunt."   In  lib. de affection.  ait: Judicari
autem morbi  dicuntur, quum  increscunt, aut exolescunt,
aut in  alium transeunt aut  desinunt.  Crisis  etiam  prò
ipsa morbi accessione sumitur ab  Hippocrate in  apho-
rism. 19. lib. 1.,  cujus en littera:  "Iis. qui per circuitus
acceesiones habent, nil dare oportet, neque  cogere,  sed
substrahere de cibis ante  judicationes. In cujus expositio-
ne  Galenus ita "ait: Quod autem dicitur ante  judicatio-
" nes, idintelligas, vel ante accessiones quascumque sim-
" pliciter, vel ante morbi vigorem, vel ante illas  quae pro-
" prie judicationes nominantùr.
     Sunt etiam varia loca, in quibus crisis apild  Hippo-
cratem et Galenum, perfectam morbi solutionem signifi-
cat,  et eam quae extra omnem periculi  aleam  posita  ap-
paret, utili libro de ratione victus in morb. acutis: in cujus
commentario scribit Galenus, crisim dici, aut  perfectam
morbi solutionem,  aut adeo insignem mutationèm, ut aeger
exrra omne periculum  videatur  constitutus,  Et  Hippo- 
 crates in aphor.  13.  lib. 2. art:  "Quibuscumque  crisis
 " fit, iis nox gravis ante accessiouera; quae vero subsequi-
 •' tur, magna  ex parte levior existit.  Per crisim enim
 proculdubio hic intelligitur ab  Hippocrate bona judicalio:
 nam post malam, aegri  vel in pejus constituuntur,  vel  ò
 vita decedunt.  Galenus denique post tam diversas  hujus
 vocis interpretationss, in lib, 3.  de Crisib.  ait:  Sola  igi-
 tur subita ad sanitatem conversio simpliciter  crisis nomi-
 natur, et quideni omnino fit per manifestus  quasdam  ex-1
 creliones, aut  effatu dignos abscessus.  Ex  quibus  texti-
 bus piane colligitur, medicinae Parentes singula  molimi-
 na,  et tam ea quae ad corpora noxia et  extranea extur-
 banda, et ad sanitatem deperditam  recuperandam,  quam
 ea, quae a valida vi morbi natura oppressa et   exagitata,
 iu sui ipsius attenuationem, vel intentimi  enititur, late lo-
 quendo crisim nominasse: stricté vero tantummode  eam,
 quam morbi solutio festinanter prosequitur.
      Nec desunt celeberrimi medici, qui post  Hippocra-
 tem et Galenum liane  distinctionein  admiserint.  Brevita-
 tis causa Holerium dumtaxat et Duretum  Hippócratis fi-
 deles asseclas, ejusque  sapientiisimos  commentatores in
jnedium proferam.   Primus enim in Coaq. 26.  sect. 2. lib.
 5. sic ait:  '' Proprie  crisis est, quum subita mutatio  fit
 " ad salutem, quae antegressis signis praenuntiata sit,  et
 " exeretione insigni, vel  abscessu absolvatur."   Secundus
 iu Coac. 23. cap. 1. trat. 4. ait:  Non enim  mutalio  est
 salutaris, nec  vere critica, in  qua vomitus ex  flavo niger
 aparret.
     Hiuc apud recentiores medicos (ne ex opposita unius
 vocabuli significatione confusio  oriretur), omnes  corporis
 aegri exeretiones inter criticas et symptomaticas  dividen-
 di mos.   Quarum primas,  si per  loca confereutia fiunt,
 medici est,  vel solum permittere, vel etiam juvare; secun-
 das  vero, aut ex toto cohibere, aut, ad minus moderari. Ita
 Boheraavius, qui in aphor. 931  et 932, institutionum medi-
 carum, crisium in scholis receptam inter  bonas et  malas
 divisionem propugnare videtur, in sequentibus  usque  ad
 941, hanc piane rejicere visus  est;  magnam  et perutilem
 distinctionein stabiliendo inter phoenomena  critica, quae
 a vita triumphante, et in symptomatica morbi,  quae a na-
 tura valde lacessi/a, aut labefactata procedunt. Sed aper- 
tissimé et multo clarius Boheraavio, celeberrimi Castelli et
Quesnai praedictas  crisium differentias funditus  evertere
conati sunt, solasque humorum  excretiones quae sanita-
tem  post se trahunt, inter criticas adscisci debere propug-
nantes.   In suo Lexico  medico sic  loquitur  Castelli in-
verbo  Crisis:  " Quibus ita positis, facile quilibet rem
" antea intricatala  penitus considerans, neque  quamvis
" mutationem ad vitam vel mortem, in melius vel deterius
" recté  dici  crisim, quia mutatio quae fit in deterius, non
" fit virtute  aut vigore naturae, sed  potius vi morbi... •
" Relinquitur ergo crisim  saltem dici adacquate, quando
" beneficio virium vitalium, hoc est naturae, et adhuc suf-
" ficientis  vigoris humorum, et spirituum,  causae morbi-
" ficae fit reraotio,  et aegri a morbo liberatio.4'.... Conci-
" dit ergo, stante hac sententia, distinctio  inter crisim bo-
" nam et malam, quum mala  nulla  detur."   Quesnai  in
suo  de  febrium tractatu, Gallico sermone scripto, veterum
placita  circa crises in judicium  adduxit, invictissimisque
argumentis bonas tantum crises admittendas esse censet.
     Quantum emolumenti haec vera  et unica crisium  ac-
ceptio in praxi  medica afferat, quantas difficultates tollat,
quantasque lites dirimat, patefactum judico. E a enim cli-
nicum in  praesagiendo illustrat, et  in  medendo firmat:
nam, si  singulae acutorum morborum accessiones, si quae,
vel morbo  remittente vel ingravescente, mutationes sibi
succedunt; si denique tam morbi,  quam  virium perfecta
solutio  ad crisim referantur, uni tantum et  ambigui sensus
voci contrariae, et quae  sese  mutuo repellunt ideae res-
pondebunt.   Praeterea, si crisis nomen apo to Krinein, id
est secerno, ut Prospero Alpino, et aliis placuit; si  per illam
noxii humores secernuntur, et e corpore exturbantur,  ut
Galenus ait, crises  bonas omnes esse sequitur, morboque
 acuto confectos non critice, sed per  crisis defectum,  aut
 imperfectionem  interire.
      Per crisim igitur intelligi debet  subita a natura vic-
trice in morbis acutis materiae  vel morbum facientis,  vel
 a morbo aut productae, aut suppressae, sa'.utaris  excretio,
 sive ad emunctoria protrusio, per vias et  causae et morbi
 sedi congruentes, praecedentibns coctionis signis, certis-
 que diebus qui decretorii nominantur.
      Subitam dixi  crisim esse debere, ut inter eam, et quae 
                       (  io )
iUi adversatur  lysim , discrimen   notetur :  lentam enim
morbi solutionem, vel in  alium  raorbum  conversionem,
cum Hippocrate et Galeno lysim, subitam  cum  iisdem
crisim medici dixere.   Et quamvis per utramque  morbi
judicentur,  aegrique sane6cant, hi subito per  crisim ex-
tra aleam positi  sunt, minime vero per lysim, quoad mor-
bi materies vi vitae correda, é corpore integre expellatur.
Tristi enim experientia omnis aevi medici veritatem hujus
sententiae Hippocraticae in aphor. 12. sect. 2, ad lectum
aegrorum notavére; Quae relinquuntur in morbis, recidivas
facere consueverunt.   Qua doctriua imbutus  rerum  ab
Alexandro magno gestarum luculentus scriptor, in lib. 6.
hanc nobis  admonitionem dedit:  "//»  corporibus  aegris
" nil quod nociturum sit,  relinquas.
     Alia non  minus notatu digna inter crisim et lysim
differentia adest: nox enim quae ante lysis initium, nil ple-
rumque memorabile offert, haec  ante crisim gravis  est,
teste Hippocrate in aphor. 13. sect. 2. antea citato. Quam
gravitatem perturbationes  criticas clinici dicunt,  et a ma-
teria jam cocta, ut minus laedat, a sanis humoribus secre-
ta, et cum  sanguine  huc, illucve periata ortum  ducunt:
ea etenim su© pondere, copia, qualitate organa  pertran-
siendo ad expulsionem lacessit, variaque et terrifica phoe-
nomena progignit.  Notabiliora Galenus in lib* 3. de Cri-
" sib. cap. 10. his verbis graphice descripsit: Omnino enim
" fit aliqua novitas, quando crisis futura est, vel circa res-
" pirationem, vel circa mentem,  vel auditum,  vel  visura,
"  vel ferendi facilitatem, vel circa aliquot eorum quae sae-
"  pe diximus, quae uno nomine summatim judiciaria  ac-
" cidentia, et signa, appellantur.
     Sed fortassis plurimi eorum, qui  omnia veterum pia-
cila respuunt,  Hippócratis ejusque asseclarum de materia
morbifica doctrinam hac objectione  conabuntur evertere.
iUndenam (dicent) haec in febribus acutis  critica mate-
ries?  Nonne sine ulla praeexistente in corpore sanissimo
morbosa materia, a  sola  cutis prefrigeratioue, vel nimia
incalescentia, a  vasorum irritatione, ab animi  pathemati-
bus febriles plerumque motus insurgunt? Ita revera:  sed
etiam in his allatis exemplis morbi materia praesto adest:
de cujus doctrinae veritate, quos mecum ratione et expe-
rientia disceptare velint, ad ea quae jam dicturus sum, at- 
                       ( 11  )
tentos esse  quaeso.
    Quaestio nimirum non est de his febribus,  quae ex
nota et praeexistente materia ortum ducunt; nemo quippe
inficiabitur, alteras febres a ventriculi vel intestinorum ìrri-
tatione, per biliosam, putrescentem, vel  alterius naturae
heterogeneam et  acrem materiam  progigni;  alterasque a
miasmate varioloso,  morbilloso, scarlatino .putrido, pesti-
lenti caeterisque: quarum omnium nititur medela in cor-
rectione, et eliminatione materieisysthema nervosum et vas-
culosum excitantis et diversimode afficientis. In  rehquis
etiam febribus, quae non materiam praeexistentem, corpo-
rique noxiam, sed alias agnoscunt causas, critica materie»
adest,  quae,  quamvis  in singulis  febribus  vana sit, in
omnibus tamen certa est et manifesta.
     Eam in phlegmasiis existere  certo  certius  est; quia
licet lentorem Boheraavianum fines arteriolarum obstruen-
tem, inflammationeraque producentem, jure rejiciamus, in
dubium revocali nequit, quod in phlegmasiis a gelatmae,
 aut glutinis, quae in sanguine extant,  per febrem solutio-
ne, novus, et qui anteasub eadem forma  non stiterat  nu-
mor appareat, qui extra veuas cura sanguine aeris frigore
induratus, crustam  albani quam pleuriticam dicunt, ettor-
 mat; quique sub  forma puris, per urinas vel per alvum, vel
 per sputa propellitur, vel ad emunctona pulsus, aut  in
 membrana adiposa receptus, abscessus creat pene ab mi-
 tio pure jam cocto refertos.
      Nec difficile est criticae materiei in  rehquis lebnous
 existentiam probare.   Quum enim sanguis in omnibus fe-
 bribus ob minimorum vasorura aut atomam, aut constric-
 tionem, particulis acribus et  heterogeneis plus  minusve
 scateat; in declinatione febris, vascuhs roboratis, aut laxa-
 tis, noxiae particulae, quae ob  secretionum et excretio-
 num, aut supressionem aut diminutionem in sanguine re-
  tinebantur, critice pelluntur.
    Quod hujus excretio per vias et causae  et sedi moiDi
  congruentes fiat, inter conditiones optimae crisis recense-
  tur; nec inmerito: quia quum noxii humores  in sanita.is
  statu,  ea tantuminodo  petantvasa secretoria, quorum  pe-
  culiarem  sensibilitatem afficiunt,juxtaipsas in er humo-
  res secernendos, et organa quae secernunt, afhnitatis leges,
  excretiones aestimandae sunt.  Ita Hippocrates in  aphor. 
                       (  12 )
2. sect. 1. ait:  "In perturbationibus ventri», et vomitibu
" spontaneis, si qualia oportet purgari purgentur, confert,
" et leviter ferunt; sin minus, contra.
     Inter crisis signa, ea  quae coctionem  praenuntiant,
cum Hippocrate et Galeno retuli.   Impar enim est  mate-
ria quam nutura subegit,  et ex parte excrevit, ad aegrum
conficiendum.   Ideo ipse fatetur Hippocrates, Galeno re-
ferente, in lib. 1. de Crisibus.  -'Quod coctio crisis  cele-
ritatem, et salubrem securitatem significat.   Et in lib.  3.
de Crisibus ait:  Ego millies, quum dum  crisis fieret, in-
teressem, neminem  unquam vidi intereuntem, qui praece-
dentibus  coctionibus crisim  habuisset.  Quid igitur  per
 coctionem in morbis acutis intelligatur, quibusque  signis,
 tam ea, quam quae illi opponitur cruditas, dignosci queat,
 explicandum venit.
      Coctio graece pepasmosy ob analogiam inter fructuum,
 et morborum maturationem, teste Foesio, in morbis acutis
 datur, quum materia morbnm efliciens deyicta est,  ac su-
 perata vi naturae, ut ad exeundum  sit habilis. Galenus in
 Comment. lib. epidem. asserit:  "Concoctionem humorum
 " a solidis corporibus fieri, et opus  esse naturae."   Dure-
 tus quoque idem sentit:  ait enim  in  Coacis:  "Pepasmi
 " causa effectrix est partium solidarum vitale principium.'
  Ex quo evincitur, nil novum  neotericos  nobis attutisse,
  morbos in partium solidarum laesione, seu alteratone con-
  sistere censentes,  solidique vivi leges  antiquis  innotuisse.
      Cocta ideo in morbis acutis  materia  dicitnr,  quae a
  praeternaturali statu in quo antea fuerat,  remotior existit,
  et ad naturalem statum, a quo recesserat,  propior.  Idcir-
  co, quia in sanis  foeces alvinae,  colore pallido, mollume
  consistentia excernuntur; urina pallida,  tenuis, et sine faet-
  tore; sudores calidi aequabiliter e toto corpore fluunt; san-
  guis rubro colore in sanorum  plethoricorum haemorrha
  giis cum aequali seri portione e patulis arteriolarum oscu-
  lis expellitur; saliva, mucci, et lachrymae subsalsae sunt-
  excreta quae in acutis  plus has sanorum quahtates refe;
  rant, cocta judicanda erunt.  Vitae enim viribus materia-
  quae mole, figura, cohaesione,  mobilitate,  caetensque
   caracteribus, sanis homoribus absimilis erat, subacta eva-
   dit; et eo modo humorum naturalium vel ex toto  vel  ex
   parte indolem refert, quo vasorum secretoriorum  pecuha- 
                      .  C3)
rem sensibilitatem afiìciat, ut per haec sugi, et per eniunc-
toria expelli possit.
     Contrà  vero  cruda  materia,  quam  orna nominavit
llippocrates, eaest, quae vel morbimi progignit, et in cor-
pore retinetur, vel quae  ab  ipso morbo producitur. Proiu.
de, in  principio  et  augmento  acutorum  febrilium, qui,
vel ab humoribus intus depravatis, vel a particulis corpo-
ri infensis cibo  aut potu  intermixtis, ortum  ducunt; non
solum haec noxiae materiae  crudae censeri  debent, sed
etiam omnes  humores  qui  in corpore remanent:  omnes
quippe a naturali statu recedunt, viresque laedeudi  adscis-
cunt.   In praedictis  enim febribus sanguis é vena missus,
vel densus  vel solutus apparet; alvi fluxus  vel  pallidi vel
cinerei, vel fusci,  rubri, lividi, aut nigri; urina aut tenuis
aut crassa,  et absque sedimine; sudores vel  copiosissimi
et  supra vires, vel frigidi aut nimiura calidi, vel viscosi aut
 putridi, vel non universales, sed é capite  et  pectore tau-
tumroodo profluunt;  lachrymae tenues et mordicantes; sa-
 liva vel non  excemitur,  et  siccitas sitisque  intolerabilis
 adest, vel est amara, viscosa, corrupta, aut  copiosissima;
 vomitus virides, flavi,  aut  penitus nigri; uno  verbo, ut
jam dixi, omnes humores a natura abludunt, functionibus-
 que obeundis iinpares  reddnntur.
      Inter  has humorum excretiones, urinarum prae cae-
 teris, magni faciebat Hippocrates, earumque inspectionem
 multum ad presagiendum,  et ad  cruditatis  et coctionis
 statum in morbis  acutis praenoscendum, valde  conferre
 credunt omnis aevi sapientiores  medici.  Galenus enim
 in lib. 6  epidemiarum cap. 9 sic ait: 'Urina secumha-
 " bet tanti vigoris signa in acutis morbis, ut vel ipsi soli
 " credendum sit; aliis vero accedei!tibus, et  divinatio tibi
 " erit   firmissima,  perpetuoque  veridica."   Willis idem
 sentit  per haec verba in lib. 1. ° de febrib.cap. 10: "Uri-
 " narum inspectio in febribus, prae caeteris  quibuscum-
 " que morbis plus habet certitudinis, et  maximi est usus:
 " hinc enim aegri, et morbi status optime  cognoscuntur,
 " et medicae intentiones circa agenda melius  dirigi pos-
 " sunt."   Quomodo autem  urina  se praebeat,  tamquara
  coctionis signum, paucis  absolvam.
      Urinae vel sine contentis, vel cum illis  apparent.
  Contenta mine in superficie urinae vitro inclussae, jam in 
medio, jam vero in fundo notantur.   Quae in fundum re-
sident. Graeci hypostasses. Latini subsidentias, residentia,
sedimenta,aut subjectaappellant.  Quae medium locum
occupant, aeneoremata, sublimationem, vel suspensum di-
cunt:  quae in supremo loco juxta superficiem  cernuntur,
nubes  aut nubeculas vocant.   Ita Rega in aphorismor.
Commentar.
    Urinae contentorum expertes, ut  plurimum  crudita-
tem indicant, minorem aut majorera, quo  colore et consis-
tenza  plus minusve naturalibus respondent.   Naturalis
urina (ut Galenus refert in lib. prognost. Hippócratis), co-
lore est modice croceo, et  conditione media inter tenuem
et aquosam, ac corpulentam, qualis  jumentorum.  Hinc
urinae  lucidae  et albae,  flavae,  rufae, sanguinae aut
nigrae, turbidae aut subjugales, semper mali  ominis  cen-
sentur, diversaque accidentia praesagiunt; quorum clini-
cis perutilis cognitio, ab Hippocrate, Galeno, aliisque na-
turae morbosae observatoribus petendaest.
     Contentimi urinae album debet esse, leve, et aequale,
ut ait Hippocratesin lib. 2.  prognostic.   Ita,  quod alium
colorem refert, quod turbidum et crassum, quod squamo-
sum, farinaceum, aut orobinum, magnae multumque  per-
timescendae cruditatis indicium est: at contrà, album, le-
ve, et  aequale coctionis et proximae criseos salutaris pro-
dromus.  Nubecula quae bona est, et cum bonis signis-
die indicatorio apparet, crisim primo subsequenti die decre-
torio paenuntiat;  ac praecipue, si nubem aeneorema, op-
 timaqus hypostasis  sequantur,  et salubre naturae cona-
 men nullomodo turbetur. Ait enim Hippocrates in Coaca
 54, apud Duretum in tractat. de Urinis: "Quibus Urina ci-
 to hypostasim habet,  celeriter illi judicantur."  Et  in
 Còac.  la. "Urina in febri quae albani et levem habet hy-
 postasim atque constantem,  citam illius dimissionem os-
 tendit.
     Morbi tamen dantur,  iu quibus sedimen,  licet non
 omnes quas dixi qualitates referat, boni ominis censetur,
 tutaraque crisim praesagit.  Ita accidit praesertim in fe-
 bribus infìammatoriis, quae non per benignam et perfec-
 tam resolutionem in primo septenario,  sed per  imperfec-
 tam aut per supurationem in secundo  aut  tertio judican-
 tur.   Ideo Hiqpocrates in lib. de judicationionibus ait: 
                       ( is  )
" Exemplum urinarum ulcera facere oportet: nam  ulcera,
" si repurgantur pure albo, celerem curationem indicant;
" si vero  in  saniosos  humores  transmutentur,  maligna
" fiunt: eodem modo et urinae  significant."  Galenus  in
'• cap. 6. lib.  1. ° d^differ. febrium inquit: "Humorum pu-
" tredo quae fit in vasis, similis estei quae in infiammano-
" nibus et abscessibus accidit.   Sed est ubi natura  supe-
" rat,  est ubi  superarur.  Superante  quidera natura  in
" abscessibus,  pus  fit:  in  venarum humoribus aliquid
"quod proporlione puri respondet subdens  in  urinis;  et
" ea putredo aliquid in se habet coctionis.  Sic ea putre-
" factio quam coctionem diximus, semper  ad unam puris
" speciem, et ejus notas habentem terminatur."  Non ali-
ter Ballonius, Hollerius,  et Jacotius.  Priraus  enim circa
hypostasim urinarum ait: "Quod enim pus est extra va-
" sa, idem est hypostasis in vasis: febris enim est tamquam
" abscessus  generalis, venarum tantum   loco  differens."
 Secundus in Coac. 4.  sect.  2.  lib. 6.  "Pus in pillinone
" effusum, a natura attenuatum, transmittitur in  venas  et
 " arterias, atque hinc  modo  ad renes, modo ad intestina
" dimittitur mirabili naturae providentia, omnia molliente,
 " ut salutem aegro quaerat.   Tertius in eadem Coac: "Ex
 " quo fit, ut per urinas pulmonis vomicae criticae expur-
 gari  possint.
     Sed non tantum puriformis hypostasis, sed etiam quae
 subrubra est, et ante septimum diem cum  urina quoque
 subrubra prodit, saiutaris est iis in febribus quae,  vel  ob
 vehementiam, vel ob benignitatem, intra  septem dies judi-
 cautur.   Ita saepissime  in  acutissimis infiammationibus,
 et in synochis imputribus observatur. Si vero morbus ultra
 septimum diem protrahatur, crisis non expectanda,  donec
 subrubra hypostasis die indicatorio in albam, levem etae-
 qualem, vel in puriformem  convertatur.   Sic intelligenda
 et  explicandà  Hippócratis  sententia in Coaca 3, apud
 Duretum: "Urina quae snbrubra est, habet que  hyposta-
 sim  subrubram atque levem,  siquidem ante  septimum
 diem fuit hujusmodi, septimanam exsolvit; sin autem  se-
 rius, longiorem, vel omnino longam.
      Attamen non solùm materiae peccantis,  sed  etiam
 partium solidarum, quae plus ad vitam servandam  confe-
 runt, et organi affecti ratio habenda est,  ut de  cruditatis 
aut coctionis statu certum judiciun ferre possimus.   Ideo
ex pulsu et respiratione, simulque  ex majore  rainorevo
partis affectae laesione, colligenda quoque  suntpraesagia.
Quando  igitur  in statu morbi symptomata intenduntur,
et ex pulsu parvo, celeri, et inaequal* vires labasci dig-
noscuntur, aegroti, etiam cum bonis excretionibus, in mag-
no versantur periculo: et é contrario  aliqua coctionis et
futurae sanitatis spes affulget  si symptomata  mitescunt,
viresque  consistunt,  tametsi excretiones  crudissimae et
pessimae appareant.  Idem  ac de pulsu,  de respiratione
sentiendum  est:  nam,  si  quadamtenus  benevalentibus
apertum  vitae discrimem minaturr  laesa respiratio, aper-
tissimum proculdubio iis jam gravi morbo jactatis.
     Quamobrem Hippocrates variis in  locis, et praeser-
tim in lib. Praenotionum, bonam respirationem  commen-
dai his verbis:  "Spirationis autem facilitatem existimari
"  oportet, per  quam magnam vim habere  ad  salutem in
" omnibus morbis acutis.   Et quum in lib. 7. epidem. in-
ter varios aegrotos, Eratolai puerum dissenteria cum terri-
ficis symptomatibus affectum, ac pene conclamatum re-
fert, et Cydios  filium diuturno, ac aeque  gravissimo, et
desperato morbo laborantem; in utrorumqùe historia, sa-
nitatis, quam praeter spem adepti fuere, inter plurima exi-
tialia symptomata, unum tantum aderat signum, bona sci-
licer respiratio.Ait enim Hippocrates:  "Respiratio,  qualis
"per sanitatem fere semper moderata fuit." Cujus doctrinae
veritatem pluries  ad lectos aegrorum deprehendi, omnes-
que  clinici praedicarunt: et qua super re Haenii in cap. 2.
part. 8. Rat. medendi, sequentia verba niemoriae mandan-
da sunt.  "Quandiu bonam respirationem cernimus  aegro-
"tantium, concludimus spem vitae magnam superesse,quod
"aut illibata, aut perpaucum laesa, tantum innuméra or-
"gana  esse oporteat, a quibus vitae dependeat perennitas,
"quodque cruditatis etiam summae coquendae spes  bona
"affulgeat.  ^Hinc nunquam  desperabundi? < Nuuquam
"ne  tristis est  facienda prognosis?  Non tristis, sed ut-
"cumque dubia tamen. Vel enim  nobilishaec functio pe-
rennando, Universam morbi cruditatem emendatura, coc-
"tura, expulsura est,  sanitatemque  redditura est; vel co-
"piaaut  malignitate crudorum humorum aucta, functio
•'bonae  respirationis laedetur  ac delebitur,  unde  mers; '. 
" quandiu vero bona manet, bonam spem format.
    Crisium inter bonas et malas divisione rejecta, hisque
tantum prò  veris, quae morbos vel integre, vel magna ex
parte solvunt admissis, excretionumque salutarium carac-
teribus expositis; dies durataxat  in quibus praedictae sa-
lubres mutaiiones contingunt, vere criticorum nomen sibi
adsciscere debent.  Et quia horum cognitionem a  primo
naturae  scrutatore Hippocrate etiam accepimus, duo  hu-
jus consoni  textus, alter  aphorismorum,  alter prognosti-
corum, quòrum veritatem omnis  aetas, omniumque sapien-
tum medicorum scripta patefaciunt» producendi sunt.
   In aphorismoenim 24. sect2. sicait: "Septenorum quar-
" tus est index: alterius septiraanae octavus  principiura:
" est autem et undecimus contemplabilis; ipse enim quar-
" tus est secundae septimanae. Rursus vero et decimus sep-
" timus contemplabilis; ipse siquidem quartus est a decimo
" quarto, septimus vero ab undecirao."  Et in proghostic
lib.  3. huic sententiàe altera persimilis  continetur,  quae
ita se habet: "Ut enim saluberrimae febres, quae videlicet
" tutissiimis fulciuntur notis, die quarto,vel antea quiescere
" sulent; ita pessimae quaeque, et quibus  periculosissima
" adsunt signa, die quarto, vel citius interficiunt.  Primus
" itaque earum insultus ila fìnitur; alter in septimum  pro-
" ducitur; tertius in uindecimum;  quartus in decimum quar-
" tum; quintus in decimum septimum; sextusin vigessimmn.
" Igitur accessiones ipsae ex acuiissimis morbis per  qna-
" tuor in vigiliti auctae  fiiiiuntur."
     Ex horum lexluum littera constat, dies criticos  juxta
Hippocratom, vel indicatorios seu  contemplabiles,  vel de-
cretorios seu judicatorios esse. Pro cujus doctrinae  expla-
natione quaedam perutiliaproferam.  Indicatorii djes di-
cuntur qui coctionis signa demonstrant, crisimque  proxi-
mo die decretorio praenuntiant; decretorii  vero qui natu-
rae triumphum per manifesta» et salubres exeretiones, vel
abscessus patefaciunt.  At  quia morbi acuti  quaternis, et
septenis dìebus ingravescunt, hique dies exitus boni vel
mali  indicìa praestant,  morbique solutionem affermit, ip-
sorum cognitio necessaria  censetur.
  Singuli septenarii in duosdividunturquaternarios, impro-
prie sic dictos, quia non ex diebus  quatuor, sed ex  tribù»,
et horis aliquot conflantur. Attamen, quum prima ebetionis 
signa post secundam exacerbatione-m dici quarti  in  inilio
septimanae criticae appareant, et in fine  septimi  morbus
per  crisim solvatur, praedicta divisio  panini aliena a ve-
ntate  videtur.   Nec septenarii critici septem explent dies
naturales, ut docet Galenus in coment. 3. lib.  I.  epidem.
per  haec verba:   Decretorios dies non esse integris heb-
domadibus supputandos: quod dare appnret, ex eo quod
decimus quartus, qui finis est secuudi septenarii, est etiam
initium terti; et  quod vigessimus, non autem  vigessimus
primus tertiuin absolvit septenarium,  ut  jam  dixi,  et ex
ipso Galeno constat, qui in comment. lib. 1.''epidem. ait:
" Vigessimus dies terminat tres septimanas, minime viges-
" simus primus."
     Scire tamen expedit, quod septenarius, qui finora mor-
bo imponit, qui vel a primo morbi die, vel ab  aliquo  aut
indicatorio aut  decretorio initium capit, criticus dicitnr; et
quod ipsi dies, qui indicessunt unius morbi, sunt decretorii
alterius, ut Galenus in 1. epidem.  bisce verbis  expressit:
'• Ostendimus vero in lucubratione de  diebus decretoriis,
" omnium esse decretoriorum validissimos  qui qnatemo
" vel septeno circuitu fiunt.  Ita  primus septenarius cri-
" ticus erit, si in co judicetur morbus;  et si judicium in
" alium protendatur diem,  hic  terminus erit septenarii
" critici.  Ita quoque quartus non  solum est index septi-
" mi, quando hic crisim absolvit, sed  etiam  ipse  criticus
" est, ut plurimum in febribus synochis simplicibus, et in
" morbis exacte peracutis.   Undecimus etiam contempla-
" bilis, ut quartus dicitur, et quia index decimi  quarti, et
" quia ipse plerumque criticus; tuncqne  supputatio  sep-
" tenarii critici  incipit  a  quinto morbi die, septimusque
" indicatorii munus explet.   Spectabilis  etiam erit deci-
" mus septimus, et quia crisim in vigessimofuturam indi-
" cat, et quia plura jndicia fcrt, terminusque est septenarii
" Critici, qui caepit in  undecimo."
     Ex hìstoriis aegrorum in lib.  epidem, ab  Hippocra-
te recensitis constat, a quarto die usque  ad vigessimum,
quo  temporis curriculo  plura morborum acutorum judicia
fiunt; septimum, decimum quartum, et vigessimum,  nota-
biliora et securiora praebuise.   Septimus  quippe viginti et
octo judicia tulit, ex quibus undecim tantum fuere lethalia:
ex decem et novem aegrotis qui  ad quatuordecim perti- 
                        ( 10 )
nent, decem et sex evasore; et quinque tantum  periere ex
sexdeCim qui ad vigessimum  referuntur. Ast in 4. °  die
sex bona Judicia ettotidem mala  notata accepimus; in
undecimo quatorbona, tria mala, etduodubia, quia in alio
ex subsequentibus diebus sanitas perfecta fuisse refertur; et
in decitno septimo, sex bona, et duo mala. Hippocraticis ob-
servationibus Galenicae exacte congruunt En verba Gale-
ni in Capitib. 2. 4. et 5. lib. primi de diebus decretoriis,
circa diei septimi in morbis judicandis efficaciam  etprae-
eminentiàm: "In septimo, omnes judicatos nec  numerare
" possum, multi siquidem morbi sunt, qui in septimo die
" judicantur absolute, pariter, et secure, tuto, aperte, cum
" bonis  signis, et dextere.  Primum omnium dierum de-
" cretoriorum septimum dicimus, non numero videlicet et
" ordine primum, sed potentia  et dignitate: omnes  enim
 ■' summatim decretoriorum notas occupat, quin etiam plu-
 '• rimo's judicat et absolute,  cum manifesta exeretione vel
" abscessu,  sine vehementi periculo, et ut plurimum quar-
" tus eum praenuntiat.  Etenim  septimus  et  frequenter
 " solvit, et  perfecte,  et cum fide, et salubriter, et sine pe-
 " ridilo, et dare,   et  notabiliter."  Decimum quartum
 septimi  naturam maxime imitari, et proximum his viges-
 simum  esse, ex ipso Galeno constat.
     Flx dictis patet aphorismum 24, sectionis  2.ae et tex-
 tum  prognosticorum allatum,  dierum vere criticorum esse
 normam; in illisque  Hippocrates post multasobservationes
 accuratissime notatas, dies tantum, qui spectabiliores et se-
 curiores crises dederant, recensisse: primumque inter hos
 obtinere locum, septimum, decimum quartum,  et vigessi-
 mum; secundum vero quartum,  undecimum,  et decimum
 septimum.   Nam in caeteris intercalaribus  diebus  nec
 fidas,  nec  perfectas,  nec  sine  morbi  recidiva,  crises
 esse experientia dìdicerat:   post vigessimum  vero  diem
 ad  centessimum et  ultra,  absque  perturbatione  critica,
 nec certis indicibus, nec subito morbos  solvi:  et  ideo
 haec judicia non crisis  proprie dictae, sed lysis, seu len-
 tae solutionis nomen sortili.  Constat quoque  ex  iisdem
 sententiis  morbos duntaxat acutos febriles crisibus esse
 submissos; caeterorumque nullum, nec posse in  his praesa-
 giri certuni solutionis diem: horumque plurimo»,  vel  quia
 in una tantum corporis parte moram faciunt, qùin totuin 
                        (20 >
circiilatorium  systhema in consensum  trahant, ut  apo-
plexia, et cujuslibet visceris spasmodica affectio; vel quo-
niam ex  dilatatione aneurismatica, vel a tumore, abscessu,
aut  laesione alicujus organi naturae, atque  artis viribus
indomabili, ortum ducunt, aut sine  excretione  manifes-
ta abire, aut  miseros aegrotos  e medio  tollere.
  ,   Nullus est chnicus, cui de hujus  doctrinae  Hippo-
cratice ventate dubitare liceat,, nam eam firmara esse quo-
tidie experiuntur.  Attamen, quum  nonnulli sint, ut an-
tea  dixi, quorum haec crisium e( dierum criticorum  cog-
liti© fugiat  intelligentiaro, praecipua quae adversus eam
ex ipso   Hippocrate  argumenta  sumuntur,  confutare
satagam.
     Tam in diebus critici» admitendis et notandis, quam
in eÌ8 rejiciendis, omnes ex uno Hippocrate, velut ex com-
muni fonte hauriunt argumenta: similiter ac orthodoxi  et
haeterodoxi, qui ex Sacra pagina tela depromunt, quibus
sese mutuo confodiant.  Et  quemadmodum acatholici
vel litteram invertunt, vel  textus truncatqs tradunt, vel si
integros, eos dumtaxat, qui prò suis erroribus  stare viden-
tur, et nullatenus eos, in quibus veritas  absque velamine
detegitur; ita anti-Hippocratici qui  doctrinam dierum cri-
ticorum (cujus auctor est Hippocrates), per ipsum everte-
re conantur, sententias seliguut hippocraticas, quibus sibi
aliisque  persuadeant, divinun  senera  sibimet obsistere,
et dierum  criticorum  doctrinam  ex futili  Pythagorico
numerorum systheniate hausisse,  Ideo quod , Cathqlici
Doctores protuenda divina ventate fecére, faciam et ego.
Illi in rebus dubiis Scripturam et Apostolicam  traditio-
nem consuluere; ego etiam et ipsum Hippocratem, et prae-
cipuos ejus clarosque commentatores in consilum adhi-
bebo.
     Primus Hipprocatis  textus, qui  tam ad  tuendos,
quam ad evertendos dies  criticos sese oftert,, est qui in
lib»  1.°  epidem. sic se habet:  "Est autem primus decre-
" torius circuituum qui  diebus paribus iudicant,  quartus,
" sextus, octavus,  decimus, decimusquartus,   vigessimus
" octavus, trigesimu», quadragesimus octavus, sexagesU
" mu», octuagesimus, centesimus.  Et circuituum quiju-
" dicant  in diebus imparibus, est primus, tertius^quintu»,
" septimus, nonus, undecimus, decimus septimus, vigessi- 
                        (21 )
" rnus prlmu», vigessimus septimus, et trigessimus primug.
" Alter est aphor. 36, lib. 4. ubi sic ait: Sudores febrici-
" tanti  si inceperint, boni et tertio die, et quinto, et septi-
" mo, et nono, et undecimo, et decimo quarto,  et decimo
" septimo, et vigessimo primo, et vigessimo septimo, et tri-
" gcsitno quarto; qui vero non ita  fiunt,  taborem  signifì-
 * cant, morbi longitudinem, et recidivanti."
     Duae primo aspectu validissimae insurgunt  contra
Hippocratem objectiones ex ìittera  et comparatione ha-
rum sententiarum: ex Ìittera,  tum quia plures quam quos
antea  assignaverat dies, critici receusentur;  tum  etiam,
quia in prima  sententia à tertio  usque ad undecimum
diem, novera sine interruptiòne  criticos  habemus dies, et
post istos frequens est  criticorum  numerus.  Si  singuli
igitur novem dies, (ajunt inipugnatores), ut  critici enarran-
tur, in quolibet  eorum  crisis  evenire  potest;  proindeque
ruedicus, vel in  illis nil agendo,  sed soltim  expectando
munus suum explebit, ne naturam  in suo opere critico
perturbet;  yel quod melius et  securius, dies criticos des-
picere debebit (ut Celsus monet), et accessione» tantum
intueri. Argumentum ex duorum textuùm comparatione de-
sumptum,, sequens est. In primo tam pares, quam impares
dies decretoiii censentur; et in secundo, iropares tantum
decernendi praerogatiia donantnr, quod  manifestam con-
tradictionem involvit.
     Attamen, si attente  quod  prius dixi, perpendatur,
nil  diffìcultatis,  nil contradictionis in predictis textibus
apparebit.   Lato quippe sensu Hippocrates,  non   solum
morborum, aut in salutem, aut in interitum  terminationes,
sed etiam singulas  autsalutiferas, aut noxias  humorum
excretiones, crises, sive  judicationes  nominavit. Ideo  in
libros epidemiarum, tam judicatos dixit aegros qui periére,
quam qui sanitatem sunt adepti, aut in meliorem,  aut in
pejorem statum  redacti.  Et  quum  nnllus pene sit die»,
in quo aliquid ex his non eveniat, nihil mirum quod pluri-
mos morborum  dies  inter  judicatorios  recenseat.  Ast,
quuroin aphorìsmo  citato, bonum judicium per  sudores in
acuti» ìerr(e yoluerit,  dies  tantum  criticos riominat, qui
«i^lutem portendunt; nam in caeteris,  aut  malos, aut sus-
pectos esse ^xperìentia didicerat.  Quod  apertius  indi-
cai in aphor. 61  ° secti 4. per haec verba:   "Febricitànti, 
                         (22  )
 " nisi in diebus imparibus febris reliquerit,  solet  reverti.
 " Et in Coac. 85 lib. 4. apud Duretuni:  "Qnibuscumque
 " non critico die febres quiescunt, iis revertuntur. "
     Ex quo colligitur dies impares  tantum  esse criticos;
 nam acrisia tam crisis  vacuitatem,  quam  pravam  crisim
 apud Hippocratem denotat, ut docent Hollerius et Jaco-
 tius in  Coac.40.1ib.2.et Galenus in lib. 3. epidemiarum sic
 ait:   ''Si accessiones diebus paribus fiunt a  principio sta-
 " tim  ad sextnmdiem, pessimum judicium fore praenun-
 '• tiant;  interim in  longum producendnm  morbum.   At
 " siquidem admodum moveantur, quarto die  gravem  ha-
 " bentem accessionem, ad diem  sextum de vita  decedere,
 "Et Duretus  in Coac.  85 jam citata idem sentit  per
 " haec  verba: Omnino igitur nil fit  ad  salutem, neque ap-
 " paret, nil denique medico satisfacit quod diebus  et  pe-
 " riodis crìticis  non appareat, atque fiat. Non aliter loqui-
 tur Sennertus in cap. 11 ° de diebus crìticis. Ait enim; Etsi
 "judicia  seu crises, morborumqu<3 solutioues  omnibus
 " diebus accidaut, ut confitetur Galenus lib.  1. de  diebus
 " decretoriis cap. 2. tamen peculiaribus quibusdam et de-
 " terminatis diebus, natura frequentiores et meliores cri-
 " ses instituit.   Qui dies  ob id erisimi, et critici dicuntur.
 " Reliqui vero dies  in quibus crises  rarius, vel nonbonae
 " accidunt, non  critici  dicuntur.  Nam etsi  quae  perfec-
 " ta est ad mortem mutatio, quolibet die integre fieri pos-
 " sit, tamen quae ad bonum futura est  mutatio, et  critica
 " evacuatio, non nisi cerlis et statutis diebus, firma, cous-
 " tans, ac fida est,
     Hinc est quod in viginti quinque aegrorum  historiis,
 qui in sexto die, qui par est, judicati fuere, tredecim reci-
 divarli sunt passi, unaque  tantum Virgo  Larissea perfecte
 fuit  judicata per sanguinem  e  naribus  profluentem,  et
 sudores  uniyersales  copiosissimos.  Attamen,  quum  in
 ipso judicii die,  et ante, et post eum catamenia profiuxis-
 sent, dubium  est, an ad ipsum diem sextum, an  ad  alium
 ex subsequentibus judicatio referenda sit.  Ideo Galenus
 doctrina hippocratica  eruditus, et propria   experientia
 edoctus in lib. I. de  diebus decretoriis,  sic  ait: "Incredi-
bile est quanta cum perturbatione,  periculo  et  metu,
" etiam  si ad  bonum tendat crisis, sexto die accidat, quasi
 'aeger  statim fato sit functurus."  Et in eodem cap. si- 
                         (  23  )
cut sriitimum  diem dono Reei comparai, ita sextum lyran-
no.   "Ille siquid"m cleim ntior,  lamuuam  bonus  aliquis
„ princeps, iis quos judicat, voi supli<:ii partem  adimit, vel
„ ilustrat victoriam. Hic  contra,  vel  pernicic  ejus quem
„ judicandum accepit  gaudet,  vd salute dolet,  quaeritque
,, ubi  aniinum expleat,  male aegriim tractet, et longa puni-
„ tione exerceat."  Ut  die sexto crises,  aut lethales, aut sus-
pectae, aut infidae  a  Galeno  caeterisque  clinicis credun-
tur, similiter quae in reliquis paribus  diebus, et praecipue
quae  in octavo, decimo, duodecimo,  et decimo sexto eve-
niunt.  Et quamvis,  exclusis paribus  diebus,  plures im-
parium  supersint  inter criticos  recensitos,  quum singuli
morbi, aut ob propriam  et  generican naturam,  aut ob
aegri  temperiem,  aetatem  et  caetera,  singulos sibi vindi-
cent  dies in quibus  optime judicentur, [ quod  prae^rtssis
sigili» coctionis ut plurirnum venit], medicus tainen,  nulla
ratione habita imparium dierum, dum cruditas adest, aegro
opitulabilur  remediis  indicatis.
     Sit prò exernplo pleuritis.  Notimi  est medico  numero-
sissimas hujus inorili historias perlegenti, eum nullis naturae
conatibus, nullisque artis admiuiculis ante septimum  diem
posse optime judicari,  et adusque decimum quartum ejus
judicium aliquoties protendi.   Ei  quoque  constat,  crisim
coctionis si^nis apparentibns, post duas accessiones, si  nihil
obstiterit, esse perventuram. Ipse igitur intra quatuor primos
dies remedia magna adhibebk;et si post quartum diem   sta-
tus erudita tis vigeat, quum morbus jam prottrahi debeat, et
intra  primum septenarium apprime sciat non posse judicari;
si et venae sectione, aliisque medicamentis adirne opus esse
cognoverit, ea  sine metu praescribet, intereadum,  vel signa
coctionis prodeant,  proximanque crisim praenuntient, vel
vires  nitro  fatiscant, et  aeger inter mortnos appareat.
     Verumtamen,  quum  apud  plures Europae medico*,
et quosdam nostratuni  caeeos eorum sedatore», non mnl-
tis  ab bine  annis  increbuerit opinio  venarum sectionem
omittendi  etiam  in synochis  febribus,  et acutis inflainma-
tionibus,  quod exitiale  systhema  sapientes  veteris  orbis
clinici oblitterare conantur, et ego quoque  in meis scriptis
indesinenter confuto;  doctrinam a me allatam iterare at-
que  exponere, opportunum et perutile censeo.   Hippocra- 
                        (24 )
'<•». Svdcnhamus,  Boheraavius, caotenque chetissimi  medi-
   Ili  icutis inflamtnationibus, venas  tundere  jubent intra
q<  " ivnr. primos morbi  dies, habita ratione magnitudini»
phlegmasiae,  aegroti aetatis,  temperamenti,  caeterarum-
que circunstantiarum.  Experientia quippe omnium sae-
culorum didicére, hac tempestiva methodo acuta» infiamma*
tiones ut plurimum septimo die fauste judicari; hocque tran-
sacto, vel in resolutionem imperfectam, vel in lubrici exitus
supurationem aut in extiosam gangrenam abire. Sed quia et
intertia hebdomada, et etiam postmultos alio» dies inflam-
mationesiuterdum perfectesolvuntur,  Hipocrates Ànaxioni
in octavo die acutisimae pleuritidis, venam secuit, nec un-
quam clinicoshanc methodum secutos fuisse paenituit, nec
novum  est eis in  tertia  quoque hebdomada, et  etiam
hac transacta, infiammationes aliquando perfecte  solvi.
Attamen, quoniam ljaec auspicata morbi solutio rarissime
fitabsque iteratis venae sectionibus; si hae omissae fuerint,
vel medici inscitia, vel sera istius admissione, in quocumque
morbi  die dum ejus phlogistica erudita»  adest,  yiresque
patiuntur, sang"uis  mittendus  quoadusque  symptomata
flacescant, rei mors prae foribus adsit; quod idem intelli-
gendnm de purg^ntibu», caeterisque medicamenlis, quorum
indicatio vigeat.
     Inter plures pbservationes, quas mihi diuturna praxis
suppeditat, unius  duntaxat reminisci placet.   Quum Do-
minam  Theresiam de  VillaHa lecto jacentem, octavo mor-
bi  die  fortuito vidissem, et  ex  pulsu  magno, celerique,
tuss.i, difficili respiratione, atque levi delirio, perineuraoniara
pati conjectarem, quod venae sectip omissa fuisset, et aquam
gelidam prò comuni potu biberet, merito mirabar.  In  consi-
lium illieo adscitum illustrem medicum, cui Dominae salua
commissa fuerat, quique non in perineumomiam.  sed in fe-
brim  ardentem biliosam suspicionem conjiciebat, a gravi
lapsu mentis  abduxi, et comuni sententia statim venam seca-
re jnssimus.  Obstupni  equidem ad aspectum sanguinis, qui
tan albus et concretus ex toto apparuit, ut indurati casei spe-
ciem referret: vespere vena denuotunsa fuit, sequenti die bis
quoque iterata, et hoc unico subsidio, decimo  quarto  morbi
die, sudoribus  copiosissimis profluentibus, aegrotara pene
c.onclamatam incolumera   salutavimus.  Nullam  subinde
passa  fuit recidivam,  sospesque multos per anuos, tandem
apoplexia correptaj e vita migravit. 
                         [25J
     Qui Hippocratem criminanlur, ex textibus aphor.  24
 sect. •>.*" , et  prognosticorum jam citalis, pythagoricos nu-
 meroruni  errores ad  rem medicam transtulisse, probare
 nioliumui; et  ex iisdem collatis cum illis  epidemiarum, et
 aphorismorum 3(J. sect. 2. *  (quos supra memoravi), eum
 cksi: uuetorem concludunt, qui sibi ipsi contradicat. Quum
 enim  numero septenario  magnani  liibuerent Pythagorici
 efficaciam, quamvis  eam in praxis exercitio Hippocrates
 uunquam  observasset,  prò confesso adversarii  statuente*
 eum doctrinam pythagoricam vehementer amplexatum fuis-
 se, vini decernendi habere septenarios dies credidisse sen-
 tiunt. Et quia in praesagior. lib. et in aphorisra. 24. sect. 2.
 alios quos in lib. epidemiar. et in caeteris aphorismis annu-
 nieratdies, eum in his assignandis ambiguum, et titubantem
 fuisse censent.  Sartus tamen tectusque apud eos raanssis-
 set Ilvppocrates,  si amore veritatis impulsi, eum ipsum  in
 bis, aliisque rebus dnbiis demisse consuluissent.
     Revera  nil  facilius   quam  Coum de  Pythagorismo
 purgare.   Qui enim omnes  impares  dies a tertio usque
 ad undeeiuiuni; qui vigessimum  et quadragessimum non
 septenarios, crisimos  esse dixit,  a Pythagorico systemate
 censendus est immunis.  Textus  vero inter  se  dissimile»
 superest  conciliare,  quod non parvam difficultatem affert.
     Nam in aphorismis, et in lib.  prognosticor. numerum
 dierum criticorum restringit adeo, ut plures dies in illis omi-
 sserit, qui in  lib.  1. epidem. recensiti videntur; quin et in
 aphorisra.  3G.  sect. 4. p alii critici notantur dies secus ab illis
 qui legnntur in aphorism. 24. sect. v>.   Et  quod mirum,
 ipse  aphorismus  36. sect. 4. alio  modo in lib. dejudicatio-
 nibus  transcriptus  apparet.   In hoc  enim  dies decimus
 septimus  omittitur, et trigessimus prò trigessimo primo
 numerami*.  Iam vero dixi, Hippocratem  in  libris epi-
 demiarum  dies  notasse,  qui morborum mutationes de-
 derant, eosque criticos nominasse.  Et  quia post epide-
 miarum libros, aphorismos et praesagia  conscripsit.in his,
quos vere criticos dies, fidos et securiores observaverat, tan-
tum modo recensuit.  Objectio tamen viget ex  disparitale
duorum aphorismorum desurapta; nam  in altero vigessimus
dies, in altero  vigessimus primus prò  critico habelur—Illa
tamen facile solvitur, si perpendatur, quod omnes codice*. 
                        [ -20 j
eamdem aphor. 24. sect.  2.  lectionem praestant; 3(> vero
sect. 5 variara et inaequalem.  Galenus v. g. non  legit  21.
sed vigessimum diem, quera commentalores melioris nolae
sequuntur.   En  verba Galeni  in expostione  hujus apho-
rismi:  "Non parva  autem  est  de  diebus   scriptis in
„ aphorisrao discordia, quum  alii aliospio arbitrio scribunt.
„ Nos vero  illa  sediti, quae  ab ipso Hippocrate scripta
„ sunt, et  in prognostico, et in epidemiis, et in  ipso libro
„ aphorismorum, ipsorum fecimus commentationem."
     Et revera, tam ex libris epidemiarum, quam ex aphor-
24. sect. 2. et ex textu prognosticor. diem 20. et non viges-
simum primum, juxta  mentem Hippócratis, criticum esse
probari potest.  Nam in  tot aegrorum  historiis unam tan-
tum scilicet Dealcii uxorem refert vigessimo primo die cum
morte judicatam, vigessimus  vero e contrario, decein et sex
judicia dedit, quorum 10  fuere bona, quinque  mala, et
unum imperfectum.  Et quum ex praedictis historiis, quas
in lib. epidemiarum redegerat, aphorismorum et prognosti-
corum sententias  efformasset, incredibile est, eum diem,
qui unum tantum et pessimum  judicium,  et  non  potius
quem  plura et bona dederat, criticum dixisse.  Et si
quis  ob  nimiam arguendi  pruriginem,   nullum   in cons-
criptione istius apriorismi circa diem 21,  errorem  irrepsisse
dicat, ex eo quod in  lib.  judicationum, idem vigessimus
primus qui in apriorismo  36.  sect. 4.p  repetatur dies,
ab Haenio qui praedictas objectiones ad aniussim diluit,
hoc responsum habebit. "Libellum judicationum, quia nec
„in methodo, nec in stilo Hippocratem redoìet, Erotianus,
„caeterique  sapientiores critici ex genuinismedicinae  Pa-
„rentis operibus expungunt,  etsuppositiis adsciscuntjeum-
„que Foesius flocci facit, ut e variis sententiis  hippocraticis
„consarcinatum"—^'Qualis ergo  criminatio in Hippocratem
ex hoc libello siimi potest ?  Et. quod auctor illius, vel incu-
ria, vel ignorantia aphorismum male transcripserit, ìQuid
Hippócratis refert ?
      Si igitur apertum est ex ipso Hippocrate, ex Galeno
et ex praecipuis commentatoribus, diem 20.  et non  vigessi-
mum primum esse vere criticum, non alia designali causa
videtur  varietatis aphorismi 36. sect. 4. in pluribus  codici-
bus a Galeno designata, quam error ab scriptormibus coni- 
                       .t27l
missus, ut conjectat doctissimus Haenius, qui suam sen-
sententiam effert sequentibus  verbis: j, "Graecis moris est
„ litteris exponere  numeros.  Alpha  cum  accentu gravi
„ in vertice  denotai  unum, Beta duo,  Gamma tria. &a.
„ A Ìittera Jota, numeros decimos, sive ut  vocant deci-
„ roales, ordiuntur: a Ìittera  Rho, centenarios: millena-
,, riis,  accentimi ponunt infra litteram."................
 ...."  Quia mine ante inventam typographiam, libri omnes
,, stilo vel  calamo exarabantur, quique  scribendi arte vic-
„ tum  quaerilabant,  veloces  eos in opere ilio esse oporte-
„  bat, nil committendis in eo erroribus facilius fuit; potissi-
,,  mum, si manuscriptorum vetustas vietas literas contine-
„  ret.   Undennm aliter manuscriptorum complurium va-
„  rietas tara stupenda, tantaque  contradictio nata ?   Id
 „  quod eruditus Foesius  toties  acerbisime conquestus
 „ est.   Merito  proinde concludimus, Notarios, sive anti-
 „  graphos similitudine  litterarum numeros designantium
 „ deceptos fuisse,  quod  in  vietis manuscriptis   facile,
 „ saepiusve eosdem numeros  ( quod festinantibus  solem-
 ,, ne), omisisse."
     Nihil  igitur veri contra   Hippocraticam  crisium et
 dierum criticorum doctrinam,  ejus  detractores attulisse
 fatendum;  eanique  ad  nos  omnium  saeculorum  expe-
 rientia  fulcitam pervenisse,  et  ipsam  ad  subsequentes
 aetates  perventuram.




           MENDORUM  CORRECTIO.


 In  pagin.  8,  lin.  7,—Legitur  interpretationss.—Lege
   ivterpretationes.
 In  pagin. 23, lin. 16,—Legitur, venit,—Lege—eventi.
 Iu  pagin. 24,  lin, 30, et  31,—Legitur  Comuni,—Lege
   Communi. 
I
J*i  %  ■'<■'-■>   •




-.  ...)  Uim'r,